جاڭا قازاقستاننىڭ باستى ءپرينتسيپى ادىلەتتىلىك بولۋعا ءتيىس

– ءبىرىنشى ساۋالىمىزدى «جاڭا قازاق­ستان قانداي بولۋى كەرەك؟» دەگەن جالپىلاما سۇراقتان باستاساق.

لاۋرا قاراباسوۆا:

– ءبىلىم سالاسىنا قاتىستى ايتاتىن بولسام, بىرىنشىدەن, اكا­دەميالىق ادالدىق قاعيداتتارى باستى قۇندىلىققا اينالۋى كەرەك. پروفەسسور ءدۇيشون شاماتوۆ «اكادەميالىق ادالدىق دەگەنىمىز ەشكىم قاراپ, باقىلاپ تۇر­ماسا دا, دۇرىس ىستەر جاساۋ», دەگەن ەدى. سوندىقتان جاڭا قازاقستاندا ءار باس­شى, ءار مامان, ءار ادام ءوز ىسىنە ادال بولۋى كەرەك. سونىمەن بىرگە كەز كەلگەن سالا­دا پرەزيدەنت ايتقان مەريتوكراتيا پرين­تسيپتەرى, ياعني ادىلدىك قاعيداتتارى ساق­تال­عانى وتە ماڭىزدى. ەكىنشىدەن, شەشىم قابىلداۋ جانە قوعامدىق پىكىر قالىپ­تاستىرۋ پروتسەستەرىن­دە عالىمدار مەن سا­راپ­شىلار پىكىرى, عىلىمي زەرتتەۋ ناتي­جەلەرى كوبىرەك قولدانىلسا دەيمىن. ول ءۇشىن عىلىمي الەۋەتتى كوتەرۋ جانە ساراپشىلارىمىزعا كونسترۋكتيۆتى پىكىر ءبىل­دىرۋ پلات­فورمالارىن ۇسىنۋ ماڭىزدى.

ازاماتتارىمىزدىڭ سىني ويلاۋ قابى­لەتىن قالىپتاستىرۋ ماسەلەسىن ەرەكشە اتاپ ءوتۋ كەرەك. سەبەبى توتەنشە جاعداي كەزىن­دە جالعان اقپارات كوبەيىپ, ينفودەميا  ورىن السا, قوعامدا الاۋىزدىق پايدا بو­لىپ, احۋال قيىندايدى. سول سەبەپتى مەك­تەپ قابىرعاسىنان باستاپ سىني تۇرعى­دان ويلاۋ, تالداۋ جانە بىرنەشە اقپارات كوزى­نەن الىنعان مالىمەتتەردى قورىتىپ, پراك­تيكالىق قاجەتتىلىككە قولدانۋ داعدى­لارىن دامىتۋ قاجەت. باتىس ەلدەرىندە وقۋشىلار اقپاراتتى, ءماتىندى ءتۇسىنىپ, تالداۋعا ەرتەدەن ماشىقتانادى.

سەرىك بەيسەمباەۆ:

– جاڭا قازاق­­ستان­دا اۆتوري­تارلىق ساياسي جۇيە ەمەس, دەمو­كرا­تيالىق ساياسي جۇيە باسىم­دىق الۋى قاجەت. مەن ءۇشىن بۇل – جاڭا قازاق­­ستانداعى ەڭ ماڭىزدى كورسەتكىش ءھام فاكتور. تار­قاتىپ ايتساق, بيلىك ۋاق­ت­ى­لى اۋىسىپ, ءادىل سايلاۋ وتكىزىلۋگە ءتيىس. بۇل بىرىن­شى­دەن. ەكىنشىدەن, زاڭ ۇس­تەم­­دىگى شىن ما­نى­سىندە ورناۋى قاجەت. ياعني ادامنىڭ دارە­جەسىنە, لاۋازىمىنا قارا­ما­ستان, زاڭ تالاپ­تارى بارىنە بىردەي بولۋى كەرەك.

ەلدەگى ءسوز بوستاندىعى مەن ميتينگ وتكىزۋ ەر­كىندىگى دە ماڭىزدى. سونداي-اق قو­عام­دىق ۇيىم­داردىڭ جۇمىسىنا شەك­تەۋ­دىڭ ازايعانى ءجون. جالپى, مەملە­كەت­تىك ەمەس ۇيىمداردان بو­لەك, جالپى قوعام­دىق بىرلەستىكتەرگە قا­تىس­تى زاڭدى تۇردە شەكتەۋلەر وتە كوپ. سولار قاي­تا قا­ر­ا­لىپ, ازاماتتىق قوعامنىڭ دامۋى­نا مۇم­كىندىكتىڭ بەرىلۋى دە وزەكتى فاكتور. سايا­­سي پارتيالارعا دا قاتىستى ءتۇرلى شەك­تەۋ­دى الىپ تاستاۋىمىز كەرەك. مەنىڭ­شە, جاڭا قا­زاق­ستاننىڭ ەڭ باستى العى­شارتتارى وسىلار.

