وتان قورعاۋ – ەگەمەن ەلدىڭ ءار ازاماتى ءۇشىن نەگىزگى مىندەت ەكەنى تۇسىنىكتى. الايدا «قاسىرەتتى قاڭتاردان» كەيىن كاسىبي ارميامىزدىڭ كەم-كەتىگىن تۇگەندەپ, جوعىن جوقتاعانىمىز شىندىق. تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ تاعدىرى تارازى باسىنا تۇسكەن سىن ساتتە كوپتىڭ كوكەيىندە جۇرگەن كوپ سۇراق اشىق قويىلا باستادى. راس, بۇل سالادا قوردالانعان ماسەلە جەتىپ ارتىلادى. سونىڭ ءبىر پاراسى ەلىمىزدەگى جوعارى وقۋ ورىندارى جانىنان اشىلعان اسكەري كافەدرالارعا قاتىستى.
اسكەري كافەدرا: ول كىم؟ بۇل نە؟
اسكەري كافەدرا – قارۋلى كۇشتەر مەن باسقا دا اسكەري قۇرىلىمدار ءۇشىن زاپاستاعى وفيتسەرلەر دايارلايتىن دايىندىق كۋرسى. قازاقستاندىق ۋنيۆەرسيتەتتەردىڭ بازاسى بويىنشا اسكەري دايىندىق 2-كۋرستان باستاپ وقىتىلادى. كافەدرانى ءتامامداپ, لەيتەنانت اسكەري اتاعىن الىپ شىققان جاستار بىردەن رەزەرۆكە ەنگىزىلەدى. وسىلايشا, قاجەتتىلىك تۋىنداعان جاعدايدا ولار اسكەري قىزمەتكە شاقىرتىلادى. اسىرەسە, ەلگە قانداي دا ءبىر قاۋىپ تونگەندە ارميا قاتارىنا قوسىلۋعا مىندەتتەلگەن.
قازاقستاندا قانشا ۋنيۆەرسيتەتتىڭ بازاسىندا اسكەري كافەدرا بار؟ زاپاستاعى وفيتسەرلەر قانداي ماماندىقتار بويىنشا دايارلانادى؟ وقۋ مەرزىمى قانشا جىلعا سوزىلادى؟ نەلىكتەن كەشەگىدەي ەل ەگەمەندىگىنە قاۋىپ تونگەندە سول اسكەري كۇشتى پايدالانبادىق؟ اسكەري كافەدرا – اسكەري بيلەت ساۋدالايتىن وشاققا اينالىپ كەتكەن جوق پا؟ لەيتەنانت اتانۋدىڭ قۇنى قانشا؟ جالپى, اسكەري اتاقتى ساتىپ الۋعا بولا ما؟ وتاندى قورعاۋ دەيتىن قاسيەتتى مىندەت «قانشا تۇرادى»؟
اسكەري كافەدرالار تۋرالى قوعامدا قالىپتاسىپ قالعان وسىنداي كوزقاراس پەن پىكىردىڭ اق-قاراسىن اجىراتۋ ءۇشىن وسى سالانىڭ باسى-قاسىندا جۇرگەن بىرنەشە ماماندى اڭگىمەگە تارتقان ەدىك. ونىڭ سەبەبى دە جوق ەمەس. قولدا بار مالىمەتتەرگە سۇيەنسەك, قازىرگى تاڭدا قازاقستانداعى 36 جوعارى وقۋ ورنىنىڭ بازاسىندا اسكەري كافەدرا بار. ونىڭ 6-ى مەديتسينالىق جوو-دا جاساقتالعان. كەڭەس كەزىندە مۇنداي وقۋ تسيكلدارىنىڭ سانى 10-نان اسپاعان. بۇگىنگى قوعامدا جىلىنا بۇل كافەدرالاردان 8 مىڭنان استام زاپاستاعى وفيتسەر دايىندالىپ شىقسا, سوڭعى ءتورت جىلدا 32 مىڭعا جۋىق ستۋدەنت لەيتەنانت شەنىن العان. سول 8 مىڭ وفيتسەردىڭ تەك 3 600-ءى مەملەكەتتىك تاپسىرىسپەن تەگىن وقيدى, ال قالعان 4 400-ءى اقىلى نەگىزدە ءبىلىم الادى. ەكى جىلدىق اسكەري وقۋ ءۇشىن ءبىر ستۋدەنت شامامەن 350 مىڭ تەڭگەدەن استام قارجى تولەيدى. مەملەكەتتىك تاپسىرىس بويىنشا قازىرگى تاڭدا جىل سايىن 3 700-دەن استام ورىن بەرىلەتىنىن ەسكەرسەك, وقۋ ورىندارىنىڭ زاپاستاعى وفيتسەرلەردى دايارلاۋدىڭ ارقاسىندا قانشا پايدا تاۋىپ وتىرعانىن شامالاۋعا دا بولادى.
