تاياۋدا جامبىل وبلىستىق قوعامدىق كەڭەستىڭ كەزەكتى وتىرىسىندا «وبلىس اۋماعىنداعى بالالار مەن جاسوسپىرىمدەر اراسىنداعى قىلمىستىق ءتارتىپ بۇزۋشىلىقتىڭ الدىن الۋ شارالارى» ماسەلەسى قارالدى. ارينە, بالالار مەن جاستار تاربيەسى كۇن تارتىبىنەن ەشقاشان تۇسپەۋى كەرەك. ويتكەنى جاستار – ءبىزدىڭ بولاشاعىمىز, ەلىمىزدىڭ كەلەشەگى. قازاق اتامىز «نە ەكسەڭ, سونى وراسىڭ» دەپ بەكەر ايتپاعان.
جەرگىلىكتى پوليتسيا قىزمەتكەرلەرىنىڭ مالىمدەمەسىنە سەنسەك, ءبىر قۋانىشتىسى, وبلىس كولەمىندە بالالار مەن جاسوسپىرىمدەر اراسىندا قىلمىس دەڭگەيى جىل وتكەن سايىن تومەندەپ كەلەدى. بىراق, بايقاپ جۇرگەنىمىزدەي, جاستار اراسىندا ءدىني اعىمعا بەت بۇرعاندار از ەمەس. جۇما كۇندەرى مەشىتكە قاراي اعىلعان توپ-توپ جاستاردى كورىپ, كەيدە ەرىكسىز ويعا كەتەسىڭ. باز ءبىر مالىمەتتەر بويىنشا بۇگىندەرى مەشىتكە كەلەتىن جاماعاتتىڭ 60-70%-ى جاستار ەكەن. ولاردىڭ اراسىندا ءالى كامەلەت جاسىنا جەتپەگەندەر دە بار. وي تارازىسىنا سالساق, بۇل – ءوز ءتىلىمىزدى, ءوز ءدىنىمىزدى, ءوز ءدىلىمىزدى قايتا قالىپتاستىرا باستاعانىمىزدىڭ كورىنىسى. حالقىمىزدىڭ باسىم كوپشىلىگى يماندىلىق جولىنا ءتۇسىپ, اۋىلدار مەن قالالاردا سانداعان مەشىت بوي كوتەرىپ, ءدىني ءبىلىمدى كوتەرۋ ماقساتىندا ءدىني ۋنيۆەرسيتەت پەن كوللەدجدەر, مەدرەسەلەر اشىلدى. ءدىني جوعارى ءبىلىم الامىن دەگەن جاستار باسقا مەملەكەتتەردىڭ جوعارى وقۋ ورىندارىنا بارىپ, ساۋاتتارىن جەتىلدىرىپ قايتتى. ەگەمەندىكتىڭ العاشقى جىلدارىندا ابايسىزدا ءدىننىڭ باسقا اعىمىنا ىلەسىپ كەتكەن جاستار, ءارتۇرلى راديكالدى ءدىني سەكتاعا ەنىپ كەتىپ, ەل ىشىنە ىرىتكى سالعاندارى دا ەسىمىزدە. ءتىپتى ءار وڭىردە بىرنەشە تەررورلىق شابۋىل ۇيىمداستىرىپ, ەلىمىزدى دۇربەلەڭگە سالعانى دا بەلگىلى. تەرىس پيعىلدى بىرەۋلەردىڭ ارباۋىنا تۇسكەن, وزگە جۇرتتان «باقىتتارىن» ىزدەگەن, قيالي دۇنيەگە سەنگەن ءبىراز جاستارىمىز قانتوگىسكە بوگىپ جاتقان ەلدەرگە قونىس اۋدارىپ, بالا-شاعاسىن, وتباسى مەن جاقىندارىن قيىن جاعدايعا ۇرىندىرىپ, وزدەرىن «قۇداي جولىندا» شەيىت ەتكەنى تۋرالى مالىمەتتەر از ەمەس. ءالى دە سول ءۇردىس, وكىنىشكە قاراي, بىرەن-ساران بولسا دا ورىن الۋدا. سول ويسىز, ءپاتۋاسىز فاناتتاردى, ولاردىڭ بەرەكەسىزدىككە, قيىندىققا ۇرىنعان وتباسىنا جانىڭ اشيدى, جۇرەگىڭ سىزدايدى. ارينە, ەلىمىزدىڭ باسشىلارى ءوز ازاماتتارىن ءار كەز قورعاپ, قامقورلىق كورسەتۋدە. سول ءۇشىن وتكەن جىلدارى ارنايى «جۋسان» وپەراتسياسىن ۇيىمداستىرىپ, سيرياعا ءدىني راديكالدىق ۋاعىزداۋشىلاردىڭ «قارماعىنا» ءىلىنىپ, قيىندىقتارعا تاپ بولعان, بوسقىنعا اينالعان جاس بالالار مەن ايەلدەردى ەلىمىزگە ۇشاقتارمەن كەرى جەتكىزدى. ءبىرازى سول بوتەن ەلدە «پەيىشكە بارامىز» دەگەن نيەتپەن كوزسىز ولىمگە بارىپ, مۇلدەم باسقا ەلدىڭ توپىراعى بۇيىرعانى وكىنىشتى.
