پرەزيدەنت ن.ءا.نازارباەۆتىڭ ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق مودەلدىك جوباسىن م.ۆ.لومونوسوۆ اتىنداعى ممۋ قابىرعاسىندا جاريا ەتكەنىنە 20 جىل تولدى. ءبىز وسىعان جانە قازاقستان-رەسەي قارىم-قاتىناستارىنا قۇرىلعان سۇراقتارىمىزدى رەسەي فەدەراتسياسىنىڭ قازاقستان رەسپۋبليكاسىنداعى توتەنشە جانە وكىلەتتى ەلشىسى م.ن.بوچارنيكوۆكە قويعان ەدىك.
– ميحايل نيكولاەۆيچ, پرەزيدەنت ن.ءا.نازارباەۆتىڭ ەۋرازياشىلىق يدەياسىن قالاي سيپاتتار ەدىڭىز؟
– ءوزىڭىز كورىپ وتىرعانداي, قازاقستان پرەزيدەنتى ن.ءا.نازارباەۆتىڭ سوناۋ 1994 جىلى م.ۆ.لومونوسوۆ اتىنداعى ماسكەۋ مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىندە سويلەگەن سوزىندە العا تارتقان بۇل يدەياسى ءىس جۇزىندە جۇزەگە استى. 2010 جىلى رەسەي, قازاقستان جانە بەلارۋس پرەزيدەنتتەرى كەدەن وداعىن قۇرۋ تۋرالى قۇجاتتار توپتاماسىنا قول قويسا, 2011 جىلى ءبىرتۇتاس ەكونوميكالىق كەڭىستىككە كوشۋ تۋرالى كەلىسىمگە كەلدى. مۇنداي ينتەگراتسيالىق قالىپتار ەلدەرىمىزدىڭ تىعىز جاقىنداسۋىنا جانە جاھاندىق پەن ايماقتىق باسەكەلەستىكتىڭ كۇشەيۋى جاعدايىندا ۇلتتىق ەكونوميكالاردىڭ تۇراقتىلىعىن ارتتىرۋعا ىقپال ەتۋى ءتيىس.
كو مەن بەك شەڭبەرىندە ينتەگراتسياعا مۇشە مەملەكەتتەردىڭ قاي-قايسىسىنىڭ بولسىن مۇددەسىن شەكتەمەيتىن بىرلەسكەن ۇستانىمداردى ازىرلەۋ جانە ورتاق شەشىمدەر قابىلداۋ ءۇشىن ءارتۇرلى تەتىكتەر قۇرىلعان. مىسال رەتىندە ۇلتۇستىلىك فۋنكتسيالار بەرىلگەن ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق كوميسسيا قۇرىلعاندىعىن تىلگە تيەك ەتە كەتسەم دەيمىن. كو مەن بەك-كە ءوتۋدى ەۋرازيالىق ينتەگراتسيانىڭ سوڭعى ەمەس, قايتا جاڭا كەزەڭى, دەپ نىق سەنىممەن ايتا الامىز. قازىرگى ۋاقىتتا ءبىز شەشۋشى ساتىسىنا – قول قويۋى ۇستىمىزدەگى جىلدىڭ مامىرىنا جوسپارلانىپ وتىرعان ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق (ەاەو) قۇرۋعا شىقتىق. ەاەو بۇدان 20 جىل بۇرىن ممۋ قابىرعاسىندا ن.ءا.نازارباەۆتىڭ پوستكەڭەستىك ەلدەر ىنتىماقتاستىعىنىڭ قاجەتتى تەڭقۇقىقتىلىق قۇرالى رەتىندە ۇسىنعان يدەياسىنىڭ قيسىندى اياقتالۋى بولىپ تابىلادى.