قازاقستانداعى 36 اسكەري كافەدرانى ايماقتارعا ءبولىپ قاراستىرساق, رەسپۋبليكانىڭ سولتۇستىك وڭىرىندەگى 10-نان استام جوو-دا وسىنداي كافەدرا جاساقتالعان. ال وڭتۇستىك ايماقتاردا 15 كافەدرا جۇمىس ىستەيدى. ەلدىڭ باتىسىندا ورنالاسقان ۋنيۆەرسيتەتتەردىڭ تورتەۋىندە عانا اسكەري دايىندىق تسيكلى بولسا, شىعىستا ءۇش-اق جوعارى ءبىلىم بەرۋ مەكەمەسىنىڭ بازاسىندا بار. گرانت سانى ۋنيۆەرسيتەتتەگى فاكۋلتەتتەر مەن وندا وقيتىن ستۋدەنتتەردىڭ سانىنا قاراي بولىنەدى. سونداي-اق اسكەري كافەدرالاردا وقىتىلاتىن ماماندىق تۇرلەرى دە ەسكەرىلەدى.
ەلىمىزدە ەڭ العاشقى اسكەري كافەدرا 1934 جىلى ءال-فارابي اتىنداعى قازۇۋ جانە ق.ساتباەۆ اتىنداعى قازۇزۋ-دا اشىلعان. سول كەزدەن باستاپ ق.ساتباەۆ اتىنداعى قازۇزۋ-دىڭ اسكەري كافەدراسىنان 6 كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى شىققانىن دا ماقتانىشپەن ايتۋعا بولادى. تاۋەلسىزدىكتىڭ 30 جىلىندا اسكەري كافەدرالار 110 مىڭنان استام زاپاستاعى وفيتسەردى دايارلاپ شىعارعان.
ەلىمىزدە ءدال قازىر 15 مىڭنان استام ستۋدەنت اسكەري كافەدرالاردا وقىپ جاتىر. زاپاستاعى لەيتەنانتتار وندا 70-تەن استام اسكەري ەسەپتىك ماماندىق بويىنشا دايارلانىپ كەلەدى. زاپاستا قالىپ قويماي اسكەري قىزمەتتى تاڭداپ, ساپقا تۇرىپ جاتقاندار دا بار. ماسەلەن, 120-عا جۋىق زاپاستاعى وفيتسەر ءوز ەركىمەن قارۋلى كۇشتەردىڭ قاتارىنا قوسىلعان. وسىلايشا, قورعانىس مينيسترلىگىندە قىزمەت ەتەتىن اسكەري كافەدرا قىزمەتكەرلەرىنىڭ ۇلەسى 40 پايىزعا جەتكەن.
قازاقستاننىڭ جوو جانىنداعى اسكەري كافەدرالارعا ىرىكتەۋ جۇمىسى بىردەي. ياعني ءۇش ساتىدان وتەدى. ءبىرىنشى – اسكەري مەديتسينالىق بايقاۋ, ەكىنشى – پسيحولوگيالىق تەست جانە ءۇشىنشى – دەنەشىنىقتىرۋ دايىندىعى. ىرىكتەۋ كوميسسياسىنىڭ سىناعىنان وتپەگەن ستۋدەنت كوميسسيانىڭ كەلەسى كونكۋرسىنا قاتىسپايدى. تاعى ءبىر ايتا كەتەرلىك جايت, اسكەري كافەدراعا جوو-نىڭ تەك كۇندىزگى بولىمىندە وقيتىن ستۋدەنتتەر عانا قۇجات تاپسىرا الادى. سونداي-اق بەلگىلى ءبىر ماماندىقتارعا ستۋدەنت قىزداردىڭ دا وقۋعا تۇسۋگە مۇمكىندىگى بار. ال باسقا تالاپتىڭ بارلىعى مەرزىمدى اسكەري قىزمەتكە شاقىرىلاتىندارمەن بىردەي.
