اپتا سوڭىندا «Astana Ballet» ەكى كۇن قاتارىنان وڭتۇستىك استانادا شابىتپەن ونەر كورسەتتى. ۇلتتىق ونەردىڭ ايدىنىنا قوسىلعانىنا كوپ بولا قويماعان قارلىعاش قانات انسامبل بولاشاقتا الەمگە قازاقتىڭ اتىن تانىتىپ, بولمىسىن پاش ەتەدى, بي تىلىمەن اسەمدىككە كوزقاراسىمىزدى جارنامالايدى دەگەن يگى تىلەكپەن تۇساۋىن كەسكەن.
مادەنيەتتىڭ مەككەسىندەي الماتىدا جاس ۇجىمنىڭ ارنايى كونتسەرتىن ۇيىمداستىرۋدىڭ دا نىشاندىق ءمانى بار. ونەردىڭ قاي جانرىنىڭ دا قاراشاڭىراقتارى قونىس تەپكەن وڭتۇستىك استانانىڭ اق باتاسىن الىپ, ساحنا مايتالماندارىنىڭ ۇسىنىس-تىلەكتەرىنە قۇلاق ءتۇرىپ, بايىرعى مەكتەپتەردەن تاعلىم الىپ بارىپ الەمدىك ايدىنعا قۇلاش ۇرۋ – «Astana Ballet» بي توبىنىڭ باستى ماقساتتارىنىڭ ءبىرى.
ايتپاقشى, اقپان ايىندا عانا الماتىدا «استانا وپەرا» تەاترىنىڭ العاشقى گاسترولى تابىستى اياقتالعان بولاتىن. اراعا اي سالىپ بۇل قالاعا «Astana ۆallet» كەلىپ جاتقاندا, وسى ۇجىمدى الدىندا اتالعان ۇجىممەن شاتاستىرىپ جۇرگەندەردى ءجيى كەزدەستىردىك. سوندىقتان دا, ونەر ساپارىنا شىققان «Astana ۆallet» حورەوگرافيالىق ۇجىمىن استاناداعى وپەرا جانە بالەت تەاترىنىڭ بالەت ترۋپپاسىمەن شاتاستىرماۋ قاجەت. بۇل دەربەس ۇجىم ءاۋ باستا الەمدىك بي ونەرىنىڭ ايدىنىنا قازاقتىڭ قيمىل پوەماسىن كىرىكتىرىپ جانە وسى ارقىلى ۇلتتىق ونەردىڭ كەلبەتىن جاساۋ ءۇشىن قۇرىلعان كاسىپقوي بيشىلەردىڭ توبى. يلەگەندەرى ءبىر ونەردىڭ پۇشپاعى بولسا دا, ءيميدجى بولەك انسامبل.
بالاپانداي بي توبىنىڭ ءوز ەلىمىزدەن جىراقتاعى تۇڭعىش گاسترولى بەيجىڭدە باستالىپ, شانحايدا جالعاسىن تاپقانىن كوزىقاراقتى وقىرمان ۇمىتا قويماعان بولار. ميللياردتاعان حالقى, دامىعان بي ونەرى بار ەل ونەر ۇجىمىن ىقىلاسپەن قابىلداپ, قوشەمەتىن اياماعان-دى. سوندىقتان دا العاشقى شەتەلدىك گاسترول ءساتتى ءوتتى دەپ بايان ەتكەنبىز.
دەگەنمەن «Astana ۆallet» توبىنىڭ الماتىدا وتكەن العاشقى كونتسەرتىنىڭ وزىندىك ورنى بار. بي توبى ەلوردادا قۇرىلعانىنا قاراماستان, ۇجىمداعى بيشىلەردىڭ باسىم بولىگى سەلەزنەۆ اتىنداعى الماتى حورەوگرافيالىق ۋچيليششەسىنىڭ ۇزدىك تۇلەكتەرى. وزدەرى ءبىر كەزدەرى ارمانداعان ۇلكەن ساحناعا اققۋداي سىلانىپ شىققان سۇلۋلار ءارى سىنشى, ءارى تىلەكشى ۇستازدار توبىنىڭ, ياعني, بي مەكتەبىنىڭ ايتۋلى وكىلدەرىنىڭ زالدا وتىرعانىن بىلەدى. ءتىپتى, بىرقاتار بالەت بيشىلەرىنىڭ اتا-انالارى كاسىپقوي ساحنادا سالتانات قۇرىپ جاتقان بالالارىنىڭ ونەرىن العاش تاماشالاپ, تاقىم قىسىپ وتىردى دەسە بولادى. نە دەسەك تە, بۇل كونتسەرت بيشىلەردى دە, زالدا وتىرعان كورەرمەندەردى دە كوپ تولقىنىسقا سالدى.