– رەسەي پرەزيدەنتى ۆ.ۆ. پۋتين سوڭعى ءۇش جىلدا قازاقستاننىڭ كەدەن وداعى ەلدەرىمەن ساۋدا اينالىمى 30 پايىزدان استى دەگەندى ايتتى. ءسىز بۇل رەتتە قازاقستانمەن ءوزارا ساۋدا اينالىمىن ارتتىرۋدىڭ الەۋەتى قانشالىقتى دەي الاسىز؟
– دۇرىس ايتاسىز, كو ەلدەرى اراسىنداعى ساۋدا اينالىمىنىڭ ارتۋى ونىڭ ءتيىمدى جۇمىسىنىڭ ايتارلىقتاي ەكەنىن ايگىلەيدى. كەدەن وداعى جۇمىس ىستەي باستاعان تەك العاشقى جىلدا كو شەڭبەرىندە ءۇش ەلدىڭ ءوزارا ەكسپورتى 29 پايىزعا ارتسا, 2011 جىلدىڭ ناتيجەسى بويىنشا ول 33 پايىزعا, ال 2012 جىلى 8,7 پايىزعا وسكەندىگىن كورسەتىپ وتىر. ال بۇل دەگەنىمىز جاڭا جۇمىس ورىندارى, ءبىزدىڭ ەلدەرىمىزدىڭ بيۋدجەتىنە تۇسەتىن سالىق, ينۆەستيتسيالىق اۋان مەن بيزنەستى جۇرگىزۋدى جاقسارتۋ. كەدەن وداعى مەن ءبىرتۇتاس ەكونوميكالىق كەڭىستىكتى قۇرۋ ءبىزدىڭ ەلدەرىمىز ونەركاسىپ سەكتورىنا وڭ ىقپال ەتتى.
مىسالى, قازىرگى تاڭدا قازاقستاننىڭ قايتا وڭدەۋ ونەركاسىبىنىڭ ونىمدەرى قۇراعان جالپى ەكسپورتىنىڭ 59 پايىزى كەدەن وداعى ەلدەرىنە تيەسىلى ەكەنىن كورسەتىپ وتىر. 2012 جىلى ارالىق تاۋارلار توپتاماسىنىڭ ەكسپورتى 2008 جىلمەن سالىستىرعاندا ءۇشتىڭ بىرىنە, ال تۇتىنۋ تاۋارلارى ءۇش ەسەگە وسكەن. وسىلايشا, ستاتيستيكا كەي كەزدەرى ەل اۋزىندا جۇرگەن قازاقستاننىڭ مۇناي مەن مەتالدان وزگە كو ەلدەرىنە ەكسپورتتايتىن ەشتەڭەسى جوق, دەگەن پىكىرلەرىن جوققا شىعارادى. بۇگىنگى تاڭدا ەلدەرىمىزدە بيزنەستىڭ ءوزارا ەنۋى بەلسەندىلىگى ارتۋىنىڭ ۇدەرىستەرى جالعاسۋدا. مىسالى, رەسەيدىڭ كوپتەگەن وڭىرلەرىندە قازاقستاننىڭ قايتا وڭدەۋ ونەركاسىبى مەن تاماق كاسىپورىندارىنىڭ ونىمدەرىن كورۋگە بولادى, ايتسە دە وسىدان ءۇش جىل بۇرىن مۇنداي جەتكىزىلۋ كورىنىستەرى اندا-ساندا ۇشىراساتىن. ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق كوميسسياسىنىڭ مالىمەتتەرىنە قاراعاندا, سوڭعى ءۇش جىلدا قازاقستان ءوز تاۋارلارىن رەسەيلىك رىنوكقا شىعارۋدى 10 پايىزعا ارتتىرسا, بەلورۋسسيا 20 پايىزعا كوبەيتىپتى. بۇل تسيفرلار وتە تىعىز ينتەگراتسيا تۋرالى مەملەكەت باسشىلارىنىڭ قابىلداعان شەشىمدەرىنىڭ دۇرىستىعىن دالەلدەيدى.
