ەكسپو شەجىرەسى: لەج, 1905 جىل
كەزەكتى بۇكىلالەمدىك جەتىستىكتەر كورمەسى بەلگيانىڭ لەج قالاسىندا 1905 جىلى 27 ءساۋىر مەن 6 قاراشا ارالىعىندا ءوتتى. حالىقارالىق كورمە بەلگيا تاۋەلسىزدىگىنىڭ 75 جىلدىعىنا جانە كورول ءىى لەوپولدتىڭ بيلىك قۇرعانىنا 40 جىل تولۋ قۇرمەتىنە ارنالدى.
بيلىكقۇمار جانە ماقتاۋ سۇيەتىن قاتىگەز مونارح ءىى لەوپولد تاريحتا ءوزىنىڭ اتىن قالدىرۋ ماقساتىندا, ءوزىنىڭ كورولدىگىندە بۇكىلالەمدىك جەتىستىكتەر كورمەسىن وتكىزۋ تۋرالى شەشىم قابىلدادى. كورمە بەلگيانىڭ سول كەزدە كولەمى جاعىنان ەكىنشى قالاسى بولىپ سانالاتىن لەج قالاسىندا وتكىزىلەتىن بولدى. ءىى لەوپولد بۇكىل الەمگە ءوزىنىڭ بايلىعىن پاش ەتۋدى ماقسات تۇتتى. ال ونىڭ بايلىعى شىنىندا دا جەتەرلىك ەدى.
بەلگيا كورولى بۇل بايلىققا ەرەن قاتىگەزدىگىنىڭ ارقاسىندا كونگو وزەنىنىڭ بويىنداعى افريكالىق ەلدەردى باسىپ الىپ, قۇلدىققا اينالدىرۋ بارىسىندا قول جەتكىزگەن ەدى. كونگو وزەنى باسسەينىندە مەكەن ەتەتىن حالىقتاردى قۇلدىققا اينالدىرۋ ساياساتىن شەكسىز قاتالدىقپەن جۇرگىزگەن ءىى لەوپولد زامانداستارىنىڭ اراسىندا «ءتاج كيگەن ماكلەر» دەگەن اتقا يە بولعان ەدى. بەلگيا كورولى قورعانسىز افريكالىقتاردىڭ قانىن سۋداي اعىزىپ, ولار مەكەندەيتىن ءوڭىردىڭ بايلىعىن بارىنشا يەلەندى. ءىى لەوپولدتىڭ قۇلدارعا دەگەن قاتالدىعى تۋرالى تالاي اڭىزدار تارادى. ول ءسال عانا كىنالى بولعان قۇلداردىڭ بىردەن قولدارىن نەمەسە اياقتارىن شاۋىپ تاستاپ وتىرعان. تاريحشىلاردىڭ دەرەگى بويىنشا, ءىى لەوپولد بيلىك قۇرعان كەزەڭدە كونگو ەلىندەگى تۇرعىلىقتى حالىقتىڭ سانى 20 ميلليوننان 10 ميلليونعا دەيىن قۇلدىراعان.
قانىشەر كورولدىڭ قۇلدىق ساياساتىن جۇرگىزگەن وڭىرلەردەگى اسقان قاتىگەزدىگى ەۋروپالىقتار تاراپىنان تالاي رەت سىنعا الىندى. الايدا, ءىى لەوپولدتىڭ شەشىمىمەن وتكىزىلگەلى وتىرعان بۇكىلالەمدىك جەتىستىكتەر كورمەسىنە اۆستريا, بولگاريا, دانيا, فرانتسيا, ارگەنتينا, برازيليا, كانادا, اقش سياقتى 29 مەملەكەت رەسمي تۇردە قاتىسۋعا كەلىسىمىن بەردى. ال قىتاي, جاپونيا, يسپانيا جانە گەرمانيا مەملەكەتتەرى لەج قالاسىندا ءوتكىزىلەتىن ەكسپو كورمەسىنە بەيرەسمي قاتىسۋشىلار رەتىندە تىركەلدى.
حالىقارالىق كورمەنى وتكىزۋ قارساڭىندا لەج قالاسى قايتا قۇرىلدى. كورمە قالاشىعىنا جاقىن ماڭايداعى تۇرعىن ءۇي كۆارتالدارى تولىعىمەن اباتتاندىرىلدى. البەرت كانالى جانە ورت, مااس وزەندەرى ارقىلى جاڭادان بىرنەشە كوپىرلەر سالىندى. ءىى لەوپولد بۇكىلالەمدىك كورمە وتكىزۋ شارالارىنا ەشقانداي قارجى ايامادى. قالادا جاڭادان ترامۆاي جەلىسى سالىندى. جەرگىلىكتى وزەن ايلاعى تۇبەگەيلى قايتا جابدىقتالىپ, ەۋروپاداعى ەڭ ءىرى ايلاققا اينالدى.