الماتىداعى كونتسەرت شىمىلدىعى «ارۋلار شەرۋىمەن» اشىلدى. وسى ارادا بىردەن ايتا كەتۋ كەرەك, بالەت ترۋپپاسى تەك قانا ارۋلاردان قۇرالعان. ءار قيمىلى ءان سالعانداي بيشىلەردىڭ كەلەسى ءبيى «قۇس جولى» نومىرىنە ۇلاستى.
كورەرمەننىڭ كوز الدىندا جالت ەتىپ وتە شىعاتىن عاجايىپ قيمىلداردى ءمىنسىز مەڭگەرۋ ءۇشىن ونەرپازدار اپتالاپ, ايلاپ جاتتىعىپ, جىلدار بويى تاجىريبە جينايدى. بۇل تۋرالى «Astana Ballet» مەملەكەتتىك تەاترىنىڭ كوركەمدىك جەتەكشىسى اليلا الىشەۆا:
– قىزدار 3 سەكۋندتىق قيمىل ءۇشىن اپتالاپ دايىندالادى. سوندىقتان ولاردىڭ ءار قيمىلىندا سەزىم شىنايىلىعى بار. بالەت ارتيستەرىن ىرىكتەۋدە 2 جىلداي كاستينگ جۇرگىزىلدى. سولاي ەڭ ۇزدىك تۇلەكتەر تاڭدالىپ الىندى. ولار جاس تەاترىمىزدىڭ وزىندىك بەت-بەينەسىن قالىپتاستىرۋ ءۇشىن ەش جالىقپاستان ايانباي ەڭبەك ەتۋگە بەل بايلاعان. ءبىز ۇسىنىپ وتىرعان ءار بي شىنايىلىق پەن سەزىمگە تولى. ارتيستەر ءار ىرعاقتى جان-جۇرەگى ارقىلى سەزىنەدى. وسىنىڭ ارقاسىندا ءبىز كورەرمەن مەن ساحنانى تۇتاستىراتىن تىلسىم بايلانىس جاساۋعا ۇمتىلامىز, – دەيدى.
بار بولعانى ەكى جىل بۇرىن عانا دۇنيەگە كەلگەن بالەت ترۋپپاسىنىڭ قازىردىڭ وزىندە رەپەرتۋارى باي. 40 شاقتى ءبيدى ءناشىنە كەلتىرىپ ورىنداي الادى, الەمدىك بي جاۋھارلارىنىڭ ۇزدىك ۇلگىلەرىن مەڭگەرىپ ۇلگەرگەن. ولاردىڭ ىشىندە الەم حالىقتارىنىڭ بيلەرى, كلاسسيكالىق بالەت, جاڭا زاماننىڭ مۋزىكالىق كومپوزيتسيالارى بار. بۇل بيلەردى دايىنداۋدا وتاندىق حورەوگرافتارمەن قاتار امەريكا مەن ەۋروپانىڭ بالەتمەيستەرلەرى دە ەڭبەك ەتكەن. سونىڭ ارقاسىندا بي تۇسىنەتىن قاۋىم «قارلىعاش», «جىبەكتىڭ ءتۇسى», «قۇس جولى» سىندى ەرەكشە كورسەتىلىمدەر ارقىلى ەرەكشە كۇيگە بولەنبەك.
الايدا, جوعارىدا اتاپ وتكەندەي, جاس ۇجىمنىڭ ۇلى ماقساتى الەمگە قازاق دەگەن حالىقتىڭ جانە ونىڭ وزگەشە بي ونەرى بار ەكەنىن تانىتىپ, تۇتاس ءبىر كونتسەرتتىك ءنومىردى ۇلتتىق ناقىشپەن ايشىقتاۋ بولىپ تابىلادى.