– قازاقستان پرەزيدەنتى ەۋرازەق وتىرىسىندا بىرلەسكەن كاسىپورىنداردى قۇرۋعا ەرەكشە نازار اۋدارتتى. وسىنى قاپەرگە الساق, قازاقستان اۋماعىندا رەسەيلىك كاپيتالدىڭ قاتىسۋىمەن قانشا بىرلەسكەن كاسىپورىن جۇمىس ىستەۋدە دەي الامىز؟
– قازاقستاندا رەسەيلىك كاپيتالدىڭ قاتىسۋىمەن 5 مىڭنان اسا كاسىپورىن بار, ولار بارلىق سالادا, شيكىزاتتى ءوندىرۋ مەن وڭدەۋدەن باستاپ, اقپاراتتىق سالادا دا جۇمىس ىستەۋدە. بۇگىنگى تاڭدا رەسەي-قازاقستان ىنتىماقتاستىعىنىڭ ماڭىزدى باعىتتارىنىڭ ءبىرى – ونەركاسىپتىك كووپەراتسيا. ەكى ەلدىڭ ناتيجەلى مەملەكەتارالىق بيزنەس كووپەراتسياسى اراسىنان ماشينە جاساۋ, تاۋ-كەن مەتاللۋرگياسى كەشەنى, ۋران جانە حيميا ونەركاسىبى سياقتى سالالارداعى ءوزارا ىقپالداستىقتى اتاپ وتۋگە بولادى.
قازاقستاندا 20-عا تارتا ءىرى رەسەيلىك كومپانيالار ءوز جوبالارىن جۇزەگە اسىرۋدا, سونىڭ ىشىندە «گازپروم», «لۋكويل», «رۋسال», «ينتەرراو ەەس», «اۆتوۆاز» جانە باسقالارى بار. ءتيىمدى جانە ءوزارا پايدالى ينۆەستيتسيا سالۋدىڭ مىسالىن قازاقستان اۋماعىندا «لادا» اۆتوكولىگىن قۇراستىرۋ ءوندىرىسىن كەڭەيتۋ جونىندەگى «اۆتوۆاز» ااق جۇرگىزىپ وتىرعان «ازيا اۆتو» جشس قازاقستاندىق كاسىپورنى مەن «ەرتىس» اكك-مەن بىرلەسكەن جالپى كولەمى 500 ميلليون دوللارلىق وندىرىستەن كەلتىرۋگە بولادى. ەلەكتر ەنەرگەتيكاسى سالاسىنداعى ءىرى بىرلەسكەن جوبا رەتىندە «ينتەرراو ەەس» ااق پەن «سامۇرىق ەنەرگو» اق جۇرگىزىپ وتىرعان ەكىباستۇز گرەس-2-ءنى جاڭعىرتۋدى اتاپ ءوتۋ كەرەك. جوبا قۇنى شامامەن 930 ميلليون دوللار. جامبىل وبلىسىندا «ەۋروحيم» كومپانياسى مينەرالدىق تىڭايتقىشتار شىعاراتىن كاسىپورىن قۇرىلىسى جوباسىن جۇزەگە اسىرۋدا. قوستانايدا رەسەيلىك «ەۋرازحولدينگ» كومپانياسى وندىرىستىك زاۋىتتىڭ قۇرىلىسىن اياقتاپ كەلەدى.
مەن ەكى ەل ىسكەرلەرىنىڭ جۇزەگە اسىرىپ جاتقان تەك ايتارلىقتاي ءىرى بىرلەسكەن جوبالارىن عانا ءسوز ەتتىم, وسىنداي مىسالداردى كوپتەپ كەلتىرۋگە بولادى.
