ساياساتتانۋشى, پۋبليتسيست, «قۇرمەت» وردەنىنىڭ يەگەرى كەنجەبولات جولدىباي – ءوزى ومىرگە كەلگەن جەزقازعان وڭىرىندە عانا ەمەس, رەسپۋبليكالىق دەڭگەيدە قوعامدىق جانە مەملەكەتتىك قىزمەتتەردە ايشىقتى قولتاڭباسىن قالدىرعان, تاۋەلسىزدىكتىڭ تۇعىرىن نىعايتۋعا ۇلەسىن قوسقان ازامات.
ۇلىتاۋ اۋدانى اكىمىنىڭ ورىنباسارى, جەزقازعان وبلىستىق ء«بىلىم» قوعامى, حالىقارالىق «قازاق ءتىلى» قوعامىنىڭ وبلىستىق ۇيىمىنىڭ توراعالارىنىڭ ورىنباسارى بولىپ, تالاي يگى ىستەردىڭ باسى-قاسىندا جۇرسە, ەل ورداسىندا دا مادەنيەت جانە اقپارات مينيسترلىگى باق باسقارماسىنىڭ باسشىسى, «كازاحستانسكايا پراۆدا» رەسپۋبليكالىق گازەتى باس رەداكتورىنىڭ ورىنباسارى, «زاڭ اك» اشىق اكتسيونەرلىك قوعامىنىڭ استانا قالاسىنداعى وكىلدىگىنىڭ جەتەكشىسى, «قازاقستان» رترك» اق توراعاسىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى, «قازاقپارات» ۇلتتىق كومپانياسى» اق ۆيتسە-پرەزيدەنتى, «Sunna.kz» اقپاراتتىق اگەنتتىگىنىڭ باس ديرەكتورى, «ەۋرازيا+ورت» باس ديرەكتورىنىڭ كەڭەسشىسى, رەسپۋبليكالىق «باس رەداكتورلار كلۋبى» قوعامدىق بىرلەستىگىنىڭ پرەزيدەنتى قىزمەتتەرىن اتقارىپ, ابىروي بيىگىنەن كورىنە ءبىلدى.
– كەنجەبولات ماحمۇت ۇلى, اتا-بابامىز اڭساعان ازاتتىققا قول جەتكىزگەن كەزدە قىرىقتىڭ قىرقاسىنا شىققان, ءبىلىمىڭىز بەن بىلىكتىلىگىڭىز ارقىلى تۋعان جەرىڭىزدىڭ كوركەيۋىنە اتسالىسقان ازامات بولدىڭىز. «وتكەن كۇندە بەلگى بار» دەمەكشى, سول شاقتارعا ويشا كوز جۇگىرتسەڭىز, قانداي قاداۋ-قاداۋ وقيعالاردى اتاپ وتەر ەدىڭىز؟
– ءومىر دەگەن توقتاۋسىز اعىپ جاتقان وزەن, ال ونىڭ ارناسىن اركىم ءارتۇرلى قاسيەتىمەن, بىرەۋ بويىنداعى ونەرىمەن, قۇداي بەرگەن دارىنىمەن, كىسىلىك جانە كىشىلىك تۇنعان ادامگەرشىلىگىمەن, يناباتتى مادەنيەتىمەن, ەندى بىرەۋ قايسار-قايتپاس مىنەزىمەن تولىقتىرادى.
1990 جىلدارداعى ىشكى داعدارىس اسا ۇلكەن سىناق بولدى. ءىرى ءوندىرىس ورىندارى توقتاپ قالدى. جاپپاي جۇمىسسىزدىق بەلەڭ الدى. تۇراقتى جالاقى جوق. ەڭبەك ەتىپ جۇرگەن ادامنىڭ العان جالاقىسى دا ماردىمسىز. زەينەتكەرلەر ۋاقتىلى زەينەتاقىسىن الا المادى, ومىرگە كەلىپ جاتقان سابيلەرگە جاردەماقى تولەۋ جۇيەسى دە توقتاپ قالدى. وسىنداي داعدارىس كەزىندە حالىقتىڭ ەڭسەسىن كوتەرىپ تاستاعان ەرەكشە ءبىر وقيعا بولدى. ول – 1993 جىلى 15 قاراشادا ءتول تەڭگەمىزدىڭ جاسالۋى. ەڭ باستىسى, رەسەيدىڭ ءوزى قولدانىستان شىعارىپ تاستاعان ءارى وتە قۇنسىزدانىپ كەتكەن كسرو-نىڭ رۋبلىنەن قۇتىلدىق. ۇلتتىق ۆاليۋتا ۇلتتىق ەكونوميكالىق دەربەستىكتىڭ نەگىزى بولدى. العاش تەڭگە شىققاندا ءبىر تەڭگەنى قولىنا ۇستاپ, «بۇل – ءبىزدىڭ تەڭگەمىز. بۇرىنعى اتا-بابامىز تەڭگە دەگەن» دەپ تولقىعان جانداردى كوزىم كوردى.