«Astana Ballet» ۇجىمىنىڭ باس بالەتمەيستەرى ايگۇل تاتي:
– حالىقتىق بەت-بەينەمىزدى ساقتاپ, ونى جاڭاشا تۇرلەندىرىپ, جاڭا زامان بيلەرىمەن ۇشتاستىرىپ, ءبىزدىڭ ۇلتتىق مادەنيەتىمىزدەگى بي ونەرىن جاڭاشا كوزقاراسپەن حالىققا كورسەتۋ – نەگىزگى ماقسات, – دەيدى.
ايتا كەتۋگە ءتيىستى ءبىر جايت بار, جاڭا بي توبىنىڭ تۇجىرىمىندا الەم-جالەم الەم, جالاڭاش بيلەر, وعاش تا انايى قيمىلدار جوق. كەز كەلگەن ۇلتتىڭ ءبيىن بيىگىنە جەتكىزىپ ورىنداي الاتىن قىزدارىمىز ۇلتتىق بيازىلىقتان اجىراماعان. ساحنالىق كەلبەت, بويانۋلارى مەن كيىنۋلەرىندە دە ۇستامدىلىق بار. جانە ءاربىر بيگە ارنالعان كوستيۋمدەر تەكتىلىكپەن تىگىلگەن. قىزداردىڭ ۇستىندەگى ۇلتتىق كيىمدەردىڭ بارلىعى دا قىمبات ءارى كەلىستى. اسىرەسە, قازاق بيلەرىنە جاسالعان ۇلتتىق كيىمدەردىڭ ۇلگىلەرى كوز قۋانتادى.
مىسالى, «قىز جىبەكتىڭ ءتۇسى», «قۇس جولى», «ورنەك», «شاتتىق», «قازاق ءۆالسى» بيلەرىنە تىگىلگەن كوستيۋمدەر Astana Ballet-ءتىڭ عانا ەمەس, شەتەلدىك ساحنالاردا ۇلتتىڭ دا ماقتانىشى بولا الادى. مۇنى جىپكە تىزگەندەي بايانداپ وتىرعانىمىز, جاس ۇجىم بەيجىڭ مەن شانحاي قالالارىندا ونەر كورسەتكەندە قىتاي كورەرمەندەرى «شاشۋ», «اشەكەي» بيلەرىندەگى قازاقتىڭ ۇلتتىق كيىمدەرىنە كوپ ءمان بەرىپ, بۇل ورنەكتەردى قانداي مانەرگە جاتقىزۋعا جانە ويۋلاردىڭ اسەمدىگىن قالاي سۋرەتتەۋگە بولادى دەپ وزىمىزگە ساۋال تاستاعان بولاتىن. حان تسزۋ حالقىنىڭ الدىندا جۇزىكتىڭ كوزىنەن وتكەندەي بالەرينالار ۇلتتىق ويۋ ورنەكتەرىن سيپاتتاپ سىلاڭ قاقتى. وعان قوسا الىپ ەكرانداعى بىلەزىك-ساقينالاردىڭ سان ءتۇرى تاريح قالتارىستارىنان سىعالاپ, ۋاقىت سۋسىلىمەن سىلاڭداپ «قازاق دەگەن ەل ءبىز بولامىز» دەگەندەي, كوز قارىقتىرعان-دى.
ال الماتىداعى كورەرمەندەرىنە «Astana Ballet» 17 بي ۇسىندى. جوعارىدا اتاپ وتكەندەي, بۇل نومىرلەر باي رەپەرتۋاردىڭ ءبىر بولىگى عانا. حورەوگرافيالىق ونەردىڭ ۇزدىك ۇلگىلەرىن بەينەلەۋگە بەت العان «Astana ۆallet» قويىلىمدارىنىنىڭ ارتىقشىلىعى – ەڭ كورنەكتى كومپوزيتورلاردى تالعاپ قانا قويماي, قازاق موتيۆىنە بولەك بولمىس سىيلاعان بريتاندىق كارل دجەنكينستىڭ قولتاڭباسىن, ودان باسقا قۋات شىلدەباەۆ, سەرىك ءابدىنۇروۆ, سەرىك ەركىنبەكوۆ, ەدىل قۇسايىنوۆ سىندى وتاندىق تالانتتاردى تانىتىپ وتىر.