اسكەري كافەدرا پايدا كوزى ەمەس
«بىردە-ءبىر رەكتور اسكەري كافەدرادان پايدا تابام دەپ ويلامايدى», دەيدى س.امانجولوۆ اتىنداعى شىعىس قازاقستان ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ رەكتورى مۇحتار تولەگەن. «ويتكەنى ءبىزدى دە تەكسەرەتىن 45-تەن استام ارنايى ورگان بار. سوندىقتان دا «اسكەري كافەدرا رەكتورلاردىڭ قارجى كوزىنە اينالىپ كەتتى» دەگەن پىكىرمەن مۇلدەم كەلىسپەيمىن. ارينە, اركىم ءوزى ءۇشىن جەكە جاۋاپ بەرەدى, اركىمنىڭ ارقالاعان ءوز جاۋاپكەرشىلىگى بار. الايدا ەلىمىزدىڭ قاي وڭىرىندە بولسىن, ول شىعىس پا, باتىس پا, وڭتۇستىك پە – بارىمىزگە زاڭ بىردەي, تالاپ ورتاق. ال قىزمەتىن اسىرا پايدالانعانى ءۇشىن اكىمشىلىك جاۋاپكەرشىلىك, قىلمىستىق جازا قاراستىرىلعان. قازىر قوعام بارشاعا اشىق. ەشكىمنەن ەشنارسەنى جاۋىپ, جاسىرىپ قالا المايسىز», دەگەن رەكتور اسكەري كافەدرانىڭ وقۋ ورداسىنىڭ بەدەلى ءۇشىن قاجەت ەكەنىن دە اشىق ايتتى.
بۇل وقۋ ورداسىندا اسكەري كافەدرا 2019 جىلى مامىردا عانا اشىلعان. 70 جىلدىق تاريحى بار وقۋ ورداسىندا بۇرىن-سوڭدى مۇنداي ءبىلىم بەرۋ تسيكلى قاراستىرىلماعانىن ايتقان ۋنيۆەرسيتەت رەكتورى قابانباي باتىر اتىنداعى اسكەري كافەدراعا ۇلدارمەن قاتار قىزداردىڭ دا قابىلداناتىنىن جەتكىزدى. العاش قابىلدانعان ستۋدەنتتەر سانى 150 بولسا, بيىل سايكەسىنشە وسىنشاما جاس زاپاستاعى وفيتسەرلەر قاتارىن تولىقتىرماق. «كوپتەگەن جاستار گۋمانيتارلىق باعىتتاعى ءبىلىمدى وسى اسكەري كافەدراعا ءتۇسۋ ارقىلى الادى. ماسەلەن, زاڭ فاكۋلتەتىنە ءتۇسىپ, اسكەري شەن العاننان كەيىن بىردەن تەرگەۋشى نەمەسە پروكۋرور ماماندىقتارىن تاڭداي الادى. اسكەري بولىمدەرگە بارىپ, قوسىمشا قىزمەتكە تۇرۋعا دا زور مۇمكىندىكتەرى بار. سوندىقتان دا اسكەري كافەدرانى پايداكۇنەمدىك ماقساتتا قاراۋ دۇرىس ەمەس. قوعامدا وكىنىشكە قاراي, ماسەلەنىڭ اق-قاراسىن اجىراتپاي جاتىپ, الىپ-قاشپا اڭگىمەلەرگە ايقاي قوساتىندار بار. بۇل شىنداپ كەلگەندە ءبىلىم السام ءارى اسكەري شەندى بولسام دەگەن ءار جاسقا بەرىلگەن ۇلكەن مۇمكىندىك», دەيدى ماسەلەنىڭ ءتۇپ تامىرىنا ۇڭىلگەن م.تولەگەن.