مەملەكەتتىك شەكارامىزدى شەگەندەپ العانىمىزدى تاعى ءبىر ەستە قالاتىن وقيعا رەتىندە ايتۋعا بولادى. مىسالى, كەڭەس وداعى كەزىندە شەشىمى تابىلماعان قىتاي مەن قازاقستان اراسىنداعى شەكارا اۋماعىن ايقىنداپ الدىق. وسىنىڭ ءوزى – جەمىستى دە جەڭىستى جەتىستىك. توعىزىنشى تەرريتوريانىڭ تۇتاستىعىن الەم مويىندادى. ءححى عاسىردىڭ وزىندە شەكاراسىن شەگەندەي الماي, ونىڭ سوڭى داۋ-جانجالعا, قاقتىعىسقا ۇلاسىپ جاتقان مەملەكەتتەر جەتىپ ارتىلادى. ەگەمەندىكتىڭ ەڭ باستى نىشاندارى سانالاتىن ەلتاڭبا, ءانۇران, كوك بايراعىمىز ەل ەڭسەسىن بيىكتەتتى. ءتاۋ ەتەر تاۋەلسىزدىكتىڭ بۇگىنگى ۇرپاعى قازاقتىڭ از قولىمەن تۇرعىزعان استاناسىندا ارمانىن اسپانداتىپ, تالعامىن شىڭدايدى, ويى مەن بويىن تۇزەيدى. ەلوردامىز الەمدىك ساياسات كوكجيەگىندە جۇلدىزداي جارق ەتتى. پلانەتامىزدىڭ سولتۇستىك جارتى شارىنداعى ەلدەردىڭ باسىم بولىگىنىڭ اراسىنداعى ءوزارا تۇسىنىستىككە قول جەتكىزۋ ءۇشىن «ۇعىنىسۋ نۇكتەسىنە» اينالعان ەۋروپاداعى قاۋىپسىزدىك جانە ىنتىماقتاستىق ۇيىمىنىڭ (ەقىۇ) ون جىلعى ۇزىلىستەن سوڭ ەلوردادا وتكىزىلگەن ءسامميتى قازاقستاننىڭ بۇل مارتەبەلى ۇيىمعا توراعالىق جاساعان كەزىندە وتكەنىن باسا ايتقان ءجون. جالپى العاندا, قازاقستاندىق توراعالىق بارىسىندا قازاقستان ەقىۇ قىزمەتىنىڭ بەلگىلەنگەن ءۇش باعىتى بويىنشا ۇيىم جۇمىسىن ۇيىمداستىرۋعا ايتارلىقتاي تەڭگەرىمدى جانە ءادىل قادام جاساي الدى. ەلەۋلى وقيعالار قاتارىنا «استانا. ەكسپو-2017» حالىقارالىق كورمەسىن, ءۇش جىل سايىن وتكىزىلەتىن الەمدىك جانە ءداستۇرلى دىندەر ليدەرلەرىنىڭ سەزىن, حالىقارالىق دەڭگەيدەگى ءتۇرلى فورۋمداردى جاتقىزۋعا بولادى. قازاقستان COVID-19 باستالعالى بەرى ۆيرۋسقا قارسى ۆاكتسينا ويلاپ تاپقان ساناۋلى مەملەكەتتەردىڭ ءبىرى بولدى. وقيعالاردىڭ ءتۇزىلىمىن جالعاستىرا بەرۋگە بولار, الايدا گرەك فيلوسوفى سوفوكل ايتقانداي: «كەيدە كۇننىڭ قانشالىقتى كەرەمەت وتكەنىن ءتۇسىنۋ ءۇشىن كەشكە دەيىن كۇتۋگە تۋرا كەلەدى». ياعني ۋاقىت – تارازى, ول ءبارىن بەزبەندەپ, ءوز ورنىنا قويادى.