وسى ارادا مۋزىكاسىن كارل دجەنكينس جازعان «قارلىعاش» بيىنە ەرەكشە توقتالا كەتۋ كەرەك. ءبىر جاعىنان اتالمىش ءنومىر اstana Ballet-ءتىڭ بەت-بەينەسى دەۋگە دە بولادى. بۇل ءبيدى امەريكالىق پول گوردون ەمەرسون قويعان. ول قارلىعاشتاي ەركە قۇستىڭ ءار قيمىلىن ىممەن سىبىرلاپ, ءاربىر ىرعاقتى بالاداي ماپەلەپ, تولىققاندى تازا دا ءمولدىر بي تۋعاندا بالاداي قۋانىپ, قۋانىشتان جانى سابات تابادى. ءوز ەلىنە قازاق بالەتىنە عاشىق بولىپ, شىعارماشىلىق لاززاتپەن اتتانىپ كەتكەن امەريكالىق ىزدەنىمپاز, قاعىلەز بي توبىمەن قازىر دە ارىپتەس بولۋعا ارقاشان قايىل.
اقيقاتىندا, ءبىرى كەرىلىپ, ەكىنشىسى ويانۋعا ەرىنىپ, ءۇشىنشىسى تاڭ شاپاعاتىنا شومىلىپ جاتقان قارلىعاش قۇستىڭ بەينەسى ەندى بويجەتە باستاعان قازاق قىزىنىڭ بولمىسىمەن سونشالىقتى ۇندەس. كورەرمەندى ەركە قىلىقتارمەن باۋراعان بۇل بي شەتەلدەردە ۇلتتىق برەند بولۋعا تالاسا الادى.
سونىمەن, ءبىرى كامەلەتكە ەندى جەتكەن, ءبىرى ەندى عانا اسقان بالاڭ بيشىلەرگە الەمنىڭ ايگىلى پريما-بالەرينالارى ونەر كورسەتكەن ۇلكەن ساحناعا شىعاتىن ءسات تە كەلىپ جەتتى.
وتكەن جىلى استاناداعى بەيبىتشىلىك جانە كەلىسىم سارايىندا تۇساۋكەسەرىن وتكىزىپ, قىتاي حالىق رەسپۋبليكاسىندا ەكى اپتا گاسترولدە بولىپ, بيىلعى ونەر ساپارىن وسكەمەن قالاسىندا جالعاستىرعان جاس ۇجىم الماتى كورەرمەندەرى الدىنا ۇلكەن جاۋاپكەرشىلىكپەن شىقتى. بۇل سالتاناتتى ساتكە ولار 2,5 جىل بويى ۇزدىكسىز دايىندالدى ەمەس پە؟! سوعان قاراماستان, كوڭىل تولقۋلى, دالىزدە, اينا الدىندا, گريمەرلىق بولمەلەردە دايىندىقتار ۇزدىكسىز جالعاسۋدا.
قالاي دەسەك تە, ۇلكەن امبيتسيالىق ماقساتقا بەل بايلاعان بي توبىنا ارتىلار مىندەت كوپ. الەمنىڭ ءار تۇكپىرىندە ونەر كورسەتەدى, ۇلتتىق ءبيىمىزدى بي ايدىنىنا شىعارادى دەپ وتىرعان ۇجىم ەشقانداي بي توبىن قايتالامايتىن كەلبەتىن تابا الا ما؟ تالانت پەن سىمبات ءبىر بولەك, «Astana Ballet» ءستيلى قانداي بولادى؟ بۇل كوكەيكەستى ساۋالدىڭ جاۋابىن يدەيا اۆتورلارى قازاق قىزىنىڭ تاربيەسىنەن, تىلسىم سۇلۋلىعىنان, وتكەنگە قۇرمەتىنەن, كىشىگە ىزەتىنەن ىزدەيدى. ارۋلارىمىز ۇياڭ, تاڭ نۇرىنداي نازىك ءارى جۇمباق تا بولا الادى. الايدا, قازاق قىزىندا كەرەك بولسا جاۋعا دا شابار قايسارلىق بار. وسىنىڭ ءبارى ءبيدىڭ تىلىندە بار الەمدى شارلاماق قوي.
