پارلامەنت

"ەگەمەن قازاقستاننىڭ" ارناۋلى بەتى

جۇمىلا كىرىسسەك, الىنبايتىن اسۋ جوق

ەلباسىنىڭ جىل سايىن حا­­­لىققا ارنايتىن جولداۋىنىڭ ءمان-ماڭىزى زور. ن.نازارباەۆتىڭ «قازاقستان جولى – 2050: ءبىر ماقسات, ءبىر مۇددە, ءبىر بولاشاق» اتتى بيىلعى جولداۋىنىڭ باس­قالارىنان نەگىزگى ايىرماشىلىعى – پرەزيدەنت العاش رەت ەلىمىزدىڭ «ماڭگىلىك ەل» ۇلتتىق يدەياسىن ۇسىندى. بۇل – ۇزاق جىلعا جوسپارلانعان, ءبىر يدەيا توڭىرەگىنە توپتاستىرىلعان ستراتەگيالىق ماقسات بولىپ تابىلادى. ول راس, حالىقتى ۇيىستىرىپ, ۇلى ماق­ساتتارعا الىپ باراتىن پا­ت­ريوتتىق يدەيا كەرەك. جاڭا جول­داۋدا ۇلتتىق يدەيا ارقىلى مەم­لەكەتتى دامىتۋدىڭ جاڭا بەلە­سى ايقىندالدى. ەلباسى «قا­زاق ەلىنىڭ ۇلتتىق يدەياسى قان­داي بولۋى كەرەك؟» دەگەن سۇ­راققا تولىققاندى جاۋاپ بەردى. ەلباسىنىڭ ءوزى ايتپاقشى, «ماڭگىلىك ەل» جوباسى – ەلدىگىمىز بەن بىرلىگىمىز, ەرلىگىمىز بەن ەڭ­بەگىمىز سىنالاتىن, سىنالا ءجۇرىپ شىڭدالاتىن ۇلكەن سىناق, ونى مۇلتىكسىز ورىنداپ, سۇرىنبەي ءوتۋ – ورتاق پارىز, ابىرويلى مىندەت». تاۋەلسىزدىك العان 22 جىلدىڭ ىشىندە قازاقستان باسشىسى ەكونوميكاسى دامىعان, ساياسي باعدارى ايقىندالعان جاسامپاز مەملەكەتتىڭ ىرگەسىن قالادى. بۇدان بۇرىنعى جولداۋىندا ەلباسى 2050 جىلعا دەيىنگى ستراتەگيالىق باعىتتى ايقىنداسا, بيىلعى جول­دا­ۋىندا ستراتەگيانى جۇزەگە اسى­رۋدىڭ تەتىكتەرىن كورسەتىپ بەردى. ەل دامۋىنىڭ جاڭا باعىتى بۇكىل قازاقستاندىقتاردىڭ الدىنا جاڭا ماقسات-مىندەتتەر قويىپ وتىر. بۇل ەلىمىزدىڭ دامۋ جولىندا جەڭىل جول بولماسى دا انىق. ەل دامۋىنىڭ نەگىزگى وزەگى – ەكونوميكا. قازىرگى جاھاندىق دامۋدىڭ ۇلگى-كورىنىسى بولىپ وتىرعان, قۇرامىنا 34 ەل كىرەتىن «ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىق پەن دامۋ» ۇيىمى دۇنيەجۇزىلىك ىشكى جالپى ءونىمنىڭ 60 پايىزىنان استامىن وندىرەدى. سوندىقتان دا, كوپتەگەن ەلدەر جوعارىداعى ەلدەردىڭ ساناتىنا كىرۋگە اسا مۇددەلى. ولار – برازيليا, قىتاي, ءۇندىستان, يندونەزيا, رەسەي, وڭتۇستىك افريكا رەسپۋبليكاسى. ەلباسىمىزدىڭ دا العا قويىپ وتىرعان اۋقىمدى مىندەتى مەن ۇزاق مەرزىمدى ماقساتى سول ەلدەردىڭ قاتارىنان كورىنىپ, حالقىنىڭ ءومىر ءسۇرۋ ساپاسىن