– ءوزىڭىز باستاماشى بولعان بىرقاتار ماڭىزدى ساياسي-الەۋمەتتىك جوبالار, ولاردى جۇزەگە اسىرۋدا قولداۋ كورسەتكەن جاندار تۋرالى ايتساڭىز؟
– حاكىم ابايدىڭ: «اۋەلى قۇدايعا سيىنىپ, ەكىنشى ءوز قايراتىڭا سۇيەنىپ, ەڭبەگىڭدى ساۋساڭ, ەڭبەك قىلساڭ, قارا جەر دە بەرەدى, قۇر تاستامايدى», دەگەن ءسوزى بار. ال چەحوۆتىڭ ومىرلىك كرەدوسى: «ەرىنبەۋ, جالىقپاۋ, كۇرەسۋ, ىزدەنۋ, ءوزىڭدى ءوزىڭ قور ساناماۋ, قۇدايدان باسقاعا تابىنباۋ» ەكەن. سوندىقتان ءوز اقىلىڭ مەن ەڭبەگىڭە سۇيەنگەننەن ابزالى جوق دەپ سانادىم دا, وسىناۋ قاراپايىم ۇعىمدى باسشىلىققا الىپ, شاما-شارقىما قاراي كوڭىلدەگى ۇلكەن ارمان, ۇلى ماقساتتى ۇشتاۋ ءۇشىن ۇزبەي ەڭبەك ەتتىم. وسى ورايدا, وتكەننىڭ ورنەگىن, بۇگىننىڭ بەرگەنىن ساناعا سالىپ, سالماقتاپ قاراساڭ, تيەگى اعىتىلىپ, ءتىلى شەشىلىپ, كوپتەگەن جايت كوڭىلدىڭ تاقتاسىنا تۇسە قالادى. اتاپ ايتقاندا, جەزقازعان مەملەكەتتىك م ۇلىك جانە جەكەشەلەندىرۋ ايماقتىق كوميتەتىندە, حالىقارالىق «قازاق ءتىلى» قوعامىنىڭ جەزقازعان وبلىستىق ۇيىمى باسقارماسىندا, ۇلىتاۋ اۋدانى اكىمدىگىندە قىزمەتتەر اتقارعاندا ەل ەكونوميكاسىن نارىققا بەيىمدەۋدى, قازاق ءتىلىن مەملەكەتتىك ءتىل دارەجەسىنە سايكەستەندىرۋدى, تاريحتىڭ تالقىلى دا تارتىستى كەزەڭىندە قازاق حالقىنىڭ كەتكەن قاپىسىن تۇگەندەپ, ەلىمىزدىڭ ەڭسەسىن كوتەرۋدى, ۇلتتىق رۋح پەن ۇلتتىق سانانىڭ كەمەلدەنۋىنە, ۇلتتىق سالت-ءداستۇرىمىز بەن مادەنيەتىمىزدى ساقتاۋعا, باعالاۋعا, دامىتۋعا سەرپىن بەرۋدى جۇزەگە اسىرۋ جانە ناسيحاتتاۋدى ماقسات تۇتتىم. ارينە, مۇنداي اۋقىمدى جۇمىستاردى اتقارۋدا ادامگەرشىلىگى زور, پاراسات-پايىمى تەرەڭ, زەيىنى زەرەك, زەردەلى ازاماتتاردىڭ كومەكتەرى مول بولدى. ماسەلەن, كيەلى ۇلىتاۋدى ءدۇيىم جۇرتقا تانىتۋدى كوزدەگەن « ۇلىتاۋ» ۇلتتىق, ادەبي, مادەني, تاريحي-ەتنوگرافيالىق جۋرنالىن قاسيەتتى جەردىڭ سان عاسىرلىق تاريحىندا تۇڭعىش رەت ومىرگە اكەلۋگە سول كەزدەگى اۋدان اكىمى سەرىك تىلەۋباي ۇلى, جۋرناليست-جازۋشى, ۇلىتاۋ اۋدانىنىڭ قۇرمەتتى ازاماتى باتىربەك مىرزابەكوۆ ۇلكەن ۇلەس قوستى. سونداي-اق ۇلىتاۋ ءوڭىرىنىڭ تاريحي-مادەني دۇنيەلەرىن, كونە ادەبي مۇرالارىن قامتيتىن تولىق كولەمدى بەينەفيلمدى جاساۋ ماقساتىندا ارنايى ۇيىمداستىرىلعان اۋە دەسانتى جۇمىسىنىڭ ساتىمەن اياقتالۋىنا جەزقازعان اۋەجاي باسقارماسىنىڭ باسشىسى رىسماعامبەت يگىلىكوۆ پەن بەلدى قىزمەتكەرى جاقانگەر رىمباەۆتىڭ, تەلەوپەراتور سەرگەي مايكوۆيچتىڭ ىقپالى ايتارلىقتاي بولدى. تۇپتەپ كەلگەندە, بۇل ءىس-شارالار بۇگىندەرى ۇلىتاۋعا ءمان بەرىلىپ, ونى حالىقارالىق تۋريزم ورتالىعى ەتۋ تۋرالى شەشىم شىعارىلۋىنا يگى اسەر ەتتى دەسەك, قاتەلەسە قويماسپىز.