جاسۇلان كۋشەباەۆ:

– جاڭا قازاق­ستانعا جاڭا ەكونوميكالىق ساياسات قاجەت. ونىڭ ىشىندە وندىرۋگە, ونەركاسىپكە باسىمدىق بەرگەن ءجون. ءبىرىنشى كەزەكتە كۇندەلىكتى تۇتىناتىن تاۋارلار ءون­دىرۋدى قولعا الۋ كەرەك. ستاتيستيكاعا سۇيەنسەك, حا­­لىق­­تىڭ تابىسىنىڭ 70 پايىزى كۇن­دە­­لىكتى تۇتىناتىن تاۋارلارعا جۇمسا­لا­دى. وكىنىشكە قاراي, قازاقستاندا وسىنداي ونىمدەردىڭ باسىم بولىگى يمپورتتىق تاۋار­لار. سايكەسىنشە, تابىسىمىزدىڭ قو­ماق­­تى بولىگى شەتەلگە كەتىپ جاتىر. وسى­­­لايشا, ەلدەگى ەكونوميكادا اقشا اي­نا­­لى­­مى ازايادى. مۇنداي تىعىرىقتان شى­­عا­­تىن جالعىز جول – وندىرۋگە باسىم­دىق بەرۋ. ازىق-ت ۇلىككە, اۋىل شارۋا­شى­لى­­عى­­نا, جەڭىل ونەركاسىپ, كيىم ونەركا­سىبى­­ن­ە كوڭىل ءبولۋ كەرەك. ەگەر كۇن­دەلىكتى تۇ­تى­­ناتىن تاۋارلارىمىزدىڭ ءبا­رىن ءوزى­مىز شى­عارساق, قارجىنى ەلدە ساق­تاپ قالا­مىز. تيى­سىنشە, حالىقتىڭ تۇر­مى­سى دا جاق­سارادى, مەملەكەتتىك قازىنا دا ورتايمايدى.

يساتاي مينۋاروۆ:

– كەدەيلىكپەن, الەۋ­مەتتىك تەڭسىزدىك­پەن كۇرەس جانە با­س­قا دا وتە ماڭىزدى ماسە­لە­لەردەن بو­لەك, قا­زاق­ستان ءبىلىم سالاسى­نا دا ۇل­كەن نازار اۋدارۋى كەرەك. ءبىلىم سا­لاسى­نا قۇ­­يىل­­­­عان ين­ۆەستيتسيا قوعام­دى الەۋ­مەت­­تىك اپات­­تار­دان ساقتاپ, دامۋعا جەتە­لەي­­دى. ين­­ۆەس­ت­ي­تسيانى ءتيىمدى پايدا­لا­نۋ دا وتە ما­­ڭىز­دى. ارينە, ءبىلىم بەرۋ سالا­سىندا قا­زاق­­س­تان وزگە ەلدەر قىزىعا قاراي­تىن­داي ت­ا­بىس­تارعا جەتتى. «بولاشاق» باعدار­لا­ماسى – ەرەكشە ايتۋعا تۇرارلىق ۇلكەن جوبا.

جالپى, ءبىلىم بەرۋ سالاسى بيۋد­جەتتىك شىعىستاردىڭ ەڭ باستى باسىمدىعى بولۋى قاجەت. مەم­لەكەتتىك بيۋدجەتتىڭ ءبىلىم سالا­سىنا جۇمسالاتىن ۇلەسى ەل­دەگى ىشكى جالپى ءونىمنىڭ 4,5 پايى­زىن قۇراي­دى. بۇل كورسەتكىش ەكونو­مي­كالىق ىنتى­ماق­تاستىق جانە دامۋ ۇيىمىنا كىرە­تىن ەلدەردىڭ كورسەتكىشىمەن تەڭەسىپ قال­دى. 2025 جىلعا قاراي ءبىلىم سالاسىن قارجى­لاندىرۋ ىشكى جالپى ءونىمنىڭ 7 پايىزىن قۇراماق. بۇل – دۇرىس قادام.

قارجىلاندىرۋدى كوبەيتۋ «كوپ اقشا بەرە سالۋ» قاعيداسىمەن جۇزەگە اسپاۋعا ءتيىس. قارجى ءۇش اۋىسىمدا وقيتىن جانە اپاتتىق جاعدايداعى مەكتەپتەر پروبلەماسىن, ماتەريالدىق جابدىقتاۋ ماسەلەسىن شەشىپ, مۇعالىم مامان­دىعىنىڭ بەدەلىن ارتتىرۋعا جۇمسالۋى قاجەت. ءبىلىم ساپاسى تەك ماتەريالدىق ينفراقۇرىلىمعا جانە مۇعالىمدەردىڭ جالاقىسىنا عانا بايلانىس­تى ەمەس. سونىمەن قاتار ءبىلىم بەرۋ ساپاسى وقىتۋ پروتسەسىن ۇيىمداستىرۋ مەن تەحنولوگياسىنا جانە پەداگوگتەردىڭ  بىلىكتىلىك دەڭگەيىنە دە قاتىستى.