رەكتور جاستاردىڭ اسكەري كافەدراعا تۇسۋگە ىنتاسىنىڭ وتە جوعارى ەكەنىن دە ايتىپ ءوتتى. «اسكەري كافەدرا پسيحولوگيالىق جۇمىستى ۇيىمداستىرۋ, اۋماقتىق قورعانىستى جوسپارلاۋ جانە ۇيىمداستىرۋ, قارجىلىق قامتاماسىز ەتۋ, قۇرلىق اسكەرلەرىندەگى تاربيە جانە يدەولوگيالىق جۇمىستاردى ۇيىمداستىرۋ ماماندارىن دايارلاپ شىعارادى. وقۋ كۋرسى اياقتالعاننان كەيىن ولارعا سەرجانت جانە لەيتەنانت اسكەري شەنى بەرىلەدى. ساپتىق, تاكتيكالىق, جاۋىنگەرلىك, تەحنيكالىق دايارلىق ساباقتارى جان-جاقتى جۇرگىزىلەدى. وقىتۋشىلار قۇرامى دا بىلىكتى مامانداردان جاساقتالعان. بارلىعى دا زاپاستاعى اسكەري قىزمەتكەرلەر. جاستاردىڭ پاتريوتتىق سەزىمدەرىن وياتىپ, اسكەري تارتىپكە ۇيرەتۋدە دە بۇل كافەدرانىڭ ورنى ەرەكشە. جاي قاراپايىم ستۋدەنت پەن اسكەري كافەدراعا بارىپ جۇرگەن ستۋدەنتتىڭ ايىرماشىلىعى جەر مەن كوكتەي. اسكەري دايارلىقتان كەيىن ستۋدەنتتىڭ مىنەز-قۇلقى, ءجۇرىس-تۇرىسى, ءتارتىبى, ءوزىن ءوزى ۇستاۋى ايتارلىقتاي وزگەرەدى», دەگەن ۋنيۆەرسيتەت باسشىسى كافەدرانى جان-جاقتى جابدىقتاۋ باعىتىندا اۋقىمدى جۇمىستار اتقارىلىپ جاتقانىنا دا توقتالدى.
«وقۋ وردامىزدىڭ تاريحىندا تۇڭعىش رەت اشىلعان اسكەري كافەدرامىزعا جاياۋ اسكەرگە ارنالعان جاۋىنگەرلىك ماشينا بمپ-2 الدىرتتىق. بيىل جاڭا ۇلگىدەگى اك-74 اۆتوماتتارى جانە پم تاپانشالارى, وقۋ-جاتتىعۋ گراناتالارى ساتىپ الىنعان بولاتىن. الداعى ۋاقىتتا, سونداي-اق ەلىمىزدىڭ قارۋلى كۇشتەرىنىڭ تىزىمىنە ەنگىزىلگەن بروندى تانكتى قارۋ-جاراق پەن ارتيللەريالىق جۇيەلەردىڭ نەگىزگى ۇلگىلەرىمەن جاساقتاۋدى جوسپارلاپ وتىرمىز. كافەدرانىڭ وقۋ-ماتەريالدىق بازاسى جىل سايىن جەتىلدىرىلىپ كەلەدى. بۇل دا جاستاردى اسكەري-پاتريوتتىق تاربيەلەۋگە باعىتتالعان ورتالىققا اينالۋىنا جول اشىپ, بولاشاق وفيتسەرلەرگە ۇرىستى ۇيىمداستىرۋ مەن جۇرگىزۋ ءۇشىن قاجەتتى ءبىلىم مەن پراكتيكالىق داعدىلارمەن قامتاماسىز ەتۋگە مۇمكىندىك بەرەتىنىنە سەنىمدىمىن», دەگەن رەكتور اسكەري كافەدرانىڭ جوعارى ءبىلىمدى ازاماتتاردىڭ اسكەري دايارلىقتان وتۋىنە زور مۇمكىندىك ەكەنىن تاعى شەگەلەپ ءوتتى.
«ۋنيۆەرسيتەتتە اسكەري كافەدرا 2-كۋرستان باستالادى. وقۋ كۋرسى اياقتالعاننان كەيىن ەكى اي اسكەري پوليگونعا بارىپ, ارنايى دايارلىقتان وتەدى. گرانت سانىن جىل سايىن قورعانىس مينيسترلىگى انىقتايدى. بيىل مىسالى قانشا گرانت بولىنەتىنىن ءبىز بىلمەيمىز. جىل سايىن شامامەن 100-دەي گرانت بولىنەدى. تاعى 100 ورىن اقىلى بولىمگە كەلەدى. اقىلى ءبولىمنىڭ قۇنى قورعانىس مينيسترلىگىنىڭ بۇيرىعىنا سايكەس 178 900 تەڭگەدەن اسپاۋى قاجەت. ۋنيۆەرسيتەت ءوز تاراپىنان قوسىمشا اقشا قوسا المايدى», دەيدى م.تولەگەن.