كەزىندە قازاق تىلىنە قاتىستى ماسەلەلەر توڭىرەگىندە قۇددى ارىستان باققان اۋىلداي الىس-ج ۇلىسى, ايتىس-تارتىسى, ارباسۋى ءارى ايقاسۋى جەتىپ ارتىلاتىن. ال مۇنداي ورتاعا رۋحى مىقتى, جۇرەگى تۇكتى, ءتوزىمى زور, ۇلتىم دەپ ۇيقىسى قاشىپ, جۇرتىم دەپ جابىعاتىن, ەلىن ەرەكشە سۇيەتىن ادامدار عانا اتىنىڭ باسىن بۇرۋعا تاۋەكەل ەتەرى شىندىق. بۇگىنگى كۇننىڭ بيىگىنەن قاراساق, وسىنداي ساناۋلىلار ساناتىنىڭ تورىنەن تابىلعان جەزقازعان مىس قورىتۋ زاۋىتىنىڭ, جەزقازعان كەن بايىتۋ فابريكاسىنىڭ, جەزقازعان قۇيۋ-مەحانيكالىق زاۋىتىنىڭ, باتىس جەزقازعان كەنىشىنىڭ «قازاق ءتىلى» باستاۋىش ۇيىمدارىنىڭ توراعالارى مىرقى اسقار ۇلى, جاقان ماحمۇت ۇلى (مارقۇم), تەمەش مولدابەكوۆ (مارقۇم), مۇسا تىلەۋوۆ, جەزقازعان وبلىستىق تەلەراديوكومپانياسىنىڭ باسشىسى ءسابيت بايدالين (مارقۇم), ساتباەۆ قالالىق جانە دە اعادىر اۋداندىق «قازاق ءتىلى» قوعامىنىڭ توراعالارى قويشىبەك توقتامىسوۆ (مارقۇم) پەن ءومىر كارىپ ۇلى, حالىقارالىق «قازاق ءتىلى» قوعامى جەزقازعان وبلىستىق ۇيىمىنىڭ جاۋاپتى حاتشىسى دينا رامازانقىزى, جەزقازعان قالالىق «قازاق ءتىلى» قوعامىنىڭ توراعالارى بولعان تولەگەن بۇكىروۆ پەن اسقار ەرمەكباەۆ ءتارىزدى ازاماتتاردى اتاپ وتكەن ءجون. ناتيجەسىندە, مەملەكەتتىك تىلمەن ەتەنە تابىسۋعا باعىتتالعان بىرقاتار ءىس-شارالاردى جۇزەگە اسىرۋعا مۇمكىندىك تۋدى. ناقتىراق ايتقاندا, «مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ قولدانۋ اياسىن كەڭەيتۋ جولدارى» عىلىمي-پراكتيكالىق كونفەرەنتسياسى, «تۋعان ءتىلدىڭ تۇعىرى بيىك بولسىن» دەپ كيەلى ۇلىتاۋدان ءيسى قازاققا ۇران تاستاعان «تەلەجاڭعىرىق», ء«ىس قاعازدارىن قازاقشاعا كوشىرۋگە دايىندىق بارىسى» اتتى ايماقتىق سەمينار-كەڭەس – سولاردىڭ ءبىر پاراسى عانا. اقپارات جانە قوعامدىق كەلىسىم مينيسترلىگىندە ىستەگەن جىلدارى مارقۇم, تالانتتى جۋرناليست سۆەتلانا گاليەۆامەن بىرلەسىپ جاساعان «استانا – جاستار كوزىمەن» اتتى شاعىن عانا جوباسىن كەيىننەن جاستاردىڭ «ەۋرازيا ساقيناسى» حالىقارالىق اقپاراتتىق فورۋمى دەڭگەيىنە دەيىن كوتەرىپ, ريددەر قالاسىندا تۇڭعىش پرەزيدەنت ن.نازارباەۆتىڭ قاتىسۋىمەن, ال ماسكەۋدە تمد ەلدەرىنىڭ جاس جۋرناليستەرىمەن مەديا سالاسىنىڭ وزەكتى ماسەلەلەرىن تالقىلاۋدىڭ ءساتى ءتۇستى. رەسپۋبليكالىق «كازاحستانسكايا پراۆدا» گازەتىندە قىزمەت ىستەگەن تۇستا وڭتۇستىك قازاقستانداعى وگەم سىلەمىندەگى باتىس تيان-شان تاۋلارىنىڭ بىرىنە «كازاحستانسكايا پراۆدا» شىڭى اتاۋىن بەرۋ تۋرالى اكتسيانى ۇيىمداستىرعان ەدىم. بۇل جونىندە «ۆرەميا جيت ي تۆوريت» دەگەن كىتابىمنىڭ «ۆوسحوجدەنيە» تاراۋىندا جازىلعان. ەڭ باستىسى, سول جولى ءساتى ءتۇسىپ, ارىپتەستەرىممەن بىرگە 4034 مەتر بيىكتىككە كوتەرىلىپ, يدەيام ىسكە استى. سونداي-اق باس رەداكتورلار كلۋبىنا باسشىلىق جاساعان كەزىمدە قازاقستان جۋرناليستەر وداعىمەن بىرلەسە وتىرىپ تاۋەلسىز ەلىمىزدىڭ تاريحىندا تۇڭعىش رەت «قازاقستان ءجۋرناليسىنىڭ ەتيكاسى» قابىلدانعانىن ايتقان ءجون.