وقۋشىلارعا جۇكتەلگەن سال­ماقتى ازايتۋ, ونى نەعۇرلىم كا­سىپ­­كە نەگىزدەلگەن پان­دەردى ەن­گىزۋ, كاسىبي باعدارلاۋ كۋرس­تارىن اشۋ – وسى باستامالاردىڭ العى­شارتى. كەرەك ەمەس پاندەردى الىپ تاس­تاۋ دا ماڭىزدى. مەكتەپتە وقۋ­شىلارعا وزدەرى­نىڭ الەۋەتىن انىقتاۋعا جانە ونى دامىتۋعا باعىتتالعان باعدارلاما ازىر­لەنۋى قاجەت. ارينە, ءبىلىم سالاسى ورتا بىلىم­مەن شەكتەلىپ قالمايدى. قازاق­ستاندىق ءبىلىم جۇيەسىنە قاعاز جۇزىندە ەمەس, ءىس جۇزىندە رەفورما جاسالسا, الداعى ۋاقىت­تا باسەكەگە قابىلەتتى ازاماتتار سانى ودان ءارى كوبەيە تۇسەتىنى ءسوزسىز.

– پرەزيدەنت 11 قاڭتاردا ماجىلىستە سويلەگەن سوزىندە رەفورما جاساۋ قاجەت­تىگىن ايتتى. وسى ورايدا بىزدەگى ءبىلىم جۇيەسىن قالاي وزگەرتكەن دۇرىس؟

لاۋرا قاراباسوۆا:

– ءبىلىم سالا­سىن­دا سوڭعى ءۇش  جىلدا جۇيەلى وزگە­رىس­تەر جۇ­زەگە اسىرىلىپ كەلەدى. ۋنيۆەر­سي­تەت­­تەر­گە اكادەميالىق جانە قار­جى­لىق اۆ­­تو­نو­ميانىڭ بەرىلۋىن, كورپورا­تيۆ­تىك باس­قا­رۋ جۇيەسىنىڭ ەنگىزىلۋىن, شەشىم قا­بىل­داۋ پروتسەستەرىنىڭ القا­لىق پرين­تسيپتەرگە باعىتتالۋىن, عى­لىم­دى قار­جى­­لان­دىرۋ تەتىكتەرى­نىڭ جەتىل­دى­رى­لۋىن, جاس عا­لىم­دارعا ارنالعان باع­­دار­لا­ما­لار­دى جانە وقىتۋشىلار جالاقى­سىنىڭ كوتە­رى­لۋىن اتاپ وتەر ەدىم. ارينە, ءبىلىم سالا­سىن­­داعى ترانسفورماتسيالار ۋاقىتتى جانە مول رەسۋرس­تاردى تالاپ ەتەدى. ەڭ باس­­­تى­سى, وزگەرىستەر تۇراقتى جانە جۇ­يەلى بولۋى كەرەك. ودان بولەك, كەز كەلگەن رە­­­فور­­مانىڭ ناتيجەسى ونى جۇزەگە اسى­را­­­تىن كادرلاردىڭ بىلىكتىلى­گىنە تاۋەل­دى. سول سە­بەپتى ەگەر باسشىلار مەن وقىتۋ­شى­­­لار­­­دىڭ ءجيى تاعىلىمدامادان ءوتىپ, كاسى­بي بى­­ل­ىك­­تىلىگىن ارتتىرۋىنا مۇم­كىندىك بەرىل­سە, وڭ وز­گەرىستەرگە مۇددەلىلەر قاتارى كوبەيەر ەدى.

جىلدان-جىلعا عالىم-پروفەس­سور­لار­دىڭ مارتەبەسى ءوسىپ, جاعدايى جاقسارۋى كەرەك دەپ ەسەپتەيمىن. مەم­لەكەت باسشىسى جوعارى ءبىلىم­نىڭ قولجەتىمدىلىگىن جانە تۇلەك­تەردىڭ ەڭبەك نارىعىنداعى مۇم­كىن­دىك­تەرىن ارتتىرۋ جونىندە وتە ورىن­دى ايتتى. سوندىقتان الدىمىزدا جوعارى وقۋ ورىندارىنا الەۋمەتتىك قورعالماعان ساناتتاعى جاس­تار­عا كوبىرەك جەڭىلدىكتەر مەن گرانتتار قاراستىرۋ جانە ءبىلىم بەرۋ باعدارلامالارىنىڭ ماز­مۇ­­نىن جاڭارتۋ ارقىلى ەڭبەك نا­رى­عىمەن بايلانىستى كۇشەيتۋ مىندەتتەرى تۇر.

– مەملەكەت باسشىسى ۇكىمەت­كە تەحني­كا­لىق ما­مان­­دىق­تار­عا باسىم­دىق بەرۋدى تاپسىردى. «بولاشاق» ستيپەندياسىنىڭ دا باعىتىن وزگەرتۋدى ۇسىندى. سىزدىڭشە, قاي ەلدىڭ ءبىلىم سالاسىنا قاراپ بەت تۇزەگەن دۇرىس؟ ناقتى قانداي ماماندار ەلىمىزدە جەتىسپەيدى؟

لاۋرا قاراباسوۆا:

– جالپى, عىلىمي-تەحنيكالىق جەتىس­تىكتەرى بار, يندۋستريامەن بايلانىسى مىق­تى جانە الەمدىك يننوۆاتسيالىق دامۋعا جول اشىپ, سەرپىلىس جاساپ وتىرعان ۋنيۆەرسيتەتتەردە تەحنيكالىق باعىتتا ساپالى ءبىلىم الۋعا ەلىمىز جاعداي جاساپ وتىر. جاستار وسى مۇمكىندىكتەردى ۇتىمدى پايدالانعانى ءجون. بۇل رەتتە «بولاشاق» باعدارلاماسى بويىنشا جاڭا وقۋ ورىندارىنىڭ تىزىمگە قوسىلۋى مۇمكىندىكتەردى كەڭەيتەدى. ال ساپا تالاپتارى جوعارى شەتەلدىك ۋنيۆەرسيتەت فيليالدارىن اشۋ, ءتۇرلى سەرىكتەستىك مودەلدەرىن ەنگىزۋ – ىشكى الەۋەتىمىزدى دامىتۋدا اسا ماڭىزدى ءارى ۇزاق مەرزىمدە تيىمدىلىگىن كورسەتەتىن قادام.