بارىنشا جوعارى كوتەرۋ بولىپ تابىلادى. «تاۋەلسىزدىككە قول جەت­كىز­­­گەن­نەن گورى, ونى ۇستاپ تۇرۋ الدە­قاي­دا قيىن» دەپ اتاپ كورسەتتى ءوز جولداۋىندا ەلباسى. تاۋەلسىز ەل بولىپ, اتا-بابالار ارمانى اقيقاتقا اينالعان تۇستا بىزگە بىرلىك پەن ىنتىماقتى ساقتاۋ امانات. تۋعان تىلىمىزگە قاتىستى ماسەلە دە جىلدار بويى ايتىلىپ كەلەدى. وسى جولى پرەزيدەنتتىڭ «ەندى ەشكىم وزگەرتە المايتىن ءبىر اقيقات بار! انا ءتىلىمىز ماڭگىلىك ەلىمىزبەن بىرگە ماڭگىلىك ءتىل بولدى. قازاق ءتىلىن داۋدىڭ تاقىرىبى ەمەس, ۇلتتىڭ ۇيىتقىسى ەتە بىلگەنىمىز ءجون», دەگەن ءسوزى انا ءتىلىمىزدىڭ مارتەبەسىن اسقاقتاتا ءتۇستى دەپ ويلايمىن. جولداۋدا ەلباسىمىز ۇكى­مەت­كە 2014 جىلدان باستاپ ەلىمىزدىڭ الەمنىڭ دامىعان 30 ەلى قاتارىنا ەنۋىنىڭ نەگىزگى 15 باعىتى بويىنشا ناقتى تاپسىرمالار جۇكتەدى. بۇل باعىتتاردىڭ بارلىعى دا ۋاقىت تالابىمەن ۇندەسكەن. ەلىمىزدە ىشكى جالپى ءونىم كولەمىنىڭ ءوسىمىن 4 پايىزدان تۇسىرمەۋ, جان باسىنا شاققانداعى ىشكى جالپى ءونىم كولەمىن 13 مىڭنان 60 مىڭ دوللارعا دەيىن, ياعني 4,5 ەسەگە ارتتىرۋ, عىلىمدى قارجىلاندىرۋ كولەمىن ىشكى جالپى ءونىمنىڭ 3 پايىزدىق دەڭگەيىنە جەتكىزۋ, قازاقستاندىقتاردىڭ ءومىر ءسۇرۋ جاسىن ۇلعايتۋ, الدىڭعى قاتار­­­لى جانە باسەكەگە قابىلەتتى ۇلت­تىق ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىن قالىپ­تاستىرۋ مىندەتتەرىنىڭ ماڭى­زى زور. 2050 جىلعا قاراي ىشكى جالپى ءونىمنىڭ 3 پايىزى عى­لىم­عا بولىنسە, ونەركاسىپ پەن اۋىل شارۋاشىلىعىندا ۇلكەن سەرپىلىس بولماق. ءونىمنىڭ وزىندىك قۇنى تومەندەپ, ساپاسى ارتادى. عىلىمنىڭ ساپاسىن ارتتىرىپ, ونى وندىرىسپەن ۇيلەستىرۋ ءۇشىن ءبىلىم سالاسىندا دا وڭ وزگەرىستەر جاسالۋى كەرەك. سول ماق­ساتتا ۋنيۆەرسيتەتتەردىڭ دەربەس­تىگى قام­تاماسىز ەتىلمەك. ال مەك­تەپ­تەردىڭ تاپشىلىعى الداعى ءۇش جىل ىشىندە شەشىمىن تابادى. قازىرگى ۋاقىتتا ەلىمىزدە ەكونوميكانى يننوۆاتسيالىق جوبالاردى دامىتۋ ارقىلى وركەندەتۋ ماڭىزدى. وسىعان بايلانىستى بالامالى ەنەرگيا كوزدەرىن پاي­دالانۋ, ونى ومىرگە ەنگىزۋ جۇ­مىس­تارى ناقتى قولعا الىنۋدا. جولداۋدا ەلباسى ءموبيلدى جانە مۋلتيمەديالىق, نانو جانە عا­رىشتىق تەحنولوگيالاردى, رو­بوتتىق