ايتا كەتەيىك, قورعانىس ءمينيسترىنىڭ № 375 بۇيرىعىنا سايكەس زاپاستاعى وفيتسەرلەر جانە سەرجانتتار باعدارلامالارى بويىنشا اسكەري دايىندىق مەملەكەتتىك ءبىلىم تاپسىرىسى جانە اقىلى نەگىزدەردە جۇزەگە اسىرىلادى, اقىلى نەگىزدە وقىتۋ قۇنى مەملەكەتتىك ءبىلىم بەرۋ تاپسىرىسى بويىنشا وقىتۋ قۇنىنان اسپايدى. وفيتسەرلىك قۇرام 2 جىل, سەرجانتتىق قۇرام 1 جىل وقيدى. اسكەري كافەدرادا وقۋدىڭ ەڭ باستى ارتىقشىلىعى – ستۋدەنت مىندەتتى اسكەري بورىشىن وتەۋ پارىزىنان بوساتىلادى.
قازىرگى ۋاقىتتا جوعارى وقۋ ورىندارى جانىنداعى اسكەري كافەدرالار رەسپۋبليكانىڭ بارلىق وڭىرلەرىن قامتيتىنىن قورعانىس مينيسترلىگى اسكەري ءبىلىم جانە عىلىم دەپارتامەنتىنىڭ باسشىسى, پولكوۆنيك تالعات قالىشەۆ تا راستاپ وتىر. ونىڭ مالىمدەۋىنشە, زاپاستاعى وفيتسەرلەر اسكەري دايىندالعان رەزەرۆتى جەتكىلىكتى كولەمدە تولىقتىرۋعا جانە باستاپقى اسكەري لاۋازىمداردى جاساقتاۋعا جۇمىلدىرىلادى. پولكوۆنيك سونداي-اق قارۋلى كۇشتەرگە جەتكىلىكتى كولەمدە زاپاستاعى لەيتەنانتتار دايىندالاتىنىن اتاپ ءوتتى.
«ەلىمىزدىڭ جوو-دا زاپاستاعى وفيتسەرلەر مەن سەرجانتتاردى دايارلاۋ جۇيەسى قازىرگى زامانعى دامۋ كەزەڭىندە قارۋلى كۇشتەردىڭ جۇمىلدىرۋ قاجەتتىلىگىنە ناقتى جاۋاپ بەرەدى. ەڭ باستىسى, بۇل وقۋ تسيكلى اسا قاجەت اسكەري ماماندىقتار بويىنشا مامانداردى دايارلاۋ مۇمكىندىگىن كەڭەيتۋگە جانە وفيتسەر جانە سەرجانتتار قۇرامىنىڭ اسكەري وقىتىلعان رەزەرۆىن قاجەت كولەمدە قامتاماسىز ەتۋ سەكىلدى ماڭىزدى ماسەلەلەردى شەشۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. جاستاردى اسكەري-پاتريوتتىق تاربيەلەۋ مەن ولاردى تەرىس اقپاراتتاندىرۋدى بولدىرتپاۋ ماسەلەلەرىن شەشۋگە دە بۇل جۇيەنىڭ الار وزىندىك ورنى بار», دەيدى ت. قالىشەۆ.