– قات-قابات جۇمىستاردىڭ اراسىندا شىعارماشىلىقپەن دە اينالىسىپ, بىرنەشە كىتاپ جازدىڭىز. قانداي تاقىرىپقا قالام تەربەسەڭىز دە وسكەلەڭ ۇرپاق بويىنا ەرتەڭگە دەگەن سەنىم مەن وتانشىلدىق قاسيەتتەردى قالىپتاستىرۋ ماقساتىندا وتكەن مەن بۇگىنگە التىن كوپىر بولار ورەلى دۇنيەلەردى ۇسىنىپ كەلەسىز. قازىر قوعامدا ماتەريالدىق بايلىققا ۇمتىلۋ بەلەڭ الىپ تۇرعاندا, جاس بۋىندى قالاي رۋحاني قۇندىلىقتاردى قۇرمەتتەۋگە ۇيرەتە الامىز؟
– باقىتجان رايسوۆا دەگەن التايلىق اقىن قىز بار. ونىڭ ىشكى دۇنيەسىنە كەز كەلگەننىڭ اۋزىنا تۇسە بەرمەيتىن كەمەل وي, كەلىستى ورنەك, تىڭ تىركەستەر ءتان. جازعاندارى كەرەمەت. ولەڭدەرىنىڭ بىرىندە «تەكتىلىك پەن تەكسىزدىكتىڭ اراسىن, كومىپ كەتتى اقشا دەگەن بوراسىن» دەپتى. راسىندا سولاي. قۇلقىننىڭ قۇلدارى بۇرىن دا بولعان. قازىر مۇلدەم ۇدەپ بارا جاتىر. مۇنى «قۇلقىندەميا» دەمەسكە شارا جوق. بۇل ىندەتتىڭ ەمى – جاستاردىڭ بويىنا يماندىلىقتى ءسىڭىرۋ. سوناۋ اتامزاماننان بەرى قاريالار جاس وسكىندەرگە العىسىن «يماندى, ىرىستى بول» دەپ بەردى. ياعني يماندى, ىرىستى بايلىقتان جوعارى قويدى, وسىنى بالا ساناسىنا ءسىڭىردى. شىرىق بۇزعانداردى «نە دەگەن يمانسىزسىڭ» دەپ سوكتى. ول داۋىرلەردە قارعىستىڭ ەڭ اۋىرى ەدى. اتالارىمىزدىڭ ايتۋىنشا, يمان ادامنىڭ جۇرەگىنەن ورىن الىپ, كوكىرەگىندە ساقتالۋعا ءتيىس. ءيا, ادام ءبىلىمدى بولۋى مۇمكىن, بىراق جۇرەگىندە كوز بولماسا (يمانى بولماسا) ونىڭ ءبىلىمى ىزگىلىككە ارنالمايدى, كەرىسىنشە, ءوز اتاعىن, بايلىعىن اسىرىپ, ءۇرىم بۇتاعى ءۇشىن «جاقسى ءومىر» جاساپ كەتۋگە ارنالادى. ادام ءوزىن جەگىدەي جەگەن ەگويستىك پيعىلدىڭ ق ۇلى بولماس ءۇشىن, البەتتە, رۋحىن جەتىلدىرىپ وتىرۋى كەرەك. بۇل – تەك رۋحاني تازارۋعا بەت بۇرۋ ارقىلى جۇزەگە اساتىنى انىق. بۇلاي بولماسا جەكسۇرىن ادەتتەر جاۋلاپ الىپ, ادامدار ءبىر-ءبىرىنىڭ ءومىرىن بۇزىپ, ەجەلگى ريمدىك دراماتۋرگ پلاۆت ايتقان, كەي كەزدە اعىلشىن فيلوسوفى توماس گوببس قايتالاعان «ادام ادامعا قاسقىر» دەڭگەيىنە تۇسەدى. ءجۇسىپ بالاساعۇن دا: «ادامدا جاقسى قاسيەتتەر بولماسا, وعان باقىت تا, باق تا قونبايدى», دەپ ەسكەرتكەن.