كورەرمەندى سۇلۋلىققا ەلىتتىرىپ, بىردە ويعا شومعىزىپ, بىردە دەلەبە قوزدىرعان كونتسەرت اسىرەسە, جاستارعا ۇنادى. بيشىلەردەن تاراعان تالانت قۋاتى ەشكىمدى بەيجاي قالدىرماعانى ءسوزسىز. كەي بيگە قيقۋلاعان قوشەمەتتەردە زارەدەي دە جاساندىلىق بايقالمايدى. كونتسەرت ءبىر دەممەن ادەمى اياقتالدى. قۇشاق-قۇشاق جاۋقازىن گۇلدەرىنە كومىلگەن بالعىن بيشىلەر تەرەڭ تىنىستاپ, ءبىر بەلەستى ەڭسەردى. جاس ۇجىمعا اقجولتاي تىلەۋگە قالا اكىمى احمەتجان ەسىموۆ تە كەلگەن بولاتىن.
شاھار باسشىسى كورەرمەن ىقىلاسىنان كەيىن شىمىلدىق سىرتىنداعى بي ۇجىمىنا, يدەيا اۆتورلارى مەن بالەتمەيستەرلەرگە ۇلكەن العىسىن ءبىلدىردى.
– الەمدىك تۋرنە الدىندا «Astana Ballet» الماتىعا كەلىپ, بەكزات ونەردىڭ قاراشاڭىراعىنا تاعزىم ەتىپ, بي مەكتەبىنىڭ ساڭلاقتارىنان اق باتا الۋى قۇپتارلىق باستاما. قاي كەزدە دە تالعامپاز, تالاپشىل الماتىلىق كورەرمەندەردىڭ شىنايى ىقىلاسىنا بولەنگەندەرىڭىزگە شىن جۇرەكتەن قۋانىشتىمىن. الماتى ەلوردادا تۋعان جاڭا بي توبىنا قاشاندا تىلەكشى بولادى, تابىسىنا بىرگە قۋانادى. قازاق دەگەن حالقىمىزدىڭ مادەنيەتىن بارشا الەمگە تانىتىپ, تامساندىرىپ, بيىك تابىستارعا جەتە بەرگەيسىزدەر, – دەدى.
ساحنا سىرتىندا بي ونەرىنىڭ بايىرعى تارلاندارى – بي مەكتەبىنىڭ نەگىزىن قالاعان جاندار توعىسىپ, رياسىز تىلەكتەرىن بىلدىرۋمەن بولدى.
قۋانىش جاقىپوۆا, قر ءبىلىم بەرۋ ءىسىنىڭ ۇزدىگى, سەلەزنەۆ اتىنداعى الماتى حورەوگرافيالىق ۋچيليششەسىنىڭ نەگىزىن قالاۋشىلاردىڭ ءبىرى, ونەر پروفەسسورى:
– العاشقى كونتسەرتتى وتە جوعارى دەپ باعالادىم. ويتكەنى, بۇرىن بالەت رومانتيكالىق, كلاسسيكالىق جانە نەوكلاسسيكالىق بولىپ بولىنەتىن. بۇل جەردە مۋزىكانى, حورەوگرافيا مەن سكۋلپتۋرانى, تەاترالدىق قويىلىمداردىڭ ەلەمەنتتەرىن بىرىكتىرگەن ءبۇتىن سينتەز بار. زاماناۋي حورەوگرافيا حالىق بيلەرىمەن جاراسىمدى استاستىرىلعان. مۇنىڭ ءبارىن ءبىر جۇيەگە كەلتىرۋ ءبىلىمدى ۇستازداردىڭ عانا قولىنان كەلەدى. ويتكەنى, ۇجىم وتە جاس, ءتىپتى, تىم جاس. مۋزىكامەن ارلەۋدە دە تالعام مەن كاسىپقويلىق بار. شەتەلگە بارعاندا دا, شەتەلدەردەن كەلگەندەر دە بۇل ۇجىمنىڭ كەز كەلگەن الەمدىك بي جاۋھارلارىن تاماشا ورىنداي الاتىنىن كورە الاتىندارىنا قۋانامىن. ءبيدى بالەتمەيستەرلەر قويعانىمەن, بالەت بيشىلەرىن جوعارى دەڭگەيگە ۇستازدارى كوتەرە الادى. ءبىز وسىنى كوردىك.