اسكەري كافەدرالاردا ستۋدەنتتەردىڭ تەوريالىق ءبىلىم الۋىنا قانشالىقتى جاعداي جاسالعان؟ وقۋ قۇرالدارى مەن كورنەكى قۇرالدار جەتكىلىكتى مە؟ ءدارىس بارىسىندا يننوۆاتسيالىق تەحنولوگيالار قانشالىقتى قولدانىلادى؟ پراكتيكالىق ساباقتار مەن جاۋىنگەرلىك دايارلىقتارعا قانشالىقتى ءمان بەرىلەدى؟ مينيسترلىك وكىلى ءبىزدىڭ بۇل سۇراقتارىمىزعا جاۋاپ بەرۋ كەزىندە اسكەري كافەدرالاردى اسكەري م ۇلىكپەن, وقۋ-جاتتىعۋ قارۋ-جاراعى مەن اسكەري تەحنيكاسىنىڭ ۇلگىلەرىمەن, اسكەري-وقۋ ادەبيەتىمەن قامتاماسىز ەتۋ ۇكىمەتتىڭ 2019 جىلعى 6 قاراشاداعى №832 قاۋلىسىنا سايكەس بەكىتىلگەنىن ايتتى. «بۇل جۇمىستاردىڭ بارلىعى قورعانىس مينيسترلىگىنىڭ اسكەري بولىمدەرى مەن مەكەمەلەرى ارقىلى جۇرگىزىلەدى. اسكەري دايىندىقتى ۇيىمداستىرۋ, قاجەتتى وقۋ ماتەريالدىق-تەحنيكالىق بازانى قۇرۋ, قارۋ-جاراق پەن اسكەري تەحنيكانىڭ ساقتالۋىن قامتاماسىز ەتۋ, قۇپيالىلىق رەجىمىن ساقتاۋ جوو باسشىلارىنا جۇكتەلگەن. جوو باسشىلارى اسكەري-ەسەپتىك ماماندىقتار بويىنشا دايارلاۋ ەرەكشەلىگىن ەسكەرە وتىرىپ, اسكەري كافەدرالاردى قاجەتتى قۇرالدارمەن جانە ينفراقۇرىلىممەن قامتاماسىز ەتەدى», دەيدى دەپارتامەنت باسشىسى.
زاپاستاعى وفيتسەر – رەزەرۆتەگى قۇرام
«وفيتسەرلىك لاۋازىم يەلەرىن تەك اسكەري ينستيتۋتتا دايارلاعان ازدىق ەتەدى». وسىلاي دەگەن ل.ن. گۋميلەۆ اتىنداعى ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتى اسكەري كافەدرا باسشىسىنىڭ ورىنباسارى, زاپاستاعى پولكوۆنيك نۇرلان مامبەتوۆ ەلىمىزدە اسكەري مامانداردىڭ جەتىسپەيتىنىن العا تارتتى. ونىڭ مالىمدەۋىنشە, جوعارى وقۋ ورىندارى جانىنان اشىلعان اسكەري كافەدرالار اسكەري ينستيتۋتتار وقىتپايتىن ماماندىقتاردى دايارلايدى. «ماسەلەن, ءبىزدىڭ ۋنيۆەرسيتەتتىڭ قابىرعاسىندا جۇمىس ىستەيتىن اسكەري كافەدرا بارلاۋدى ۇيىمداستىرۋ, گەواقپاراتتىق, اۆتوماتتاندىرىلعان جۇيەدەگى وفيتسەر مامانداردى دايارلاپ شىعارادى. ال بۇل ماماندىقتى وزگە اسكەري وقۋ ورىندارى وقىتپايدى. ەكى جىل (اپتاسىنا ءبىر رەت) اسكەري ءبىلىم العاننان كەيىن ءاربىر ستۋدەنت ءبىر ايلىق پراكتيكالىق كۋرستان وتەدى. وقۋ بىتىرگەننەن كەيىن زاپاستاعى لەيتەنانت شەنىن الىپ شىعادى», دەيدى پولكوۆنيك.