مامانداردىڭ جەتىسپەۋىن انىقتاۋ ءۇشىن ناقتى زەرتتەۋ-ساراپتاۋ جۇمىس­تارى جۇزەگە اسىرىلۋى كەرەك. كاسىپ­ورىن­دار جاڭا فورماتتاعى مامانداردى قابىل­داۋعا جانە ولاردىڭ ينتەللەك­تۋالدىق جانە ماتەريالدىق سۇرانىستارىن قانا­عات­تاندىرۋعا قانشالىقتى دايىن؟ ما­مانداردى دايارلاۋمەن قاتار, قازاق­ستاندىق ەڭبەك نارىعى دا الەمدىك ستان­دارت­­تار­عا ساي بوي تۇزەپ, جوعارى وقۋ ورىن­دارى­نا ناقتى تاپسىرىس بەرىپ, قول­داپ وتىرسا, بۇل باسەكەگە قابىلەتتى ماماندى عانا دايار­لاپ قانا قويماي, باسەكەگە قابى­لەتتى جاڭا قازاقستاندى قۇرۋدىڭ باستى العى­شارتتارىنىڭ پايدا بولۋىنا جول اشادى.

– پرەزيدەنت ءوز سوزىندە الداعى قىر­كۇيەكتە ساياسي رەفورمالار پاكەتىن جاريا­لايتىنىن ايتتى. وسى ورايدا, ەلىمىزدە ساياسي رەفورما باعىتى قانداي بولۋ قاجەت دەپ ەسەپتەيسىز؟

سەرىك بەيسەمباەۆ:

– ساياسي رەفورمالار پاكەتىن قىر­كۇيەككە ىسىرىپ قويماي, قازىردەن باس­تاپ ونى جۇزەگە اسىرۋعا كىرىسۋ كەرەك. سەبەبى كۇزگە دەيىن جارتى جىل ۋاقىت بار. وسى ارالىقتا ەكونو­مي­كالىق, الەۋمەت­تىك داعدارىس ودان ءارى ۋشى­عىپ كەتۋى مۇمكىن. قاڭتار وقيعا­سى­نىڭ شىندىعى تولىق­قاندى ايتىلماۋىنا بايلانىستى, تاعى ءبىر قوعامدىق دۇربەلەڭ ورىن الىپ, قايعىلى جاعداي قايتالانۋى مۇمكىن.

وسى ورايدا, ساياسي رەفورمالار پاكە­تىن جاساقتاۋ قالاي جۇرەدى دەگەن ساۋال تۋادى. بۇل پروتسەسس قانشالىقتى اشىق بولادى؟ مۇنىڭ ءبارى باسى اشىق ماسە­لە. بۇعان دەيىن ەلىمىزدە بۇكىل شەشىم ءبىر ادامنىڭ ەركى, سونىڭ تۇسىنىگى بويىن­شا قابىلدانىپ, سول بويىنشا جۇر­گىزىلدى. كەلەشەكتە بۇل جاعداي قايتا­لان­باۋعا ءتيىس. مەملەكەتكە قاتىستى ماڭىز­دى ما­سە­لەلەر پرەزيدەنتتىڭ شەشىمى نەگىزىندە ەمەس, كەڭ قوعامدىق تالقىلاۋ, قوعام­دىق ۇيىم­داردىڭ ارالاسۋى ارقىلى جۇزەگە اسۋى قاجەت. سوندىقتان بالاما كوزقاراس­تى ەسكەرىپ, ولاردى پىكىرتالاسقا قاتىس­تىرۋ ارقىلى ساياسي رەفورمالار پاكەتى جاساقتالۋى كەرەك.

بۇعان دەيىن ءسوز بوستاندىعىنا, بەيبىت شەرۋ­لەرگە قاتىستى زاڭداردى وزگەرت­كەنى­مەن, جاعداي تۇزەلىپ كەتكەنى شامالى. جەرگىلىكتى بيلىك ءالى كۇنگە دەيىن ساياسي ميتينگ وتكىزۋگە رۇقسات بەرمەي كەلە­دى. الداعى ۋاقىتتا بەيبىت شەرۋلەر تۋرالى زاڭدى تاعى دا قايتا قاراپ, وعان حالىق­ارا­لىق ۇيىمدار, قۇقىق قورعاۋ سالا­سىن­­داعى مامانداردىڭ ۇسىنىستارى نەگىزىندە تۇزەتۋ ەنگىزۋ كەرەك.