الگى مەشىتكە بارىپ جۇرگەن جاستاردىڭ وي-ورەسى, تۇيسىگى قانداي؟ ول ءدىننىڭ قانداي اعىمىندا ءجۇر؟ جان-جاعىنداعىلار قانداي ۋاعىز ايتادى؟ شىندىعىندا كوپشىلىك وعان ونشا ءمان بەرە بەرمەيدى. اكە-شەشەسى «مەنىڭ ۇلىم (نەمەسە قىزىم) يماندىلىق جولىنا ءتۇستى, ورازا ۇستاپ, مەشىتكە بارىپ ءجۇر» دەپ بالالارىنا سىرتتاي ريزا بولىپ جۇرگەندەردى ءجيى كەزدەستىرۋگە بولادى. ءدىن جولىندا جۇرگەن بالاسى مەن اكە-شەشەسى اراسىندا قايشىلىق پايدا بولاتىنىن كورىپ ءجۇرمىز. كەيدە, ءتىپتى, «داستارقاندارىڭ حارام, دايىنداعان اسىڭ حالال ەمەس, سىزدەرمەن بىرگە تاماق ىشۋگە بولمايدى», دەپ تەرىس مىنەز كورسەتەتىن, وتباسىلىق ومىردەن ءتۇڭىلىپ, قارا باسىپ, ۇيلەرىنەن بەزىپ كەتەتىن ۇل-قىزداردىڭ پايدا بولعانىن ەستيمىز. ونداي وقيعا قانداي اتا-اناعا بولسىن ەرەكشە اۋىر سوققى بولىپ تيەدى.
يسلام – باسقا دiندەرمەن سالىستىرعاندا, ادام بويىنا رۋحاني ءنار قۇياتىن, تاربيە بەرەتiن, تازالىققا, يماندىلىققا, جاقسىلىققا, يگi iسكە جەتەلەيتiن دiن. سوندىقتان جاھاندا يسلام دiنiن مويىنداپ, وعان باس يەتiن, مويىنسۇناتىن جاندار سانى باسقالارعا قاراعاندا نەعۇرلىم باسىم.
دiن دەگەنiمiز – ادامدى يماندىلىققا باۋلۋ, جاقسىلىققا شاقىرۋ, ءومiردi جاقسى كورۋگە, باۋىرمالدىققا تاربيەلەۋ. قازiر ەلiمiزدiڭ دiني قىزمەتكەرلەرi اراسىندا مەدرەسەدەن ءدارiس الىپ, دiني ورتا بiلiم وقۋ ورىندارى مەن يسلام-دiني ۋنيۆەرسيتەتتەرiن تامامداعان, تەرەڭ, جان-جاقتى بiلiمدi, ساۋاتتى يمامدار بارشىلىق. بiراق دiن جولىنا «جولدان قوسىلعان» كەيبiر ساۋاتسىز, بiلiمi مەن وي-ساناسى, قارىمى مەن تۇيسiگi تومەندەر جاستار اراسىنا iرiتكi سالىپ, ميىن ۋلاپ, تiپتi تەرiس جولعا ءتۇسiرiپ جۇرگەندەرi دە كەزدەسەدى.