وسى تۇستا «ارنايى اسكەري وقۋ ورىندارىنىڭ نەگىزگى مىندەتتەرىن قايتالايتىن مۇنداي كافەدرالاردىڭ سانىن كوبەيتۋدىڭ قاجەتى قانشا؟» دەگەن زاڭدى ساۋال تۋىندايدى. ن. مامبەتوۆ «وسىنداي تۇسىنىكتىڭ ءوزى دۇرىس ەمەس» دەيدى. «ماسەلەن, اسكەري ينستيتۋتتار جالپى اسكەري كومانديرلەردى دايارلاپ شىعارادى. بىراق ولار وقۋىن بىتىرگەننەن كەيىن قارۋلى كۇشتەر قاتارىندا قىزمەت اتقاراتىن كادرلىق وفيتسەرلەر. ال ازاماتتىق جوو جانىنداعى اسكەري كافەدرالاردا وقىپ شىققان زاپاستاعى وفيتسەرلەر – موبيليزاتسيالىق رەزەرۆكە دايىندالاتىن قۇرام. ال مۇنداي رەزەرۆتەگى دايىندىق نە ءۇشىن قاجەت؟ بۇل سۇراققا جاۋاپ بەرۋ ءۇشىن الىسقا بارۋدىڭ قاجەتى جوق. مىسالى, ۋكراينادا 2014 جىلدان بەرى بىرنەشە سوعىس بولعانى بارشاعا بەلگىلى. قارۋلى قاقتىعىس كەزىندە ەل بيلىگى موبيليزاتسيالىق رەزەرۆتە تۇرعان وفيتسەرلەرىن جيناي الماي قالدى. سەبەبى سوعىس كەزىندە نەگىزگى كادرلىق قۇرام موبيليزاتسيالىق دايىندىقتان وتكەننەن كەيىن اۋىستىرىلادى. ال ولاردىڭ ورنىن تولىقتىرۋ ءۇشىن مىندەتتى تۇردە رەزەرۆ كەرەك. وسى ماقساتتا الىپ قارايتىن بولساق, اسكەري كافەدرا مىندەتتى تۇردە قاجەت», دەپ كەسىپ ايتتى ول.
2002 جىلدان بەرى ەۇۋ اسكەري كافەدراسى ورتاشا ەسەپپەن 5 مىڭعا جۋىق زاپاستاعى وفيتسەر دايارلاپ شىعارعان. قازىرگى تاڭدا اسكەري كافەدرادا 659 ستۋدەنت وقىپ جاتسا, ونىڭ 335-ءى مەملەكەتتىك گرانتپەن, 324-ءى اقىلى بولىمدە ءبىلىم الىپ جاتىر. ال ءبىر جىلدىق سەرجانتتىق باعدارلاما بويىنشا وقىپ جاتقاندار سانى – 137. بولاشاق سەرجانتتاردىڭ بارلىعى اقىلى وقيدى.
«اسكەري بيلەتتى ساتىپ الۋعا بولادى دەگەن پىكىرمەن تۇبەگەيلى كەلىسپەيمىن». بۇل دا پولكوۆنيك ن. مامبەتوۆتىڭ ءسوزى. «كەز كەلگەن اسكەري كافەدرانىڭ جۇمىسى قورعانىس مينيسترلىگى تاراپىنان ءجىتى باقىلانادى. ستۋدەنتتەردى كافەدراعا مينيسترلىكتىڭ ارنايى كوميسسياسى كەلىپ قابىلدايدى. كونكۋرس وتكەننەن كەيىن عانا وقۋ ورنىنىڭ رەكتورىنا قانشا ستۋدەنت گرانت, قانشاسى اقىلى نەگىزدە وتكەنى تۋرالى اكت بەرىلەدى. رەكتور وسىدان كەيىن عانا ستۋدەنتتى اسكەري كافەدراعا قابىلداۋ جونىندە شەشىم شىعارا الادى. كافەدرادا اسكەري دايارلىقتان وتكەن ءار ستۋدەنت ءۇشىن جاۋاپتىمىز. جالپى, ءتيىپ-قاشىپ وقىپ, زاپاستاعى وفيتسەر اتانۋعا بولادى دەگەن پىكىر دۇرىس ەمەس. ويتكەنى بۇل جالپى, مۇمكىن ەمەس»», دەيدى ول.
ن. مامبەتوۆتىڭ ايتۋىنشا, جىل سايىن اسكەري كافەدراعا 1 200-دەي ستۋدەنت ءوتىنىش بىلدىرسە, سولاردىڭ ىشىنەن تەك 400-گە جۋىعى ىرىكتەلىپ الىنادى. «جاستاردىڭ دەنى پسيحولوگيالىق تەست جانە دەنەشىنىقتىرۋ سىناعىنان ءسۇرىنىپ جاتادى. ال بۇل سىناقتاردى قورعانىس مينيسترلىگى وزدەرى دايىنداعان», دەپ ءتۇسىندىرىپ ءوتتى سپيكەر.