ساياسي رەفورمالار پاكەتىنىڭ ىشىن­دەگى ەڭ ماڭىزدى تارماق سايلاۋ تۋرالى بولۋى ءتيىس. سونىڭ ىشىندە ءىرى قالا­لار­دىڭ اكىمدەرىن سايلاۋدى باستاۋ كەرەك. ماسەلەن, الماتى قالاسىنىڭ اكىمى اۋىسۋىنا قاتىستى قوعامدا قىزۋ پىكىر­تا­لاس جۇرۋدە. تۇرعىندار اكىمدى ەلەكتورات­تاردىڭ سايلاۋىنا مۇمكىندىك بەرۋدى سۇراپ وتىر. نەگىزى بۇل 10-15 جىل بۇرىن جۇزەگە اسۋى كەرەك ەدى. قازىر بۇل ۋاقىتى جەتكەن, ءپىسىپ تۇرعان ماسەلە. ونى قابىلداماي كەرى شەگەرە بەرسەك, ساياسي تۇراقسىزدىقتىڭ فاكتورىنا اينالادى.

– قازىر قوعامداعى ارا-جىكتىڭ, ياعني تابىستىڭ ءادىل بولىنبەۋى ءجيى ايتىلادى. مىسالى, ەل بايلىعىنىڭ جارتىسى 162 ادامنىڭ قولىندا ەكەن. جاڭا قازاق­ستاندا ەكونوميكالىق ادىلەت­تىلىكتى قالاي ورناتامىز؟

جاسۇلان كۋشەباەۆ:

– ەڭ ءبى­رىن­­شى, ەكونوميكالىق ينديكاتورلاردى ەسەپتەۋ مەحانيزمىن وزگەرتۋ كەرەك. ما­سەلەن, ورتاشا جالاقىنى ەسەپ­تەۋ­دى الا­يىق. قازىرگى تاڭدا الىناتىن ورتاشا جال­اقى مولشەرى شىنايى ەمەس. ەسەپتەۋ مە­­حا­نيزمى ادىلەتسىز, اريفمەتيكالىق ۇلگى­دە ەسەپ­تەلەدى. بۇل بىزدەگى الەۋمەتتىك جاع­داي­دى ناقتى كورسەتپەيدى. ياعني وسىعان سال­ساق, بىرەۋ ميلليون تەڭگە, ەكىنشى بىرەۋ ءجۇز مىڭ تەڭگە السا, ورتاشا جالاقى 550 مىڭ تەڭگە بولىپ شىعادى. ال الەمدە, اسى­رە­سە دامىعان ەلدەردە مەدياندىق ءادىستى قول­­دا­نادى. ەكونوميكالىق زەرتتەۋلەر مۇ­نىڭ شار­تاراپتىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىندە جالپى حا­لىقتىڭ ورتاشا جالاقىسىن ناقتى كور­سەتەتىن ينسترۋمەنت رەتىندە مويىندايدى.

قازاقستاندا دۇرىس ەسەپتەلمەي جات­قان, ەلدىڭ الەۋمەتتىك جاعدايىنا تەرىس اسەر ەتەتىن تاعى ءبىر ماسەلە – ەڭ تومەنگى كۇن­كورىس دەڭگەيى. بۇل وتە ماڭىزدى يندي­كا­تورلاردىڭ ءبىرى. وسى ارقىلى ەلىمىزدەگى كەدەيشىلىك كولەمىن انىقتاۋعا بولادى. ستيپەنديالاردى, زەينەتاقىنى, نەشە ءتۇرلى الەۋمەتتىك تولەمدەردىڭ باعاسىن ناقتى بەلگىلەيمىز. ەڭ تومەنگى كۇنكورىس دەڭگەيىن ەسەپتەۋ تۇتىنۋ سەبەتىن ەسەپتەۋ­مەن تىكەلەي بايلانىستى. ءبىر ادامنىڭ ءبىر ايدا ءومىر سۇرۋىنە قاجەتتى ازىق-ت ۇلىك ءتىزىمى تۇتىنۋ سەبەتىندە كورسەتىلەدى. قازاق­­ستاننىڭ تۇتىنۋ سەبەتىندە 43 ءتۇرلى ازىق-ت ۇلىك ءونىمى تىركەلگەن. بۇل ازىق-ت ۇلىك ونىمدەرىنىڭ باعاسى – ەڭ تومەنگى كۇن­كورىس دەڭگەيىنىڭ 55 پايىزى, ال قال­عان 45 پايىزىنا ازىق-ت ۇلىك ەمەس ونىم­دەر مەن قىزمەتتەر كىرەدى. جال­پى, ەلىمىزدىڭ تۇتىنۋ سەبەتى ماماندار تارا­­پىنان ۇلكەن سىنعا ۇشىراپ كەلەدى. ويت­كەنى وندا كورسەتىلگەن ازىق-ت ۇلىك ءونى­مى­نىڭ مولشەرى ءبىر ادامنىڭ ءبىر اي­لىق ومىرىنە جەتپەيتىنى تالاي مارتە اي­تىل­دى. دامىعان مەملەكەتتەردىڭ تۇ­تىنۋ سەبەتتەرىن تالدايتىن بولساق, ول ەل­دەر­دىڭ سەبەتىندە كورسەتىلگەن ونىمدەر سانى 300-دەن اسىپ كەتەدى. مىسالى, ۇلى­بري­تانيا­نىڭ تۇتىنۋ سەبەتىندە 350 ءونىم بولسا, اقش-تا ول كورسەتكىش 300 ءونىم. بۇل فاكتى ەلىمىزدىڭ تۇتىنۋ سەبەتى با­تىس ەل­دەر­دىڭ سەبەتتەرىنەن الدەقايدا جۇ­­­تاڭ ەكە­نىن كورسەتەدى. جالپى, الەمدىك تاجى­ريبە كور­­سەت­كەندەي, ەڭ ءتيىمدى نۇسقا تۇتى­نۋ سە­بەتىن – مەدياندىق جالاقىمەن باي­لاۋ. سو­عان سايكەس ەڭ تومەنگى كۇنكورىس دەڭ­گە­يى مە­­ديان­دىق جالاقىنىڭ جارتىسىنا تەڭەستىرىلەدى.