تەحنيكا سالاسىن, گەندىك ينجەنەريانى دامىتۋ, بولا­شاقتىڭ ەنەرگياسىن جاساۋ ومىرلىك ماڭىزدى مىندەت ەكەنىن اتاپ ءوتتى. الەمدە تەحنولوگيالار مەن يننوۆاتسيالىق ەكونوميكا دامىعان قازىرگى ۋاقىتتا ءبىزدىڭ مەملەكەتىمىز وزگەلەردەن قالىپ قويماي, جاسامپاز ەل بولۋى قاجەت دەگەندى دە باسا ايتتى. بۇل ايتىلعان ءمان-ماڭىزى زور مىندەتتەر قازاقستاننىڭ ساياسي-ەكونوميكالىق جاعىنان دا, تاريحي جاعىنان جاڭاشىل دامۋ جولىنا تۇسەتىنىن كورسەتەدى. ال دامۋ ءۇشىن ەلباسى قويعان مىندەتتەردى بۇلجىتپاي ورىنداۋ ءلازىم. وعان جۇمىلعان كۇش, بىرىككەن بىلەك كەرەك. ءاربىر قازاقستاندىقتىڭ ءوز بولاشاعىنا ۇلكەن سەنىممەن قاراي الاتىنداي مۇمكىندىگى بولۋى ءتيىس. ال سەنىم جوعالعان جەردە بولاشاقتىڭ دا بولمايتىنى اقيقات. ەلباسى قازاقستاننىڭ كەمەلدى كەلەشەگىن قۇرۋ جولىندا «قازاقستان-2050» ستراتەگياسىن اسقان جىگەرلىلىكتىڭ, زور ەڭبەك پەن تاباندىلىقتىڭ ارقاسىندا دۇنيەگە اكەلدى. جۇزەگە اساتىن جۇيەلى جوبا بولعاندىقتان, وعان قولداۋ اسا قاجەت. ءبىز ءوز ەلىمىزدى تابىستى, وركەنيەتتى ەلدەردىڭ قاتارىنان كورگىمىز كەلسە, سوعان سايكەس ءونىمدى ەڭبەك تالاپ ەتىلەتىنىن ۇمىتپاۋعا ءتيىسپىز. ءبىز سوندا عانا بابالار ارمانداعان «ماڭگىلىك ەل» بولا الاتىنىمىزعا سەنىمىمىز زور. ۇلاسبەك سادىبەكوۆ, ءماجىلىس دەپۋتاتى, «نۇر وتان» پارتياسى فراكتسياسىنىڭ مۇشەسى. * ساۋال سالماعى

ەت دەگەندە, بەت بار ما؟!.

وسىدان ءۇش جىل بۇرىن پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆ 2016 جىلعا دەيىن ەكسپورتقا ەت شىعارۋدى 60 مىڭ تونناعا دەيىن جەتكىزۋ تۋرالى ۇكىمەتتىڭ الدىنا مىندەت قويعان ەدى. وعان قازاقستاننىڭ تابيعي, كليماتتىق مۇمكىندىگى مولىنان جەتەتىنىن ءبارىمىز دە بىلەمىز. بىراق سول مۇمكىندىك ءتيىمدى پايدالانىلماي كەلەدى. تاپسىرما بەرىلگەن سوڭ عانا ءبىرشاما ءىس-قيمىلدار جاسالىپ, ەت ءوندىرۋدى كوبەيتۋ جۇمىستارى قولعا الىنعان. سونىڭ ىشىندە ازدى-كوپ جەر تىرناپ, ەگىن ەگىپ جۇرگەندەردى جەرگىلىكتى اكىم-قارالار مال الىڭدار دەپ ءبىراز دىگەرلەگەن. ءتىپتى, مال وسىرمەسەڭ, جەرىڭدى تارتىپ الامىز دەگەن قورقىتۋلارعا دەيىن بارعانىن بىلەمىز. الايدا, قانشا كۇشتەسە دە بۇل تاپسىرما ورىندالمادى. سىرتقا