كورمە قالاشىعى لەج قالاسىنىڭ ەڭ كورىكتى جەرىندەگى 66 گەكتار باۋ-باقشا ايماعىندا قونىس تەپتى. كورمە قالاشىعى قۇرىلىس نىساندارىن سالۋعا كورول قازىناسىنان مول قارجى ءبولىندى. بۇكىلالەمدىك جەتىستىكتەر كورمەسىن وتكىزۋدە قالىپتاسقان ءداستۇر بويىنشا, لەج قالاسىنداعى كورمەگە قاتىساتىن ءاربىر مەملەكەت وزدەرى قول جەتكىزگەن عىلىم مەن تەحنيكا جەتىستىكتەرىن بارىنشا كورسەتۋگە ءتيىس ەدى. وسى داستۇرگە سايكەس كورمەدە سول كەزەڭدەگى عىلىم مەن تەحنيكا جەتىستىكتەرى كەڭىنەن كورىنىس تاپتى. اسىرەسە, كورمەگە كەلۋشىلەردى باسپا سالاسىنداعى جاڭالىق, قازىرگى تىلمەن ايتقاندا پوليگرافيالىق ونەر سالاسىنداعى يننوۆاتسيا ەرەكشە قىزىقتىردى. كورمەگە بەلگىلى سۋرەتشىلەردىڭ تۋىندىلارىنىڭ جاڭا تەحنولوگيامەن جاسالعان كوشىرمەلەرى قويىلدى. بۇل كوشىرمەلەردىڭ تۇپنۇسقامەن دالدىگى كورەرمەندەردى ەرەكشە تاڭداندىردى. مىنە, وسى باسپا سالاسىنداعى جاڭا تەحنولوگيانىڭ جەتىستىكتەرىنىڭ ناتيجەسىندە كىتاپ باسۋ ءوندىرىسى جاڭاشا سيپات الدى. كوپ بوياۋلى, ءتۇرلى-ءتۇستى جۋرنالدار شىعارىلا باستادى. كورمەدە العاش ءتۇرلى-ءتۇستى بوياۋمەن شىعارىلعان پلاكات كەلۋشىلەردىڭ كوز جاۋىن الدى. وسى كەزەڭنەن باستاپ ءتۇرلى-ءتۇستى بوياۋمەن شىعارىلاتىن پلاكاتتار ءارتۇرلى تاۋارلاردى جارنامالايتىن جارناما قۇرالىنا اينالا باستادى. ناق وسى كورمە وتكىزىلىپ جاتقان كۇندەردە تەحنيكالىق گۋاش بوياۋىنىڭ جاڭا تەحنولوگيالارى وندىرىسكە ەنگىزىلدى. لەج قالاسىندا جالاۋى التى اي بويى جەلبىرەگەن بۇكىلالەمدىك جەتىستىكتەر كورمەسىنىڭ قۇرمەتىنە كومپوزيتور جان-تەودور رادۋ سالتاناتتى راسىمگە ارنالعان كانتاتا جازىپ شىعاردى. كورمە قالاشىعىندا سالىنعان كوركەم-ونەر سارايى سول زامانعى ساۋلەت ونەرىنىڭ ەرەكشە تۋىندىسى رەتىندە باعالاندى. بۇكىلالەمدىك كورمەنىڭ جادىگەرلەرى قويىلعان وسى ساراي كەيىننەن لەج قالاسىنىڭ يەلىگىنە بەرىلدى. بۇگىندە وسى سارايدا لەج قالاسىنىڭ قازىرگى زامانعى ونەرىنىڭ مۇراجايى ورنالاسقان. وسى رەتتە ايتا كەتەتىن تاعى ءبىر ماسەلە, 1905 جىلعى لەج قالاسىندا وتكەن بۇكىلالەمدىك جەتىستىكتەر كورمەسىنىڭ كوپتەگەن جادىگەرلەرىن بەلگيالىقتار كۇنى بۇگىنگە دەيىن ساقتاپ كەلدى. 1905 جىلعى كورمەدە كوپشىلىكتى تاڭداندىرعان كوپتەگەن ءجادىگەرلەر لەج قالاسىندا ءوتكەن بۇكىلالەمدىك كورمەنىڭ 100 جىلدىعىنا وراي قايتادان مۇراجايلارعا شىعارىلدى. ۇقىپتىلىقپەن ساقتالعان بۇل ءجادىگەرلەر ۋاقىت سىنىنا توتەپ بەرىپ, بۇگىنگى كورەرمەننىڭ كوزايىمىنا اينالۋدا.
قاتىگەزدىگىمەن اتى شىققان ءىى لەوپولد وسى كورمەنى وتكىزۋ بارىسىندا زامانداستارىنىڭ اراسىندا پايدانىڭ كوزىن تابا بىلەتىن قارجىگەر رەتىندە دە تانىلدى. بەلگيادا وتكەن وسى كورمەنى التى اي مەرزىم ىشىندە 7 ميلليوننان استام ادام تاماشالادى. ءىى لەوپولد بۇل كورمەنى وتكىزۋ بارىسىندا جەكە قازىناسىنان شىعارىلعان مول قارجىنى قايتارىپ قانا قويماي, 75 117 بەلگيالىق فرانك كولەمىندە تازا تابىس تاپتى.
لەج قالاسى دۇنيەجۇزىلىك اۋقىمداعى ايتۋلى شارا – بۇكىلالەمدىك جەتىستىكتەر كورمەسىن وتكىزۋ جونىندەگى ءداستۇرىن بۇدان كەيىن دە ءساتتى جالعاستىردى. باسقاسىن بىلاي قويعاندا, وعان وسىدان ءبىر-ەكى جىل بۇرىن لەج قالاسى ەكسپو-2017 كورمەسىن وتكىزۋ قۇرمەتىنە يە بولۋ جولىنداعى باسەكەگە ءتۇسىپ, استانانىڭ بىردەن-ءبىر قارسىلاسى بولعاندىعى كۋا. ابىروي بولعاندا, حالىقارالىق كورمەلەر بيۋروسى ۇيىمىنا مۇشە 160-تان استام مەملەكەتتىڭ 100-دەن استامى ەلوردامىز – استانانى قولداپ داۋىس بەرىپ, تاريح شەجىرەسىندە ەرەكشە سالتاناتپەن اتالاتىن ەكسپو-2017 بۇكىلالەمدىك مامانداندىرىلعان كورمەسىن وتكىزۋ قۇرمەتى قازاقستانعا بۇيىردى.
جىلقىباي جاعىپار ۇلى,
«ەگەمەن قازاقستان».