ەگەر جاڭا قازاقستاندا ەكونوميكالىق ينديكاتورلاردى وسىلاي وزگەرتسەك, ەلدەگى شىنايى كارتينا ايقىندالادى. قانشا كەدەي ادام بار؟ حالىقتىڭ ناقتى تابىسى قان­داي؟ وسى سۇراقتارعا ناقتى جاۋاپ ال­عاندا عانا ەكونوميكانى جانداندىراتىن, تۇر­عىنداردىڭ ءال-اۋقاتىن ارتتىراتىن رەفورمالار جاساۋعا مۇمكىندىك تۋادى.

– قاڭتارداعى شەرۋلەر كەزىندەگى تار­تىپسىزدىك وڭتۇستىك وڭىر­لەردە, اسىرەسە الماتى قالاسىندا ءور­بۋى­نىڭ سەبەبى نەدە؟

يساتاي مينۋاروۆ:

– تارتىپسىز­دىك­تەردىڭ الماتى قالا­سىندا بولۋى نەنى كورسەتەدى؟ قازاق­ستان­نىڭ ەڭ ءىرى قالاسى جانە قارجى حابى بول­عانىمەن, الماتى – الەۋمەتتىك تەڭسىز­دىك ورشىگەن, باي مەن كەدەي­دىڭ ال­شاق­تىعى تىم ۇلعايىپ كەتكەن قالا. شەرۋ­گە قاتىسقان ازاماتتاردىڭ دەمو­گرا­فيا­لىق پورترەتى مىنانداي. قوزعاۋشى كۇش – 20-40 جاستاعى ەر كىسىلەر, قازاقتار. سونىمەن قاتار ولار جاستار جانە ەلدىڭ ساياسي ومىرىنە قاتىسقىسى كەلە­تىن بەلسەندى الەۋمەتتىك توپتار, ياعني ازاماتتار. ولار ەلدەگى پروتسەستەرگە قاتىس­قىسى كەلەدى جانە ەداۋىر بولىگى ەل­دەگى جاع­دايعا قاناعاتتانباعان. وڭىرلەر بو­يىن­شا قارايتىن بولساق, نارازىلىق تول­قىنى 2019 جىلى «پروتەستىك داۋىس­تار جيناعان» وڭىرلەردە ورشىگەن. ودان كەيىنگى ەكى جىلدا نارازىلىق تول­قى­نى باسىلعان جوق. ولاردىڭ قاتارىن­دا بەل­سەندىلەردىڭ, كوپبالالى انالار­دىڭ, كاسى­بي قاۋىمداستىقتاردىڭ, مۇناي­شى­لاردىڭ نارازىلىق اكتسيالارى بار. الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق جاعدايدىڭ اسەرىمەن جانە بيلىككە كوڭىل تولماۋدىڭ سالدارىنان نارازىلىق تولقىنى كۇشەيىپ, 2022 جىلى ول ءوزىنىڭ اپوگەيىنە جەتتى.

جۇمىسسىزدىق ماسەلەسىنىڭ كۇشەيۋى جانە ءورشۋى ەلدىڭ الەۋمەتتىك جانە سايا­سي تۇراقتىلىعىنا قانشالىقتى اسەر ەتەتىنى بارىنە بەلگىلى. جۇمىسسىز ازا­مات­تاردىڭ باسىم بولىگى الەۋمەتتىك قول­داۋ باع­دارلامالارىنا قاتىسپايدى جانە مەم­لەكەتپەن «بايلانىسىن ۇزگەن». 2017 جىلى, الەۋمەتتىك مەديتسينالىق ساقتان­دىرۋ ەنگىزىلمەي جاتىپ, ەڭبەك جانە الەۋ­مەتتىك قورعاۋ مينيسترلىگى جەرگىلىكتى اكىم­دىك­تەرمەن بىرگە ارنايى تالداۋ جۇر­گىز­گەن ەدى. تالداۋ ناتيجەسىندە 1,2 ملن ادامنىڭ بەيرەسمي تۇردە جۇمىسپەن قام­تىل­عانى جانە 1,5 ملن ادامنىڭ ءوزىن ءوزى جۇمىسپەن قامتىپ وتىرعانى جانە جۇمىسسىز ەكەنى انىقتالعان. وسى سانات­تاعى ازاماتتاردى جۇمىسپەن قامتۋ جوس­پار­لاندى. ول ماقساتتا «ەڭبەك» مەم­لەكەتتىك باعدارلاماسى قابىلدانعان ەدى. جىل سايىن بۇل باعدارلامانى جۇزەگە اسى­رۋ ءۇشىن 73 ملرد تەڭگە قاراجات جۇم­سالادى. الايدا ونىڭ تەتىكتەرى مەن اۋقىمى بوس جۇرگەن تۇرعىنداردى جۇ­مىس­پەن قامتۋعا شاماسى جەتپەگەنىن كور­ىپ وتىرمىز. جالپاق تىلمەن ايتساق, جا­س­تارعا قاتىستى باعدارلامالاردىڭ قا­جەت­تىگىنە, ونىڭ پايدالى ەكەندىگىنە كۇ­مان كەل­تىرۋگە بولمايدى. بىراق ولاردى جۇزەگە اسىرۋ كۇتكەن ناتيجەنى كورسەتە الماي ءجۇر.

