الماتىدا تۇراتىن جانشا جاناسوۆ اقساقالمەن ۇيىنە ادەيىلەپ بارىپ سۇحباتتاسۋدىڭ ورايى كەلدى. توقساننىڭ تورىنا تۇسپەي, الدە دە تۇعىرىندا تۇرعان ارداگەر بويىن تىك ۇستايدى. اققۇبا ءجۇزىنىڭ ءسال كونەرگەن ءاجىمدى اجارى, قارشىعا كوزدىڭ بايسال قاباعى بايىپتاعانعا كومبەلى سىردى دا, ساقتالعان سىندى دا اڭعارتىپ باققانداي. مۇنداي ادامداردى «سۇيەگى اسىل» دەسەك كەرەك. سويلەسە كەلە اعانىڭ سۇيەگى عانا ەمەس, تىلەگى, جان-جۇرەگى, ءومىر بويعى ماقسات-مۇراتى دا اسىل بولعانىن شاما-شارقىمىزشا شامالاعاندايمىز.
الدىن الا العان اقپاراتىمىزعا قاراعاندا بۇل اقساقال رەيحستاگقا تۋ تىككەن باتىرىمىز راقىمجان قوشقارباەۆپەن مايداندا بىرگە بولىپتى. ودان كەيىنگى بەيبىت ۋاقىتتا مەتاللۋرگيا, مۇناي-گاز, حيميا سالاسىنداعى ءىرى قۇرىلىستاردى جۇرگىزگەن, وندىرىسكە جاڭا تەحنيكا مەن تەحنولوگيالاردى ەنگىزۋدىڭ العى شەبىندە بولعان ءوز زامانىنىڭ جاڭاشىل تۇلعاسى, ۇلكەن لاۋازىمدى قىزمەتتەر اتقارعان قايراتكەر ۇيىمداستىرۋشى. سوعان قاراماستان, قارت قىراننىڭ جۇزىنەن تيتتەي دە ماقتان تابى بىلىنبەيدى, بولعاندى بولعانداي عانا ايتىپ, ارتىق قوسپاي, شىنايى سويلەيدى. الدىڭعى تولقىن اعالارعا ايرىقشا ءتان قاسيەت وسىنداي شىنايىلىق قوي دەيمىن. ءسويتىپ, جاقىن تانىسا, جىتىرەك ۇڭىلە كەلە جانشا جاناس ۇلىنىڭ ءجۇرىپ وتكەن ءومىر جولىن كەيىنگىگە عيبرات, ۇرپاققا ونەگە بولارلىق وزىنشە ءبىر باياندىلىق بەلەستەرى دەپ باعامداپ ەدىك.
كەيىپكەرىمىز اتاقتى عالىم قانىش ساتباەۆتىڭ قايرات-جىگەرىنىڭ ارقاسىندا كوتەرىلىپ جاتقان قارساقپايدىڭ جانىندا, بالاجەزدى دەگەن جەردە دۇنيەگە كەلىپتى. قارساقپايداعى قاربالاس تىرشىلىك, زاۋىت, كوشە مەن مەكتەپتە ورىس جۇمىسشىلارىنىڭ بالالارىمەن دە بىرگە ويناپ ءوسۋى جاس جانشانىڭ وي-ورەسىنە, ەتى تىرىلىگىنە ىقپال ەتىپتى. «ون سەگىزدە سولداتپىن, ۆولحوۆتا كەلەمىن», دەپ سىرباي اقىن جىرلاعانداي, بۇل ۇرپاقتىڭ ماڭدايىنا ون سەگىزىندە وت كەشۋ جازىلىپتى. جانشا دا وسى جازمىشىنان قۇر قالمادى. 1942 جىلى كوكشەتاۋدا جاساقتالىپ جاتقان پولك ساپىنا كەلىپ قوسىلدى. كەيىن راقىمجان قوشقارباەۆپەن تانىسىپ, ءدام-تۇزى ارالاسقان دوستاردىڭ جۇبى ءومىر بويى جازىلمادى. مايدانعا كىرمەس بۇرىن بىشكەكتەگى اسكەري ۋچيليششەگە ىرىكتەلىپ, ودان كىشى لەيتەنانت اتاعىن الىپ شىققان-دى. ءبىرىنشى بەلورۋس مايدانىندا, ۆارشاۆا باعىتىندا اۋىر ۇرىستاردى باستان وتكەردى. جاۋ ورداسىنا 30 شاقىرىم قالعاندا الت-ودەردە جارالاندى. وق دەنەسىن تەسىپ وتكەن ەكەن. وسى كۇن, 1945 جىلدىڭ 17 ءساۋىرى ءالى ەسىندە.