ەت شىعارماق تۇگىل قازاقستاندىق ەت وندىرۋشىلەر ىشكى رىنوكتى تولىعىمەن قامتاماسىز ەتە الماي وتىر. جۋىردا, ەلدەگى بارلىق ەكونوميكالىق, الەۋ­­­مەتتىك ماسەلەلەردىڭ قالىڭ جۇرت بىلە بەرمەيتىن قىرلارىن قوپارىپ جۇرەتىن ءماجىلىس دەپۋتاتى, ەكونوميكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى تۇرسىنبەك ومىرزاقوۆ پرەمەر-مينيستر س.احمەتوۆكە ساۋال جولداپ, وسى ماسەلەنىڭ شەشىلمەۋ قىرلارىنا نازار اۋداردى. رەسمي ستاتيستيكالىق مالىمەتتەرگە قاراعاندا, ەت ءوندىرۋ سوڭعى بەس جىلدا 15 پايىزعا عانا ارتقان. سونىڭ ىشىندە 2012 جىلى بارلىق وندىرىلگەن ەت كولەمى 934 مىڭ توننا بولسا, 2013 جىلى ول 1-اق پايىزعا كوبەيىپ, 943,4 مىڭ توننانى قۇراپتى, دەيدى دەپۋتات. ال وسى ارالىقتا... ەلدىڭ ىشكى رىنوگىنداعى ەت تۇتىنۋ كولەمى جىل سايىن 7 پايىزعا ارتىپ وتىرعان. بۇل دا ەلدىڭ تۇرمىسىنىڭ جاقسارىپ كەلە جاتقاندىعىنىڭ ءبىر كورىنىسى بولسا كەرەك. ويتكەنى, ەڭ قۋاتتى, ەڭ ءدامدى, سونىمەن قاتار, ەڭ قىمبات تاعامدى قولدانۋ ۇلعايعان بولسا, بۇل حالقىمىزدىڭ تۇتىنۋشىلىق الەۋەتىنىڭ دە ارتقاندىعىنىڭ بەلگىسى. ال تۇتىنۋشىلىق الەۋەتتىڭ ارتۋى – حالىقتىڭ تۇرمىسىنىڭ جاقسارعاندىعىنىڭ ءبىر كورىنىسى. ءسويتىپ, دەپۋتات ت.ومىرزاقوۆتىڭ كەلتىرگەن دەرەگىنە قاراساق, قازاقستاندىقتار 2012 جىلى 1 ملن. 178 مىڭ توننا ەت تۇتىنىپتى. سونىڭ 79,3 پايىزىن عانا ىشكى ءوندىرىس قامتاماسىز ەتكەن. دەمەك, ىشكى وندىرىسكە عانا قاراپ وتىرار بولساق, قازاقستاندىقتار جىلىنا 55 كيلو عانا ەت جەي الادى ەكەن. ال دۇنيەجۇزىلىك دەنساۋلىق ساقتاۋ ۇيىمىنىڭ (دسۇ) بەلگىلەگەن نورماسى بويىنشا ءاربىر ادام جىلىنا 80 كيلو ەت جەۋى كەرەك. ەت جەتىسپەۋشىلىگىن بۇگىنگى كۇنگە دەيىن يمپورت جاۋىپ وتىر. وزگەنى سىرتتان اكەلسەك تە ەتتى سىرتتان تاسىعانىمىز ۇياتتاۋ, ارينە. بىراق امال جوق, «ەت دەگەندە بەت بار ما» دەمەكشى, جەتپەگەن سوڭ ونى سىرتتان تاسۋعا ءماجبۇرمىز. سوڭعى بەس جىلدا عانا ەت يمپورتىنىڭ كولەمى 10 ەسەگە ارتىپتى! ەگەر 2008 جىلى ول 23,7 مىڭ توننا بولسا, 2012 جىلى 249,7 مىڭ تونناعا جەتكەن. ارينە, بۇل ەتتىڭ كوبىسى رەسەيدەن كەلەدى جانە ونىڭ نەگىزگى بولىگى مۇزداتىلعان جاعدايدا جەتكىزىلەدى. ال مۇزداتىلعان (ۇسىتىلگەن) ەتتىڭ ساپاسى مۇلدە تومەن بولاتىنى ايتپاسا دا تۇسىنىكتى. 