«كافەدرانىڭ وقىتۋشى قۇرامى نەگىزىنەن اسكەردە قىزمەت ەتكەن بىلىكتى وفيتسەرلەر. ولاردىڭ قاتارىندا كەزىندە جاۋاپتى قىزمەت اتقارعان زاپاستاعى پولكوۆنيكتەر, قولباسشىلاردىڭ ورىنباسارلارى, باسقارما, دەپارتامەنت باسشىلارى سەكىلدى تاجىريبەلى ماماندار بار. زەينەتكە شىققان, 20-30 جىل اسكەري قىزمەت ەتكەن, اۋعانستان, تاجىكستان, كاۆكاز ماڭىنداعى سوعىستاردا بولعان ارداگەرلەر دە قىزمەت ەتەدى. ۋنيۆەرسيتەت كولەمىندە وتكىزىلەتىن اسكەري-پاتريوتتىق ءىس-شارالار, مەكتەپتەردە ۇيىمداستىرىلاتىن ءتۇرلى كەزدەسۋ, جيىنداردىڭ دا جاستارعا بەرەرى مول», دەيدى ول.
«قاسىرەتتى قاڭتاردا» قوعامدا «نەلىكتەن كەشەگىدەي قاڭتار وقيعاسى كەزىندە وسى زاپاستاعى وفيتسەرلەر تارتىلمادى؟ ۇقشۇ جاۋىنگەرلەرىن شاقىرتۋدىڭ قاجەتتىلىگى قانشا ەدى؟ ەل ىشىندەگى جاپپاي تارتىپسىزدىكتى باسۋعا كاسىبي ارميامىزدىڭ كۇشى جەتكىلىكسىز بولعانى ما؟» دەگەن سۇراقتاردىڭ دا ءجيى قويىلعانى راس. ءبىز وسى ساۋالداردى پولكوۆنيككە دە باعىتتاعان ەدىك. ن. مامبەتوۆ «وسى وي-پىكىردىڭ ءوزى قاتە تۇسىنىك» دەپ جاۋاپ بەردى. «ويتكەنى قازاقستاننىڭ اسكەري دوكتريناسىندا قارۋلى كۇشتەردى, باسقا دا اسكەرلەر مەن اسكەري قۇرىلىمداردى قولدانۋ ءتارتىبى ناقتى جازىلعان. قۇجاتتا ەلىمىزدەگى قارۋلى كۇشتەر نەگىزىنەن سىرتقى اگرەسسياعا تويتارىس بەرۋ ءۇشىن قولدانىلادى دەپ كورسەتىلگەن. ال ىشكى اگرەسسياعا باعىتتالعان كۇشتىك قۇرىلىمدار بولەك. قاڭتار وقيعالارى كەزىندە زاپاستاعى وفيتسەرلەردى شاقىرتۋدىڭ قاجەتتىلىگى بولعان جوق. جالپىعا بىردەي موبيليزاتسيا تەك سوعىس كەزىندە عانا بولادى. ال كەشەگىدەي ايماقتاردا بولعان جاپپاي تارتىپسىزدىك پەن لاڭكەستىكتى تويتارۋعا ءىىم مەن ۇلتتىق ۇلان جەكە قۇرامىنىڭ كۇشى دە جەتكىلىكتى», دەپ تۇيىندەدى ول.
ءتۇيىن. ەل تىنىشتىعىنا كاسىبي ارميا عانا كەپىل بولا الاتىنى ءسوزسىز. ال بۇل اسكەردى جاساقتاۋدا جوو جانىنداعى اسكەري كافەدرالاردىڭ دا الار ورنى ەرەكشە. تەك زاپاستاعى لەيتەنانتتاردى تاربيەلەۋ پايدا تابۋدىڭ ەمەس, ەلگە پايدالى بولۋدىڭ وشاعى بولسا ەكەن دەگەن تىلەك بار. كونستيتۋتسيامىزدىڭ 36-بابىندا «قازاقستان رەسپۋبليكاسىن قورعاۋ – ونىڭ ءاربىر ازاماتىنىڭ قاسيەتتى پارىزى جانە مىندەتى» دەپ تايعا تاڭبا باسقانداي كورسەتىلگەن. بۇدان ارتىق بىرنارسە ايتۋدىڭ ءوزى اسىلىق بولار. ويتكەنى قاسيەتتى پارىز بەن مىندەتتىڭ قۇنى ولشەۋسىز ەمەس پە؟!