– قاڭتارداعى قارالى وقيعادان كەيىن الەۋمەتتىك جەلىلەردە NEET جاس­تار تۋرالى ءجيى ايتىلا باستادى. وسىنداي جاس­تاردىڭ الەۋمەتتىك بەل­سەن­دىلىگىن ارتتىرۋ ءۇشىن قانداي شارا­لار اتقارعان ءجون؟

يساتاي مينۋاروۆ:

– ەلدەگى NEET ۇلەسىنىڭ جوعارى بولۋى­نىڭ قاۋپى قان­داي؟ جاستاردىڭ ۇزدىكسىز تۇر­دە تۇراق­تى جۇمىس ىزدەۋى ولاردى كەدەيلىككە جانە ءال-اۋقاتىنىڭ ەداۋىر تومەندەۋىنە اكەلۋى مۇم­كىن. سايكەسىنشە, ءومىر ساپاسى نا­شار­­لاي­دى. سونىمەن قاتار قىلمىسقا بەيىم بولۋى مۇمكىن. قوعامنىڭ بۇل سەگمەنتىنىڭ ادەتتە ەلدىڭ قوعامدىق-ساياسي ينستيتۋتتارىنا جانە ۇكىمەتكە سەنىمى وتە تومەن كەلەدى.

NEET ساناتىنداعى جاستاردىڭ ۇلەسى­نىڭ ءوسۋى ۇزاقمەرزىمدى الەۋمەتتىك پروبلە­ماعا اينالۋى مۇمكىن. حالىقارا­لىق ەڭ­بەك ۇيىمىنىڭ مالىمەتىنە سايكەس NEET ساناتىنا كىرەتىن جاستاردىڭ ۇلەسى ەڭ تومەن ەلدەر قاتارىندا جاپونيا (3,0%), نيدەرلاند (3,1%), سينگاپۋر (4,5%), گەرمانيا (5,4%), شۆەيتساريا (6,0%) بار. ەڭ جوعارعى كورسەتكىش يەمەندە (44,8%), يراكتا (44,6%) جانە اۋعانستاندا (41,8%) تىركەلگەن.

قازاقستاندا NEET ساناتىنا كىرەتىن جاستاردىڭ دياپازونى 15-28 جاس ارالىعىن قامتيدى. 2019 جىلى ولاردىڭ ۇلەسى 7,4 پايىزدى نەمەسە 250 مىڭنان استام ادامدى قۇراعان. الەمدىك تاجىريبە كورسەتكەندەي, NEET ساناتىنا كىرەتىن جاستاردىڭ سانى از ەلدەر ەكى نەگىزگى باعىتقا باسىمدىق بەرەدى. ءبىرىنشى, مەكتەپكە دەيىنگى ءبىلىم بەرۋ سالاسىنا ينۆەستيتسيا قۇيادى. ەكىنشى, جاستار اراسىنداعى الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق پروبلەمالاردى شەشۋگە باعىتتالعان جانە عىلىمي ادىسكە نەگىزدەلگەن باعدارلامالار جاسايدى. سوندىقتان قازاقستان دا اتالعان ساناتقا ەنەتىن جاستار سانىن ازايتۋ ءۇشىن وسى ادىسكە جۇگىنۋى ماڭىزدى. سەبەبى ءبىرىن­شى باعىت پرەۆەنتيۆتى تەتىك, ياعني الدىن الۋ, پروفيلاكتيكا ءۇشىن جاسالىناتىن شارا. ونىڭ تيىمدىلىگى بىردەن بىلىنبەسە دە, ۇزاقمەرزىمدى پەرسپەكتيۆادا اسەرى باي­قالادى. مەكتەپكە دەيىنگى ءبىلىم بەرۋ سا­لا­سىنا ينۆەستيتسيا قۇيۋدىڭ وڭ اسەرى بىر­قاتار عىلىمي زەرتتەۋمەن دالەلدەنگەن.

ەكىنشى باعىت – پروبلەمالاردى شەشۋ جانە NEET ۇلەسىن تومەن دەڭگەيدە ۇستاپ قالۋ شارالارى. وسى ورايدا جاپونيا, ليۋك­سەمبۋرگ, نورۆەگيا سياقتى ەلدەردىڭ ءتيىم­دى تاجىريبەسىن ەنگىزە الامىز. بۇل ەل­دەردە جاستاردىڭ بۇل ساناتتا نەگە تاپ بول­عانى عىلىمي ادىستەردى پايدالانۋ ار­قىلى انىقتالعان. سونىڭ ناتيجەسىندە جە­كە­لەي باعدارلامالار جاسالىپ, شارالار قول­دانىلعان. جاپونيادا «جۇمساق قابىلەت­تەرگە» (soft skills), الەۋمەتتەنۋگە, ءوزىن ءوزى دامىتۋ باعدارلامالارىنا دەن قويىلعان.