قىرىق شاقتى جاۋىنگەردىڭ تاعدىرىنا جاۋاپتى ۆزۆود كومانديرى, لەيتەنانت جاناسوۆ كەرەمەت ەرلىك جاسادى, ءايتتى-ءبۇيتتى دەگەن جىلتىراق ارزان سوزدەردىڭ جەتەگىندە كەتپەيىك. الايدا, سول ءبىر سويقان سوعىس كەزىندە «ءبىرىنشى دارەجەلى وتان سوعىسى», «قىزىل جۇلدىز» وردەندەرىمەن, «ۆارشاۆانى ازات ەتكەنى ءۇشىن», «بەرليندى العانى ءۇشىن» مەدالدارىمەن ماراپاتتالۋى جايدان-جاي ەمەس بولار. سونىمەن بىرگە, جوعارعى باس قولباسشى ءستاليننىڭ ءۇش بىردەي العىس حاتىن الىپتى. دەسەك تە, جانشا اعانىڭ ءوزى سوعىسقا قاتىسقانىن ماقتان كورەتىن, سوندا ەرلىك, قايرات جاساعانىن ايتىڭقىرايتىن اقساقالداردى ونشا قۇپتاي قويمايدى. «سوعىس دەگەن قاسىرەت پەن قايعى عوي. قۇربان بولعان جاستىق ءومىر. قانشا ازاماتتار قىرشىن كەتتى, قايتپاي قالدى. اۋىلدان كەلىپ ءجۇرىپ-تۇرۋعا دا ۇيرەنبەگەن, مىلتىقتى ۇستاپ تا كورمەگەن, اتۋعا يكەمدەلمەگەن قانشا قازاق جاستارى بوسقا قىرىلدى. ەكى بالاسىن سوعىسقا اتتاندىرعان مەنىڭ شەشەم, ەڭگەزەردەي قازاق ايەلى جىلاي-جىلاي بۇكىرەيىپ شوگىپ قالىپتى», دەيدى.
انانىڭ كوز جاسىنا ءيدى مە, اعايىندى جاڭگىر مەن جانشا سۇراپىلدان امان ورالدى. سول اماندىقتىڭ ارقاسىندا تىنىمسىز تىربانىپ كەشكى مەكتەپتە وقىپ اتتەستات الدى. 1958 جىلى قاراعاندى تاۋ-كەن ينستيتۋتىنىڭ ەلەكترومەحانيكالىق فاكۋلتەتىن ءبىتىرىپ, سيرەك سالانىڭ جوعارى ءبىلىمدى مامانى بولىپ شىقتى. سول كەزدەگى رەكتور اكادەميك ابىلقاس ساعىنوۆتىڭ اقىلگوي دارىستەرى ءالى كۇنگە ەسىندە.