سونداي-اق دۇنيەگە قۇشتارلىقتىڭ ەمى – شۇكىر ءارى تاۋبە. ەندەشە, قازىرگى سانانى اقشا بيلەگەن زاماندا قازاق بولىپ قالۋ ءۇشىن بۇل قاسيەتتەر اۋاداي, سۋداي, كۇندەي ءاردايىم كەرەك. ىشكى جان سارايى ءمولدىر ادام عانا ءتۇرلى ءپانداۋي قىلىقتاردان ادا بولادى. سوندىقتان اقىل-ويدى وسىرەتىن, ءبىلىم ءارى بىلىكتىلىكتى مولايتىپ, جاناشىرلىقتى, مەيىرىمدىلىكتى, يماندىلىقتى تەرەڭدەتەتىن ىستەرگە ءبىر كىسىدەي اتسالىسساق, جاس بۋىنعا رۋحاني قۇندىلىقتارىمىزدى قۇرمەتتەۋگە ۇيرەتە تۇسەرىمىز ءسوزسىز. تاربيە, ءتىل, ونەگە بەسىكتەن, وتباسىنان, بالاباقشادان, مەكتەپتەن باستالاتىنى بەلگىلى. ۇلت ۇستازى احمەت بايتۇرسىن ۇلىنىڭ: «اۋەلى ءبىز ەلدى تۇزەتۋدى بالا وقىتۋ ءىسىن تۇزەۋدەن باستاۋىمىز كەرەك», دەپ ەسكەرتۋى مۇلدەم بەكەر ەمەس. دەمەك ۇلتتىق مەكتەپتەردە بۇگىنگى ۇرپاقتى ۇلتتىق رۋحتا تاربيەلەۋ ەڭ باستى مىندەت بولىپ سانالۋى قاجەت.
ارينە, ەشكىم جامان مىنەزبەن, قاسكوي كوزقاراسپەن كەلمەيدى. ادامنىڭ مىنەز-قۇلقى, ومىرگە دەگەن كوزقاراسى ونىڭ وسكەن ورتاسىنا بايلانىستى. بىزدەر كۇن ءيىسى ءسىڭىپ, جۋسان ءيىسى اڭقىعان قازاقى توپىراقتا وستىك. سونداعى قاريالاردىڭ جوعارى ءبىلىمى بولماسا دا, سول ساۋاتتان ارتىق دانالىعى مەن ءومىر تاجىريبەسى بولعان. سول دانالىق ءبىزدى ايالادى. وسىندايدا وتكەن حح عاسىردىڭ باسىندا ومىرگە كەلىپ, زەينەتىنەن بەينەتى باسىم تىرشىلىك كەشكەن اتا-انامدى ەرىكسىز ەسىمە الامىن. اكەم ماحمۇت ولە-ولگەنشە ورازا, نامازىن قازا قىلماعان, ادام بالاسىنا زارەدەي قيانات جاساماعان, ارامنان اس ىشپەگەن, عايبات سويلەمەگەن, تاقۋا كىسى بولدى. انام شارحيا بولسا, جوق-جىتىككە, اعايىنعا قايىرىمدى, قولى اشىق ەدى. ول كىسىلەردىڭ بەرگەن ءتالىم-تاربيەلەرى ءبىزدىڭ ءومىر بەلەستەرىن باعىندىرۋداعى ەڭ نەگىزگى جانە باستى سۇيەنىشىمىزگە اينالدى. ولاردىڭ: «ادامدى العا سۇيرەيتىن – تەك قانا ادال ەڭبەك. جۇمىستىڭ جامانى جوق. ەڭبەك ەتۋدەن قاشپاڭدار. ەڭبەك تە ەرىنبەگەندى ۇناتادى. بىرەۋدىڭ الا ءجىبىن اتتاۋشى بولماڭدار. ماڭداي تەرىڭ توگىلمەي ۇيىڭە بەرەكە كىرمەيدى» دەگەندەرى قارا شاڭىراقتا ءبىز ءجيى ەستيتىن اڭگىمە بولاتىن.