نيدەرلاندتا مەكتەپكە دەيىنگى جانە ورتا بىلىمگە قۇيىلعان ينۆەستيتسيانىڭ ناتيجەسى ءساتتى بولدى. ستاتيستيكا بويىنشا ەلدەگى ءۇش بالدىرعاننىڭ ەكەۋى مەكتەپكە دە­يىن­گى مەكەمەلەرگە بارادى. سونىمەن قا­تار مەم­لەكەت جۇمىسباستى انالارعا ءتۇر­لى مۇم­كىندىك بەرەدى. مىسالى, جۇ­مىس ىستەۋ سا­عاتتارى قاراستىرىلعان. جار­تى كۇن جۇمىس ىستەپ, قالعان ۋاقىتىن بالا­سى­نا بولگىسى كەلەتىن انالارعا ورتاق جۇيە ەنگىزىلگەن.

نورۆەگيا NEET ساناتىن ازايتۋ ماق­سا­تىندا جاستارمەن عانا ەمەس, سونىمەن قا­تار جۇمىس بەرۋشىلەرمەن دە تىكەلەي كە­لىس­سوز جۇرگىزەدى. بۇنداي كەشەندى شارا­لار نورۆەگيا بيلىگىنە ەڭبەك نارىعىن رەت­­تەۋگە جانە جاستارعا قولايلى جاعداي جا­ساۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. قازاقستان حا­لىق­ارالىق تاجىريبەنى ەسكەرىپ, ءساتتى كەيستەردى قولدانسا, جاقسى ناتيجە بولارى ءسوزسىز.

– ازاماتتاردىڭ بەلسەندىلىگىن ارتتى­رىپ, قوعامدىق باقىلاۋدى كۇشەيتۋ ءۇشىن قانداي شارالار اتقارىلعانى دۇرىس؟

سەرىك بەيسەمباەۆ:

– بىزدە ازا­مات­تىق بەلسەندىلىك ارتقان. ونى مەم­لە­كەت ارنايى زاڭمەن, شەشىم­مەن, قاۋلى­مەن كۇشەيتە المايدى. بۇل – وزدىگىنەن ءجۇرىپ جاتقان پروتسەسس. ەڭ باستىسى, بيلىك بۇعان كەدەرگى كەلتىرمەۋ كەرەك. مۇنىڭ ىشىندە قازىرگى تاڭدا قانداي زاڭدار, قانداي قاۋلىلار ازاماتتىق بەلسەندىلىككە كەدەرگى بولىپ جاتقانىن ارنايى قاراۋ كەرەك. ەكى مىسال كەلتىرەيىن.

ءبىرىنشىسى, تاۋەلسىز باقىلاۋشىلار جۇمىسىنا قاتىستى بىلتىر شەكتەۋلەر ەنگىزىلدى. ماسەلەن, سايلاۋدا باقىلاۋشى بولۋ ءۇشىن بەلگىلى ءبىر ۇيىم اتىنان تىر­كەلۋ قاجەت. قوعامدىق تاۋەلسىز باقىلاۋدى جۇزە­گە اسىرۋ ءۇشىن بۇرىنعىعا قاراعاندا قيىن­داي ءتۇستى.

زاڭ اياسىندا قاراستىرىلعان ەكىنشى شەكتەۋ – سايلاۋ كەزىندەگى ەكزيت-پول جۇر­گىزۋگە بايلانىستى. سايلاۋ ءوتىپ جاتقاندا ساۋالناما جاساۋ ءۇشىن مىندەتتى تۇردە سايلاۋ كوميسسياسىنىڭ اتىنا ءوتىنىش جازۋ كەرەك. سوسىن ماقۇلداعان جاۋابىنان كەيىن ولاردىڭ رۇقساتىمەن عانا ساۋالناما جۇرگىزە الادى. بۇل – ابسۋرد نارسە. مۇنداي شەكتەۋ ءبىزدىڭ ەلدە جانە ساناۋلى دامىماعان ەلدە عانا بار شىعار.

باتىستا كەز كەلگەن جەكەمەنشىك ۇيىم ءوزىنىڭ قاراجاتىنا ساۋالنامانى جۇر­گىزە بەرەدى. ال بىزدە ءدال سايلاۋ تاقى­رى­بى­نا كەلگەندە عانا وسىنداي شەك­تەۋدى ەن­گى­زىپ قويعان. بۇل – باقىلاۋدى, اقپا­رات­­­تى باقىلاۋدى, ساياساتقا قاتىستى اق­پا­رات­­تىق مونوپوليانى قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن جا­سال­عان قادام. بۇل حالىقارالىق نور­مالارعا قايشى. زاڭنىڭ وسى تۇسىن وزگەرتس­ەك, پرە­زي­دەنت ايتقان جاڭا قازاقستان قۇرۋعا ار­نالعان ۇلكەن قادامدى كورە الاتىن ەدىك.

 

دوڭگەلەك ۇستەلدى جۇرگىزگەندەر

اباي اسانكەلدى ۇلى,

مەرۋەرت بۇركىتباي,

سۆەتلانا عالىمجانقىزى,

«Egemen Qazaqstan»