2013 جىلعى دەرەكتەرگە قاراساق, ونىڭ 3 توقسانىندا 3 ملن. 192 مىڭ توننا ەت ەنگىزىلىپتى. كەدەن وداعىن كەلىسىمىنە سايكەس, ىشكى ەت ءوندىرۋ­شىلەردىڭ مۇددەسىن كوزدەپ, سىرتتان كەلەتىن ەتكە كەدەندىك سالىقتى ارتتىرا المايمىز. سوندىقتان رەسەيلىك جانە بەلارۋستىك ەت ءوتىمدى بولىپ, كۇن­نەن-كۇنگە قازاقستان رىنوگىن جاۋلاپ بارادى. وسىنداي جاعدايدا ەكسپورت تۋرالى ءسوز قوزعاۋدىڭ ءوزى ارتىق. 2012 جىلى بار بولعانى 1,5 مىڭ توننا, ال 2013 جىلدىڭ 10 ايىندا 4 مىڭ توننا ەت جانە ەت ونىمدەرىن سىرتقا شىعارا الىپپىز. ءوزىنىڭ ساۋالىندا وسىنداي دەرەكتەردى كەلتىر­گەن دەپۋتات اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگىنىڭ مال شارۋاشىلىعىن دامىتۋداعى جۇمىسى جوققا ءتان ەكەنىن اتاپ كورسەتە وتىرىپ, پرەمەر-مينيستردەن ۇكىمەت ەلباسىنىڭ 2016 جىلى سىرتقا ەت ساتۋدى 60 مىڭ تونناعا جەتكىزۋ تۋرالى تاپسىرماسىن قالاي ورىندايدى دەگەن سۇراق قويادى. سونىمەن بىرگە, ول قازاقستاندىقتاردى وتاندىق ەت وندىرۋشىلەر قاشان تولىق قامتاماسىز ەتە الاتىن بولادى؟ ەگەر ولاردىڭ باعاسى سىرتتان اكەلەتىن ەتتەن ارزان بولسا, حالىق سىرتتىڭ ۇسىگەن ەتىن ەمەس, ءوزىمىزدىڭ جاس ەتتى الماس پا ەدى, دەيدى دەپۋتات. اۋىل شارۋاشىلىعى ەت وندىرۋشىلەرىنىڭ ەكسپورتتىق الەۋەتىن ارتتىرۋدى كوزدەگەن ارنايى باعدارلاما دا قابىلدانعان. دەپۋتات وسى باعدارلامانى ورىنداۋعا سايكەس, ەتتى مالدىڭ سانى قانشالىقتى ارتقانىن دا بىلگىسى كەلگەن ەكەن. وزەكتى ماسەلە بولعاندىقتان, بۇل ساۋالعا ت.ومىرزاقوۆپەن بىرگە بىرنەشە دەپۋتات قول قويىپتى. جاۋاپتىڭ قانداي بولارىن ءبىز وقىرماندارعا مىندەتتى تۇردە جەتكىزۋگە تىرىسامىز. جاقسىباي سامرات, «ەگەمەن قازاقستان». * جازىلعان جايدىڭ جالعاسى

قارا ورمانىمىزدىڭ قالىڭداي تۇسكەنىن قالايمىز

«ەگەمەن قازاقستان» گازەتىندە پارلامەنت سەناتىنىڭ دەپۋتاتى جابال ەرعاليەۆتىڭ «ورماندى ساقتاۋ وزىمىزگە بايلانىستى» اتتى ماقالاسى (11 قاڭتار, 2014 جىل) جاريالانۋى اقمولا وبلىسى جۇرتشىلىعى اراسىندا ايتارلىقتاي قوعامدىق پىكىر تۋعىزدى. «دەپۋتات داۋىسى» ايدارىمەن وقىرمانعا ۇسىنىلعان ماتەريالدا قازاقستان ۇكىمەتىنىڭ 2004 جىلعى 23 