وتكەن جۇزجىلدىقتىڭ 90-جىلدارى كەڭەس زامانى ىدىراپ, تاۋەلسiزدiكتiڭ قوڭىر سامالى ەسكەن شاقتا, قازاقتىڭ بەلگiلi ازاماتى, اكادەميك-جازۋشى قالتاي مۇحامەدجانوۆ: «بۇرىنعى كەزدە بارلىعىمىزدىڭ جاۋىمىز قىزىل يمپەريا ەدi. ءبارi سودان قورقاتىن. ال كەلەشەكتەگi قاۋiپ ەندi دiن جاعىنان بولادى. دiننiڭ ءارتۇرلi باعىتى iشiمiزگە دەندەپ ەنە بەرەتiن بولسا, تۇبiندە قازاق بiر-بiرiمەن جاۋلاسادى», دەگەن ەكەن. قازiرگi قاۋiپ – دiني ەكسترەميزم, دiني فاناتيزم ەكەنiن ومiردەن كورiپ, جۇرەكپەن سەزiنiپ ءجۇرمiز. فاناتيزم دەگەن وتە قاۋىپتى جازىلماس دەرت ەكەنىن وتكەن عاسىرداعى ۇلتتىق فاناتيزم دەرتىمەن اۋىرعان فاشيستىك گەرمانيانىڭ تاعدىرى انىق كورسەتىپ بەرگەن ەدى. جالپى, ناسىلدىك, ۇلتتىق نەمەسە ءدىني فاناتيزم – قايسىسى دا وڭىپ تۇرعان جوق. ولاردىڭ بارىنە ورتاق قاسيەت – بىزدەن ارتىق ەشكىم جوق, باسقالارىن تاپتاپ ەزۋ, قۇرتۋ كەرەك دەگەن استامشىلىق پيعىلدىڭ بولۋى. ءدىني فاناتيزمگە ەلىككەن جانداردىڭ بويىندا پسيحولوگيالىق جاعىنان وزگەشەلىكتەر بولادى. مىسال ءۇشiن الىسقا بارماي-اق, ءار ەلدە كەزدەسىپ جاتقان تەررورلىق قايعىلى وقيعالاردى ەسكە الايىق. وسىدان ونشاقتى جىل بۇرىن تاراز قالاسىندا ءدىني-ءفاناتيزمدى بويىنا ابدەن سىڭىرگەن جىگىت تەررورلىق ارەكەت جاساپ, ونى توقتاتپاق بولعان پوليتسيا كاپيتانى عازيز بايتاسوۆ ەرلىكپەن قازا تاپقانى ەسىمىزدە.
ارنايى دايىندالعان, ساناسى دiني فاناتيزمگە ۋلانعان جاپ-جاس ايەلدەر, جاسوسپىرىمدەر دەنەلەرiنە جارىلعىشتار تاڭىپ الىپ, ولاردى كوپشiلiك اراسىندا تاپا تال تۇستە جارىپ, ەش كۇناسiز كوپتەگەن ادامنىڭ اسىل ءومiرiن قيدى. اراب مەملەكەتتەرiندە اراگiدiك قاراپايىم حالىقتى ءدۇر سiلكiندiرەتiن تەرروريستiك اكت بولىپ تۇرادى. يراك پەن پاكiستاندا, ءۇندىستان مەن اۋعانستاندا دا تەرروريزم كوپ جىلداردان بەرi ايىلىن جىيماي وتىر. سولاردىڭ بارلىعىنا باستى سەبەپ – دiني فاناتيزم. ءوز ومiرلەرiن قولدان قيۋعا, بiرەۋدiڭ ايداۋىمەن باسى تۇماندانىپ, جان تاپسىرۋعا سولاردىڭ ءداتi قالاي باراتىنى جۇمباق, دەنi ساۋ ادام تۇسiنبەيتiن ەرەكشە قۇبىلىس. تiپتi كەيدە «الگiلەر تەرەڭ گيپنوزعا تۇسكەن بەيشارا پەندەلەر مە ەكەن؟» دەگەن ويعا قالاسىڭ.