سۆەتلانا ناۋرىزباەۆا, قر ءبىلىم بەرۋ ءىسىنىڭ ۇزدىگى, ت.جۇرگەنوۆ اتىنداعى ۇلتتىق ونەر اكادەمياسىنىڭ قۇرمەتتى پروفەسسورى:
– ماعان بيشىلەر تۇگەل قاتىسقان كوپشىلىك نومىرلەر وتە ۇنادى. ولار ءار قيمىلدى ءىلىپ اكەتىپ, ءسات سايىن قۇبىلىپ, كورەرمەندى ەش بەيجاي قالدىرعان جوق. قويىلىمدار ءساتتى تاڭدالعان. بالەت بيشىلەرىنە ارنالعان قازاق بيلەرى بار عوي. وسىمەن تۇپكىلىكتى تۇردە اينالىساتىن بالەت ترۋپپاسىنىڭ تۋىلعانىنا قۋانىپ وتىردىم. ليريكالىق قويىلىمدار وتە ادەمى شىقتى. جاندى باۋراعان نازىك بيلەر. بىراق, وتە ىرعاقتى, زالدا وتىرعانداردىڭ دەلەبەسىن قوزدىراتىن ديناميكاسى وتە جوعارى بيلەر دە كەرەك. مۇمكىن, مۇنداي بيلەر «Astana Ballet» رەپەرتۋارىندا بار شىعار. ونى دا تاماشالاۋدىڭ ءساتى تۇسەر.
الايدا, جاس بي ۇجىمىنىڭ قىسقا عانا ۋاقىتتا وسىنشاما ءنومىردى جاساپ, جاسانىپ, ماشىقتانىپ العانى مەنى تاڭدانتتى. جاس انسامبلدەرگە مۇنداي ۇلكەن كونتسەرتتەر بەرۋ, ايتپەسە, وتە قيىن. بالەرينالاردىڭ ءار قيمىلى ايشىقتى, جان دۇنيەلەرىمەن بيلەدى. جاستىقتىڭ لەبىن سەزىنبەۋ مۇمكىن ەمەس.
دۇيسەنبەك ناقىپوۆ, قازاقستان حورەوگرافيا وداعىنىڭ توراعاسى, پروفەسسور:
– كونتسەرتتى تاماشالاپ وتىرىپ, مەنىڭ باسىما كەلگەن ءبىر وي – ەلدىڭ دامۋى بولدى. تاۋەلسىزدىك العانىمىزعا كوپ بولدى ما, از بولدى ما دەپ ويلادىم. ساحنادا ءبىزدى قۋانتقان بيشىلەر تاۋەلسىزدىكتەن دە كەيىن تۋعاندار. ولاردىڭ ورتا جاسى 18-دە. وسى ەگەمەندىك جىلدارىندا دۇنيەگە كەلگەن دارىندارىمىز دا ۇلكەن ساحناعا شىعاتىنداي بولىپ قالعان ەكەن-اۋ, ەندى بۇلار الەمگە قازاقتى تانىتپاقشى دەپ قۋانىپ, تولقىپ وتىردىم.
جانە بۇل تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ بەسىگى بولعان الماتى كورەرمەندەرىنەن باتا الۋعا كەلىپتى. بي كورسەتتى, بيمەن بىرگە ەلدىڭ جانىن كورسەتۋگە تالپىندى. تاجىريبە جيناقتاي كەلە «Astana Ballet» الەمدەگى بي ۇجىمدارىمەن يىق تىرەستىرگەن مايتالماندارعا اينالادى. امبەباپ ۇجىم تۋىپ كەلە جاتىر.
زالداعى كورەرمەندەردىڭ دە باسىم بولىگى جاستار بولدى. كەيىنگى ۇرپاقتىڭ كلاسسيكالىق ونەرگە, بالەتكە كوپتەپ جينالعانىنا جانىم جادىرادى. كورەرمەنى بار ونەر ولمەيدى. قازاقتىڭ جانىنا, ەرتەڭگە قۇلاش ۇرۋىنا ەكونوميكا دا, مادەنيەت تە, ادەبيەت تە, بي دە – ءبارى-ءبارى كەرەك.
ايناش ەسالي,
«ەگەمەن قازاقستان».
الماتى.
سۋرەتتەردى تۇسىرگەن: يۋري بەككەر جانە «قازاقپارات» حالىقارالىق اقپارات اگەنتتىگى.