ساۋىردەگى قىلقان جاپىراقتى ورمان القاپتارىنان اعاش كەسۋگە تىيىم سالۋ تۋرالى قاۋلىسىنىڭ كۇشىن تاعى دا ون جىلعا جالعاستىرۋ ماسەلەسى كوتەرىلدى. ءبىز وسىعان بايلانىستى بۋرابايداعى قازاق ورمان شارۋاشىلىعى عزي ديرەكتورى, اۋىل شارۋاشىلىعى عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور بولات مۇقانوۆتى اڭگىمەگە تارتىپ, ءوز تولعامدارىمەن ءبولىسۋدى وتىنگەن ەدىك. – بولات ءماجيت ۇلى, ءبىزدىڭ پايىمىمىزشا, پارلامەنت دەپۋتاتى بۇل ماسەلەنى ەل ۇكىمەتىنىڭ 2013 جىلعى 9 تامىزداعى №815 قاۋلىسىن نەگىزگە الا وتىرىپ جاريالاعان سياقتى. وندا 100 جانە ودان دا جوعارى جاستاعى قىلقان جاپىراقتى اعاشتاردى قايتا كەسۋ جالعاساتىنى ايتىلعان. بۇعان ءسىزدىڭ كوزقاراسىڭىز قالاي؟ – سەناتور سالماقتى ماسەلە كوتەرىپ وتىر. وبلىس اۋماعىنداعى ايرىقشا قورعالاتىن تابيعي الاپتى «بۋراباي» جانە «كوكشەتاۋ» ۇلتتىق پاركتەرى مەن قورعالجىن مەملەكەتتىك قورىعى بىرىكتىرەدى. ەلباسى تاپسىرماسىنا سايكەس, 1997 جىلدان باستاپ استانانىڭ جاسىل بەلدەۋىن قالىپتاستىرۋ ماقساتىندا 65 مىڭ گەكتاردان استام جەرگە اعاش كوشەتتەرى ەگىلدى. قازىر اتالعان «جاسىل ايماقتى» ششۋچە-بۋراباي كۋرورتتى ايماعىنداعى تابيعي ورماندارمەن جالعاستىرۋ جۇمىستارى قىزۋ جۇرگىزىلۋدە. قويىلعان مىندەتتى ىسكە اسىرۋ زاماناۋي عىلىم جەتىستىكتەرىن ءتيىمدى قولدانۋعا نەگىزدەلەدى. بۇل ورايدا, ينستيتۋتىمىز اقمولا وبلىسىنىڭ اۋماعىندا دا كەڭ كولەمدى جۇمىستار اتقارۋدا. ماسەلەن, قاراعايدىڭ جاڭا 7 تۇرىنە قاتىستى پاتەنت الدىق. ونىڭ ەكەۋى كورىكتەندىرۋ مىندەتىن اتقارادى, ال بەسەۋى گەندىك قۇندىلىعى جوعارى تۇقىمدار الۋعا باعىتتالعان. بۇعان قوسىمشا, كوكشەتاۋدىڭ تاۋلى-قىراتتى الابىنداعى ونىمدىلىكتى ارتتى­­­­­­رۋعا قاتىستى ۇزاق مەرزىمدى زەرتتەۋلەر قورىتىندىسىمەن عالىمدارىمىز ورمان قورعاۋ ماقساتىنداعى اعاشتار مەن وسكىندەردىڭ – 87, جاسىل بەلدەۋگە قولايلى 200-گە جۋىق ءتۇرىن وندىرىسكە ۇسىنىپ وتىر. مۇنىڭ قايتارىمى كوڭىل­­­دەگىدەي. بىراق, ورمان كۇتىمى مەن زيانكەس­تەرمەن كۇرەس, ءورت قاۋپى جونىندەگى عىلى­مي تالدامالار, ىشكى جاعدايدىڭ موني­تورينگى ۇنەمى باقىلاۋدا ۇستالۋى قاجەت. – حالىق قالاۋلىسى ەل ۇكىمەتىنىڭ 2004 جىلدىڭ 23 ساۋىرىندەگى №460 قاۋلىسىنان كەيىنگى 10 جىلدا ورمان الابىنداعى, جالپى ءوس­­­­­كىن­دەرگە قاتىستى جاعدايدىڭ جاق­­­­سارعانىن العا تارتادى. بۇل قانداي ماسەلەلەردە كورىنىس تاپقان ەدى؟ – شىندىعىندا, موراتوري جاريا­­­­­­لانعان ۋاقىت ارالىعىندا ورمان باي­­لىعىمىز مولايا تۇسكەنى داۋ تۋدىرمايدى. اسىرەسە, گەنەتيكالىق تۇتاستىعىمەن ەرەكشەلەنەتىن اقمولا ورماندارى, ونىڭ ىشىندە گرانيتتى تاۋ قويناۋىنداعى قىلقان جاپىراقتى وسكىندەر الابى قويۋلانىپ, تۇرلەنگەنىن بايقايمىز. ءتىپتى, عالىمدار تاراپىنان مۇنداي القاپتارعا ايرىقشا قورعالاتىن تابيعي ايماق مارتەبەسىن بەرۋ تۋرالى ۇسىنىستارى دا قولداۋعا تۇرارلىق. مۇنداي وڭ وزگەرىستەر اقمولا اۋماعىنا عانا ەمەس, ەلىمىزدىڭ وزگە وڭىرلەرىنە دە ءتان. – ماسەلەن. – ءبىر عانا مىسال ايتايىن. ينستي­تۋتىمىز «رەسپۋبليكا اۋماعىن­­­داعى ورمانداردى ساقتاۋ جانە ونى ۇلعايتۋ» جوباسى اياسىندا ماقساتتى جۇمىستار اتقاردى. شىعىس قازاقستان وبلىسىنداعى 7 مەكەمە قاراۋىنداعى ورمان القابى 52,4 مىڭ گەكتارعا, وسى قۇرامداعى جۇپارلى جەلەك 22,8 پايىزعا ارتتى. جاپپاي كەسۋ الاڭدارىنداعى تالدامالارعا كوز سالساق, ون جىل ىشىندە ءار گەكتارعا شاققاندا 10-13 مىڭ دانا وسكىن بوي كوتەرگەنىن بايقايمىز. ورمان وسكىندەرىنىڭ ءتۇرى دە كوبەيىپ, قازىر ول بەس مىڭنان اسادى. اعاشتار مەن بۇتالاردىڭ 620 ءتۇرى ەسەپكە الىنسا, سونىڭ 28-ءى 1981 جىلى «قىزىل كىتاپقا» ەنگىزىلگەن بولاتىن. ەل ۇكىمەتىنىڭ 2006 جىلعى 31 قازانداعى قاۋلىسىمەن ونىڭ سانى 40-قا جەتكىزىلدى. ءبىزدىڭ سوڭعى سەگىز جىلداعى الدىن الا زەرتتەۋلەرىمىز ونىڭ قاتارى ۇلعايا تۇسەتىنىن كورسەتۋدە. بىراق, بيواركەلكىلىكتى ساقتاۋ قاجىرلى, ىجداعاتتى ەڭبەكتى تالاپ ەتەدى. دەپۋتاتتاردىڭ حالقىمىزدىڭ تۇتاستىعىن بەينەلى سۋرەتتەيتىن «قارا ورمانىمىزدىڭ» قالىڭداي تۇسكەنىن قالايتىنى, وعان جاناشىر بولىپ وتىرعانى قۋانتادى. «ماڭگىلىك ەلگە» جايناعان حالقىمىزبەن, جايقالعان تابيعاتىمىزبەن بارۋدىڭ ءوزى عانيبەت. بىراق, جيىرما جىل بويى ۇزدىكسىز موراتوري جاريالاۋ عىلىمي تۇرعىدان بولسىن, تابيعي تالاپتار تۇرعىسىنان بولسىن ارتىقتاۋ. سوندىقتان, ەلىمىزدە سەكسەۋىل اعاشتارىن كەسپەۋ تۋرالى 2018 جىلعا دەيىن شەكتەۋ قويىلعان مەرزىمدى قىلقان جاپىراقتى وسكىندەرگە دە قولدانعان ءتيىمدى دەپ ەسەپتەيمىز. اڭگىمەلەسكەن باقبەرگەن امالبەك, «ەگەمەن قازاقستان». اقمولا. * دوستىق دانەكەرى