دiني سەكتالاردىڭ كەيبiر جانداردىڭ ساناسىنا قاتتى اسەر ەتiپ, ويىن ۋلايتىنى, تiپتi پسيحيكاسى مەن مiنەزiن ادام تانىماستاي وزگەرتiپ, «ميىن» تەرiس اينالدىرىپ جiبەرەتiنiن ومiردەن كورiپ ءجۇرمiز. مىسالى, دiني سەكتالاردىڭ شىرماۋىنا iلiككەن بiر تانىسىمنىڭ ايەلi بالا-شاعاسىنان, ۇيiنەن بەزiپ, دiني توپقا قوسىلىپ, قالا-قالانى ارالاپ جۇگەنسiز كەتكەنiن بiلەمiن. ءسويتiپ, ءاپ-ادەمi وتباسى نiلدەي بۇزىلىپ, شاڭىراعى ورتاسىنا ءتۇستi. ۇكiدەي جاس بالالار كوزدەرi جاۋدiرەپ اناسىز, تەپسە تەمiر ۇزەتiن اكە جارسىز قالدى.
وسىنداي وقيعالار بۇل كۇندەرi ءار ايماقتان كەزدەسەتiنiنە كۇمان جوق. يماندىلىق جولىنان تايىپ, باسقا دiندi قابىلداپ, قاپتاعان سانسىز سەكتالارعا كiرiپ الىپ, سولاردىڭ قولشوقپارى بولىپ جۇرگەندەرi قانشاما؟ جانىڭ تۇرشiگەدi ەمەس پە…
شەتەلدە بiلiم الىپ جۇرگەن جاستارىمىزدىڭ اراسىندا دا قاتە اعىمنىڭ قۇرساۋىنا ءتۇسiپ, ەلi مەن جەرiن, دiلiن ۇمىتىپ, جەكە بiر دiني سەكتالارعا مۇشە بولىپ, سولارعا قىزمەت ەتiپ, قاۋiپتi تەرروريستiك توپتارعا iلەسiپ, ومiرلەرiن «اللاھ» ءۇشiن قيۋعا دايىن ەسسiز زومبيگە اينالعاندار دا بارشىلىق. سول ورiمدەي جاستاردىڭ جانكەشتi قىلىقتارىنا جانىڭ كۇيزەلiپ, جۇرەگiڭ سىزدايدى. ولاردى سول قاۋiپتi جولعا الىپ بارعان قانداي كۇش بولدى ەكەن دەپ ويعا كەتەسiڭ.
سوقىر سەنىمگە بوي الدىرىپ, «بۇل شاريعاتقا جات» دەپ پالەنباي زاماننان قانىمىزعا سiڭگەن ۇلتتىق داستۇردەن, قاسيەتiمiزدەن, اتا-بابا سالتىنان بەزىنۋ دۇرىس بولا ما ەكەن؟ قازiر كەز كەلگەن قالادا شiلدەنiڭ ىستىق كۇنiندە حيدجاپقا تۇمشالانىپ, بەتتەرiن كولەڭكەلەپ قارا تەرگە مالىنىپ جۇرگەن جاپ-جاس, كوزدەرi مولدiرەگەن قانداس قارىنداستارىمىزدى كورۋ تاڭسىق بولماي قالدى. الگiلەرگە قاراعاندا: «يماندىلىق جولىنا ءتۇسۋ دەگەن مiندەتتi تۇردە حيدجاپقا ورانۋ ەمەس شىعار. يماندىلىق – مiنەزدەن, قىلىعىڭنان, اتقارعان iسiڭنەن, تازا ويىڭنان بايقالۋ كەرەك!» دەگiڭ كەلەدi. اتتەڭ-اي, قازiر قازاق قىزدارى اراسىندا حيدجاپ موداعا اينالىپ بارا ما دەگەن كۇدiك باسىم. ەلiمiزدiڭ بۇرىننان كەلە جاتقان سالت-ءداستۇرiن, ۇلتىمىزدىڭ كيiم ۇلگىسىن جيىپ تاستاپ, نەگە حيدجاپ كيگەن اراب ايەلدەرiنە ەلiكتەۋiمiز كەرەك؟ قازاقتىڭ ۇلتتىق بۇرمەبەل اسەم كويلەكتەرiن, جيەگi ويۋلانعان كوز تارتاتىن كامزولدارىن, ادەمi بەشپەتتەرiن نەگە كيمەيمiز؟ ولاردىڭ باسقا حالىقتاردىڭ ۇلتتىق كيiمدەرiنەن نەسi كەم؟ مەرەكەلەردە, كونتسەرتتەردە, سپەكتاكلدەردە ساحناعا شىققان انشiلەر مەن بيشiلەردiڭ قازiرگi زاماننىڭ تالابىنا ساي كيگەن كوز تارتار ادەمi ۇلتتىق كيiمدەرiمiزدi كورگەندە جانىڭ جادىرايدى.