ءالى ەسىمدە, 60-جىلداردىڭ ورتاسىندا بىزدەن تەمىر جولمەن ارنايى ۆاگوندارعا ارتىپ, باسقا ايماققا تايلانعان شوپتەردى جونەلتۋ قاجەت بولدى. بۇل جۇمىسقا ءبىراز ادام جەگىلدى, اقىسىنا سول ءشوپ بەلگىلەندى (شارت بويىنشا بەرىلۋگە ءتيىس ءشوپتىڭ مولشەرى تيەلگەن ۆاگوننىڭ سانىنا قاراي بايلانىستى بولدى). ەل بولعاسىن ءارتۇرلى ادام بار. بىرەۋلەر ۆاگوننىڭ بەت جاعىن عانا قالقايتىپ, ارتىق ءشوپ الۋ ءۇشىن قۋلىققا باردى. ءبىزدىڭ دە وسىنداي تىرلىكتەرگە باستايتىن ارەكەتىمىزدى اكەم بىردەن تىيىپ تاستاپ وتىراتىن, ال ءوزى ۆاگونداردى كەنەرەسىنە دەيىن نىعىزداپ تولتىراتىن. اكەمنىڭ سونداعى: «بىرەۋدى الداساڭ, وبالىنا قالاسىڭ, بۇدان وتكەن كۇنا جوق. ادامدى الداۋعا بولار, قۇدايدى الداي المايسىڭ!» دەگەن سوزدەرى ماڭگى ەسىمدە قالىپتى. ءيا, ار-ۇجدانمەن ءومىر ءسۇرىپ, قوعام يگىلىگى ءۇشىن ەڭبەك ەتكەنگە نە جەتسىن!
– ءسوز بەن ءىستىڭ بىرلىگى بولعان كەزدە قوعام داميدى, ەل وركەندەيدى. جوعارى مىنبەرلەردەن ءتىلىمىز جايلى تولعامدى وي ايتاتىن كەيبىر ازاماتتارىمىزدىڭ وتباسىنداعى ۇرپاعىنىڭ ءبىر اۋىز انا تىلىندە سويلەي الماۋى جانىڭا باتاتىنى راس. ءوزىڭىزدىڭ وتباسىڭىزداعى ۇلتتىق قۇندىلىقتار, ءتالىم-تاربيە جايلى ايتساڭىز.
– ساۋالىڭىزدىڭ استارىن ءتۇسىنىپ وتىرمىن. جەزقازعان مەملەكەتتىك مۇلىك جانە جەكەشەلەندىرۋ ايماقتىق كوميتەتىندەگى اجەپتاۋىر قىزمەتىمنەن «قازاق ءتىلى» قوعامىنا ءوز ەركىممەن كەلگەنىمدە كوپتەگەن ازاماتتىڭ: «كولدەن كەتىپ, شولگە كەلگەنىڭ قالاي؟» دەپ تاڭعالىس بىلدىرگەندەرى ەسىمدە. جاڭالىق اشپاي-اق قويايىن, كەيبىر قانداستارىمىزدىڭ ءوز انا تىلىنە نەمقۇرايدى قاراۋى, مۇددەلىلىك تانىتپاۋى, وزگەنىڭ سويىلىنا اينالىپ, قىڭىر, قيسىق پىكىرلەر ايتىپ, اياقتان شالعانى ءوزىن سىيلايتىن كەز كەلگەن ازاماتتىڭ نامىسىن وياتارى انىق. مۇنى ايتپاسا دا بولار ما ەدى. الايدا «دانادان قانىپ ءسوزدىڭ بۇلاعىنا, ناداننىڭ قۇيسا بولار قۇلاعىنا» دەگەندەي, وندايلارعا دەر كەزىندە توسقاۋىل قويماساق, انانىڭ سۇتىنەن, اكەنىڭ مەيىرىمىنەن جارالعان ءتىلىمىزدىڭ كوكتەمەيتىنى انىق. «ادامعا ەكى نارسە تىرەك تەگى: ءبىرى – ءتىل, ءبىرى – ءدىنىڭ جۇرەكتەگى», دەپتى بالاساعۇن. سوندىقتان شىعار, وتانداستارى فرانتسۋز ويشىلى سەنان دە مەياننىڭ: «وزگە تىلدە سويلەيتىن ۇلت بىرتىندەپ ءوزىنىڭ ءتول بولمىسىن جوعالتادى», دەگەن ەسكەرتۋىن ەشبىر ۇمىتپايتىن كورىنەدى. بۇگىندە فرانتسيا ۇلتتىق ەرەكشەلىگىنىڭ ەڭ سوڭعى كەپىلدىگى رەتىندە ءوز ءتىلىن ساقتاۋعا بار كۇشىن سالۋدا. ءسويتىپ, ءوزىنىڭ مادەنيەتىنىڭ مەرەيىن قامتاماسىز ەتۋگە ارنالعان بۇكىل قارجىسىنىڭ جارتىسىن فرانتسۋز ءتىلىنىڭ ءورىسىن كەڭەيتىپ, نىعايتۋعا جۇمسايدى ەكەن. مۇنداي تاجىريبە كورشىلەس رەسەي مەملەكەتىندە دە بار. حالىقارالىق دەڭگەيدەگى ەڭ ءىرى تىلدەرگە قاتىستى مۇنداي قامقورلىقتارعا قاراپ, وت باسى, وشاق قاسىنان الىستاي الماي, تويدىڭ ءتىلى عانا بولىپ جۇرگەن ءبىزدىڭ مەملەكەتتىك دارەجەدەگى, بىراق مەملەكەتكە قاجەتى شامالى قازاق ءتىلىنىڭ بولاشاعىنا قالاي الاڭداماسسىڭ؟! وسى رەتتە قوعامداعى اتقارىلعان قىزمەتىمنىڭ شەت جاعاسى جوعارىدا ايتىلدى. ال وتباسىما كەلەر بولسام, بالالارىم مەكتەپتى دە, جوعارى وقۋ ورىندارىن دا قازاقشا ءبىتىردى, قازىر نەمەرەلەرىم قازاق مەكتەپتەرىندە ءبىلىم الىپ ءجۇر.