سەناتورلار ەلشىمەن جۇزدەستى

پارلامەنت سەناتى حالىقارالىق قاتىناستار, قورعانىس جانە قاۋىپسىزدىك كوميتەتىنىڭ توراعاسى يكرام ادىربەكوۆ ارمەنيا رەسپۋبليكاسىنىڭ ەلشىسى اكا سااكياندى قابىلدادى. كەزدەسۋگە, سونىمەن بىرگە, سەناتور گەورگي كيم دە قاتىستى. جۇزدەسۋشىلەر ەكىجاقتى قاتىناستاردىڭ جوعارى دەڭگەيىن جانە قازاقستان مەن ارمەنيا حالىقتارىنىڭ اراسىنداعى تاريحي بايلانىستاردى اتاپ ءوتتى. ودان باسقا, ولار پارلامەنتارالىق ءوزارا ءىس-قيمىل, ايماقتىق قاۋىپسىزدىك ماسەلەلەرىن, سونداي-اق, ەۋرازيالىق كەڭىستىكتەگى ىقپالداستىق جوبالارىن ىسكە اسىرۋ بارىسىن ەگجەي-تەگجەيلى تالقىلادى, دەپ حابارلادى قازاقستان رەسپۋبليكاسى پارلامەنتى سەناتىنىڭ ءباسپاسوز قىزمەتى. *  ارىپتەستىك الەۋەتى

دەپۋتاتتىڭ ەكىجاقتى كەزدەسۋلەرى

پارلامەنت سەناتىنىڭ دەپۋتاتى, حالىقارالىق قاتىناستار, قورعانىس جانە قاۋىپسىزدىك كوميتەتىنىڭ حاتشىسى بىرعانىم ءايتىموۆا گرەكيانىڭ قازاقستانداعى ەلشىسى ەفتيميوس پاندزوپۋلوسپەن كەزدەستى, دەپ حابارلادى سەناتتىڭ ءباسپاسوز قىزمەتى. كەزدەسۋ بارىسىندا ەكىجاقتى ىنتىماقتاستىق, ونىڭ ىشىندە پارلامەنتارالىق بايلانىستاردى دامىتۋ ماسەلەلەرى تالقىلاندى. قازاقستان پارلامەنتىنىڭ ەكى پالاتاسىندا گرەكيا زاڭ شىعارۋ ورگانىمەن ىنتىماقتاستىق توپتارى جۇمىس ىستەيدى. سونىمەن بىرگە, گرەكيا پارلامەنتىندە «گرەكيا-قازاقستان» دوستىق توبى بار. سەناتور ەلشىنى استانادا الداعى ۋاقىتتا بولاتىن ەكسپو-2017 كورمەسى تۋرالى حاباردار ەتىپ, وعان گرەك جاعىنىڭ بەلسەندى تۇردە قاتىساتىنىنا سەنىم ءبىلدىردى. ب.ءايتىموۆا, سونداي-اق, ەقىۇ-نىڭ استاناداعى ورتالىعىنىڭ باسشىسى ناتاليا زارۋدنامەن دە كەزدەستى. تاراپتار قازاقستان مەن ەقىۇ اراسىنداعى ىنتىماقتاستىقتى دامىتۋ ماسەلەلەرى بويىنشا پىكىر الماستى. دەپۋتات قازاقستان پارلامەنتىنىڭ ماڭىزدى ساياسي ارىپتەسى بولىپ تابىلاتىن ەقىۇ پارلامەنتتىك اسسامبلەياسىمەن سىندارلى ىنتاماقتاستىقتى ودان ءارى دامىتۋعا ءبىزدىڭ ەلىمىزدىڭ مۇددەلى ەكەنىن جەتكىزدى. سۋرەتتەردى تۇسىرگەن ەرلان وماروۆ.