رەسمي اقپاراتتاردىڭ مالiمدەۋiنشە, قازاقستان بۇل كۇندەرi دiني ەكسپانسيا الاڭىنا اينالعان سەكiلدi. دiني اعىمداردان اياق الىپ جۇرە المايسىز. حريستيان ميسسيونەرلەرi, شوقىندىرۋشى-ۇگiتشiلەر (ولاردىڭ باسىم كوپشiلiگi اقش-تان ارنايى جولدامامەن جiبەرiلگەندەر) ورتامىزعا باتىل ەنiپ, ەل اراسىنا رۋحاني ىدىراۋ تۋعىزىپ, ميسسيونەرلiك ارەكەت جاساۋدا. ولار ارنايى پسيحولوگيالىق دايىندىقتان ءوتiپ, تيiستi اقپاراتپەن, مالiمەتتەرمەن جاراقتاندىرىلعاندار (وسىنداي ميسسيونەرلiك شiركەۋلەردiڭ سانى ەلiمiزدە 20-دان اسىپ جىعىلادى ەكەن). كوپشiلiك ورتاعا ەنiپ, ولار جەرگiلiكتi حالىقتى (قازاقتاردى) حريستياندىققا كiرگiزۋ باعىتىندا ايانباي تەر توگۋدە. كەيدە ولار ريزاشىلىقپەن جەكە ادامداردىڭ باسىنداعى پروبلەمالارىن شەشiپ تە بەرەدi. تiپتi, قاجەت بولسا, ماتەريالدىق كومەك بەرۋگە دايىن. مىسالى, قارجىدان قينالىپ جۇرگەن ستۋدەنتتەرگە قوسىمشا شاكiرتاقى, جۇمىسسىز جۇرگەندەرگە جاردەماقى تولەيدi. حريستيان (اسiرەسە يەگوۆا كۋاگەرلەرi) دiنiن ۋاعىزداۋشىلار ءتۇرلi ءتۇستi كiتاپتار مەن كiتاپشالاردى حالىق اراسىندا كوپتەپ تاراتىپ, كوشەدە توقتاتىپ, مۇمكiندiگiنشە اڭگiمەگە تارتىپ, وزدەرiنiڭ دiني قوعامىنا تارتۋعا تىرىسىپ باعادى. باز بiر اڭقاۋ, بوسبەلبەۋلەر ولاردىڭ ناسيحاتىنا يلانىپ, سول بوتەن دiنگە ەنiپ جاتقانى دا – قازiر ءومiر شىندىعى. وسىنداي ارەكەتتەردiڭ ارقاسىندا ميسسيونەرلەر وي-سانامىزدى ۋلاپ, ءوز iس-ارەكەتتەرiنە قول جەتكiزۋدە. ءيا, بۇگiندە ءوز دiنiنەن بەزiپ, باسقا دiننiڭ قۇرساۋىنا ءتۇسiپ جاتقاندار از ەمەس. بۇكiل وتباسى بولىپ باسقا دiنگە كiرiپ, سولاردىڭ سويىلىن سوعىپ, كورiگiن باسىپ جۇرگەندەر ورتامىزدا قازiر از با؟! جۇرەكتە ۇرەي تۋعىزعان بۇگiنگi كۇننiڭ اششى شىندىعى وسى. «ونىڭ نەسi بار ەكەن. ايتەۋiر بiر دiنگە سەنسە بولدى ەمەس پە؟» دەپ توپشىلايتىندار بار. بۇل – مۇلدەم قاتە تۇسiنiك. باسقا دiنگە ەنگەن ادامنىڭ ءومiر سالتى, ويلاۋ قابiلەتi, ومiرگە دەگەن كوزقاراسى, مەنتاليتەتi وزگەرەدi. ۇلتتىق سالت-داستۇردەن, مادەنيەتتەن الشاقتايدى, ۇلتىنان بەزەدi.