الايدا بۇگىنگى قازاق قوعامىنىڭ تىرشىلىگى ورىسشا ورتاعا بەيىمدەلگەن. وسىعان بايلانىستى ءبىر مىسال كەلتىرە كەتەيىن. ەلوردادا بىلتىر اشىلعان №91 مەكتەپ-گيمنازياسىنىڭ Instagram پاراقشاسىندا بەرىلگەن مالىمەتكە سايكەس مۇندا جاڭا وقۋ جىلى قارساڭىندا, ياعني 2021 جىلعى 28 تامىزدا 1262 وقۋشى قابىلدانىپ, بارلىعى 55 سىنىپ جيىنتىعى قۇرىلدى. قازاق تىلىندە وقىتاتىن سىنىپتار 15 بولسا, ورىس تىلىندە وقىتاتىن سىنىپتار – 37. 0-سىنىپ – 3. ءبىر ايتا كەتەرلىگى, سول ورىس سىنىپتارىنداعى وقۋشىلاردىڭ باسىم كوپشىلىگى – قازاقتىڭ بالالارى. بۇل جاعداي ۇلتى قازاق, ءتىلى ورىسشا اتا-انالاردىڭ قالاۋى بويىنشا ورىن الۋدا. جالپى العاندا, مۇنداي احۋال ەلىمىزدىڭ ءىرى قالالارىنا دا ءتان قۇبىلىس بولىپ تۇر. ءسويتىپ, قازاقتاردىڭ وزدەرى ەلىمىزدە ورىس تىلدىك ورتانى قالىپتاستىرىپ وتىر. وسىنداعى №76 تازا قازاق مەكتەپ-ليتسەيىنىڭ 1-سىنىبىندا وقيتىن نەمەرەمدى الۋعا بارعانىمدا, اتا-انالاردىڭ, اسىرەسە كەلىنشەكتەردىڭ ءبىر-بىرىمەن تەك ورىسشا شۇلدىرلەسىپ قانا قويماي, ساباعىن قازاقشا وقىپ شىققان بالالارىنا ورىس تىلىندە سويلەپ جاتقاندارىن ىلعي بايقايمىن. شىنداپ كەلگەندە, قازاق بالاسىنىڭ قازاق ءتىلىن ءبىلۋى اناسىنا بايلانىستى. اق ءسۇتىن بەرگەن انا ءوز ءتىلىن بىلسە, بالاسى سول انانىڭ ءتىلىن بىلمەيدى دەۋگە كىم سەنە قويار ەكەن؟ اناسى انا ءتىلىن بىلمەسە, بالانى نەگە كىنالايمىز؟ تاربيە وتباسىندا. تاربيەنىڭ قۋاتى تۋرالى جۇسىپبەك ايماۋىتوۆ «تاربيە» دەگەن ەڭبەگىندە وتە جاقسى ايتادى: «رۋم حالقىن اتاقتى, كۇشتى قىلعان كىم؟ تاربيە. ەسكەندىردى دانىشپان حاكىم قىلعان كىم؟ اريستوتەلدىڭ تاربيەسى. نەروندى زالىم قىلعان كىم؟ سەنەكانىڭ قاتە تاربيەسى. نەمىس جۇرتىنىڭ ۇلتشىلدىق بىرىكشىلىگى نەدەن؟ تاربيەنىڭ قۋاتى. ادامدى بۇزاتىن دا, تۇزەيتىن دە – تاربيە». سوندىقتان انا مىقتى بولۋى كەرەك.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن
بازارگۇل سەيىتجانقىزى,
ارنايى «Egemen Qazaqstan» ءۇشىن