– قازاقستان بيىل دسۇ قاتارىنا وتۋگە قارەكەت جاساپ جاتىر. رەسەي ەلىمىزدىڭ بۇل قادامىنا جانە الداعى ەكسپو-2017 حالىقارالىق كورمەسىن وتكىزۋگە ستراتەگيالىق وداقتاس رەتىندە قولداۋ بىلدىرە مە؟
– رەسەي فەدەراتسياسى 2012 جىلدان دسۇ مۇشەسى رەتىندە بۇل حالىقارالىق بەدەلدى ۇيىمعا قازاقستاننىڭ ەنۋ تالپىنىسىن تولىققاندى قولدايدى. ءبىز دە ەلدەرىڭىز وسى باعىتتاعى كەلىسسوزدەر ۇدەرىستەرىن ەرتەرەك بىتىرۋگە قول جەتكىزەدى عوي دەگەن ۇمىتتەمىز.
ال قازاقستاننىڭ ەكسپو حالىقارالىق كورمەسىن 2017 جىلى استانادا وتكىزۋ قۇقىعىن جەڭىپ الۋى ەلدىڭ حالىقارالىق بەدەلىنىڭ ارتۋىن ايعاقتايتىنىن نىق سەنىممەن ايتۋعا بولادى جانە دە بۇل سوڭعى جىلدارى قازاقستان پاش ەتىپ كەلە جاتقان ەلدىڭ تابىستارىن الەمدىك قوعامداستىقتىڭ مويىنداۋىن بىلدىرەدى. ءوز كەزەگىندە, رەسەي بۇل كورمەگە ۇلكەن ىنتا-ىقىلاسىمەن قاتىساتىن بولادى.
– ۇكىمەتارالىق كوميسسيا شەڭبەرىندە «بايقوڭىر» كەشەنى مەن ايماقارالىق جانە شەكارالاس اۋماقتار اراسىنداعى ىنتىماقتاستىق جونىندەگى سالالىق كوميسسيالار جۇمىس ىستەۋدە. سولاردىڭ جۇمىسىنداعى ناقتى ناتيجەلەر تۋرالى ايتساڭىز.
– «بايقوڭىر» كەشەنى جونىندەگى ۇكىمەتارالىق كوميسسياعا كەلەر بولساق, وندا ونىڭ باستى جۇمىسىنىڭ ناتيجەسى رەتىندە ەكى ەل پرەزيدەنتتەرىنىڭ قاتىسۋىمەن وتكەن جىلدىڭ 25 جەلتوقسانىندا قول قويىلعان عارىش سالاسىنداعى رەسەي-قازاقستان قاتىناستارىن جوعارى ارىپتەستىك دەڭگەيگە شىعارۋدى بەيىندەيتىن 2014-2016 جىلدارعا ارنالعان «بايقوڭىر» كەشەنىن بىرلەسە پايدالانۋ جونىندەگى «جول كارتاسىن» ايتار ەدىم.
ايماقارالىق جانە شەكارالاس اۋماقتار اراسىنداعى ىنتىماقتاستىق جونىندەگى سالالىق كوميسسيا جۇمىسى دا بۇدان ەش كەم تۇسپەيدى, ويتكەنى ەكى ەلدىڭ شەكارالاس اۋماقتارى رەسەيدىڭ 12 ءوڭىرى مەن قازاقستاننىڭ 7 وبلىسىن قامتىپ وتىرسا, مۇندا تۇرىپ جاتقان حالىق سانى 32 ميلليوننان اسادى. اتالعان كوميسسيا جۇمىسىنىڭ ايتارلىقتاي ناتيجەسىنىڭ ءبىرى رەسەيدىڭ 83 ءوڭىرىنىڭ 76-سى قازىرگى تاڭدا قازاقستاننىڭ 12 وبلىسىمەن تۇراقتى ەكونوميكالىق بايلانىس ورناتقان. بۇل ۇدەرىس الداعى ۋاقىتتا دا تيىمدىلىكپەن دامي بەرەتىنىنە ەش كۇمان جوق.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن
اسقار تۇراپباي ۇلى,
«ەگەمەن قازاقستان».