وتكەن جۇزجىلدىقتىڭ 90-شى جىلدارى اقش-تان ءبىر توپ ادام ءبىزدىڭ وڭىرگە كەلىپ, «ەكولوگيا ماسەلەسىمەن اينالىسامىز» دەپ بايزاق جانە جۋالى اۋداندارىنا ورنالاستى. كوپ وتپەي ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك كوميتەتىنىڭ ارقاسىندا ولاردىڭ ءبىرازى تىڭشى ەكەنى, ەندى ءبىرازى ءوز دىندەرىن ەنگىزۋدى, ءسويتىپ ەل اراسىنا ىرىتكى سالۋدى, ىدىراتۋدى كوزدەيتىندەرى انىقتالعان. وسى ىسپەتتەس قاۋiپ باردا ەلiمiزدiڭ دiني ەكسپانسيا الاڭىنا اينالماۋىنا كوپشiلiك بولىپ اتسالىسۋىمىز كەرەك. قازاق يسلام دiنiن قابىلداعانىنا 1250 جىل بولىپتى. قازاق حالقى سودان بەرى وسى دىنگە دەگەن ادالدىعىن ساقتاپ كەلەدى. نەبىر ناۋبەتتەردى باسىنان وتكىزسە دە ءوز ءدىنىن تاستامادى. بۇل مىسالداردى جاستارعا ساباق بولسىن دەگەن ويمەن كەلتiرiپ وتىرمىز.
راسىن ايتقان ءجون, كوپتەگەن يمام كوپشىلىك باس قوسقان ساتتەردە جۇماق پەن توزاق, و دۇنيە جايلى ءسوز قوزعايدى. ولاردى تىڭداپ وتىرساڭىز بارلىق قيىندىق, اۋىرتپالىق, باقىتسىزدىق مىنا دۇنيەدە, و دۇنيە جايناپ تۇرعان جۇماق رەتىندە سۋرەتتەلىنەدى. ولاردى تىڭداعان كەيبىر جاستار, جاسوسپىرىمدەر مىنا اۋىرتپالىعى مول بەيمازا ومىردەن ءتۇڭىلىپ, تەزىرەك و دۇنيەگە – جۇماققا اتتانىپ كەتكەندى ءجون سانايدى. سويتەدى دە وزدەرىنە قول سالىپ, ومىرمەن قوشتاسىپ كەتە بارادى. ورتامىزدا ءسۋيتسيدتىڭ ازايماي تۇرعانىنىڭ (الەم ەلدەرى اراسىندا ءۇشىنشى ورىن الۋىمىزدىڭ) ءبىر سەبەبى وسى ەمەس پە ەكەن؟ ويلاناتىن جاي...
«جاقسىلىق تا, جاماندىق تا – قۇدايدان. بiراق جاقسى بولۋ, جامان بولۋ – ادامنىڭ وزiنەن», دەيدi دانىشپان اباي. ال ەندi بiر سوزiندە «كوپ ايتسا كوندى, جۇرت ايتسا بولدى, ادەتi جامان ادامنىڭ», دەپ ناليدى ول. بۇل ءسوز دiني فاناتيزمگە شالدىققان, قاتە اعىمداردىڭ جەتەگiمەن قۇرباندىق بولۋعا دايىن ويسىز جاندارعا ايتىلعان ءسوز سياقتى.
ءسوز سوڭىندا ايتارىمىز, يماندىلىقتان قاشپايىق, سوقىر دiني فاناتيزمنەن iرگەمiزدi اۋلاق ۇستايىق, اعايىن!
ساعىندىق وردابەكوۆ,
مەديتسينا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور, وبلىستىق قوعامدىق كەڭەستىڭ مۇشەسى