ول كەزدە قازاقستان ەكونوميكاسىنىڭ تىرەگى سانالاتىن تاۋ-كەن وندىرىسىندە قول جۇمىسى باسىم ەدى. نەگىزگى قۇرالدار قايلا, كۇرەك, بۇرعى بولاتىن. رۋدا ۆاگونەتكامەن شىعارىلاتىن. شەتەلدەن اكەلىنگەن جاڭا تەحنيكا 50-60-جىلداردىڭ توعىسىندا كىرە باستادى. ق.ءساتباەۆ اتىنداعى جەزقازعان مەتاللۋرگيا كومبيناتىنىڭ قۇيۋ-مەحانيكالىق زاۋىتىندا ەڭبەك جولىن باستاعان ينجەنەر جاناسوۆتىڭ ەنشىسىنە وسى جاڭاشىلدىقتى وندىرىسكە ەنگىزۋ بۇيىرىپتى. ول وسى جىلداردا شەتەلدىك «دجوي», «كاتەرپيللەر», «كلايماكس» فيرمالارىنان اكەلىنگەن وزدىگىنەن جۇرەتىن, رۋدا تيەيتىن, بۇرعىلايتىن جوعارى ءونىمدى يمپورتتىق تەحنيكانى يگەرۋدىڭ تىزگىنىن ۇستادى. البەتتە, جاڭا تەحنيكانى جەزقازعاندىق شاحتەرلەردىڭ بىردەن يگەرۋى وڭايعا تۇسكەن جوق. ونى قولدانۋدىڭ كوپتەگەن تاماشا شەشىمدەرىن جانشا جاناسوۆ تاۋىپ, ىسكە قوسىپ وتىردى. كەلگەن تەحنيكا اۋەلى جاشىكتەردەن شىعارىلىپ, قۇراستىرىلادى. ودان سوڭ قايتا بولشەكتەلىپ, جەر استىنداعى – شاحتاعا ءتۇسىرىلەدى. سول ارادا قايتادان قۇراستىرىلىپ جۇرگىزىلەدى. جاناسوۆ جاسامپازدىعى وسى قيىن دا كۇردەلى ىستە تانىلدى. وسىنداي بەساسپاپ تا جاۋاپتى ماماننىڭ كوپ ۇزاماي قۇيۋ-مەحانيكالىق زاۋىتىنىڭ ديرەكتورى بولىپ تاعايىندالۋىن كەنشىلەر قاۋىمى قۇپ كورگەنى دە راس-تىن. جاڭا تەحنيكا مەن تەحنولوگيانى ەنگىزۋدەگى ابىرويلى جۇمىسى ۇكىمەت تاراپىنان «ەڭبەكتەگى ەرلىگى ءۇشىن» مەدالىمەن اتالىپ ءوتىلدى.
الپىسىنشى جىلدارداعى جەزقازعان جانشا اعانىڭ جان-جۇرەگىنە سونشالىقتى قىمبات. ويلاسا-اق وي كوزىنە وتتاي باسىلادى. العاشقى قازاق ينجەنەرلەرىنىڭ جۇلدىزدى شوعىرى وسىندا ەڭبەك ەتىپ, ءوندىرىستى قايتا جاراقتاۋعا ۇلەس قوستى. كۇللى قازاققا ماعلۇم شاحماردان ەسەنوۆ, كاكىمبەك سالىقوۆ, رۋدنيك ديرەكتورى, كەيىننەن بالقاش مىس قورىتۋ كومبيناتىنىڭ ديرەكتورى دارەجەسىنە كوتەرىلگەن دالاباي ەشپانوۆ, ماسكەۋدە دىنمۇحامەد قوناەۆپەن بىرگە وقىعان رۋدنيك ديرەكتورى, كەيىننەن رەسپۋبليكا ءتۇستى مەتاللۋرگيا ءمينيسترىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارلىعىنا جوعارىلاعان مۇحيت بوپەجانوۆ. وسى شوعىردىڭ ىشىندە جانشانىڭ ءوزى دە, ونىڭ تۋعان اعاسى, جەزقازعان قالالىق كەڭەسىنىڭ توراعاسى جاڭگىر جاناسوۆ تا جارقىراپ جۇرگەنىن ايتقان ءلازىم. وسىنداي ازاماتتار جەزقازعاننىڭ ءومىرىن كوركەيتتى, وقىعان كەلىنشەكتەرىمەن بىرگە تاماشا تۇرمىستىق مادەنيەت اكەلدى. جاستار سولارداي بولۋعا ۇقساپ باقتى.
تۇلعالانىپ ءوسىپ كەلە جاتقان ءىرى ۇيىمداستىرۋشى, ءوندىرىس ساردارىن جوعارى جاقتان بايقاماي قالمادى. 1966 جىلى وداقتىق ءتۇستى مەتاللۋرگيا مينيسترلىگىنىڭ بۇيرىعى بويىنشا ج.جاناسوۆ الماتىداعى «كازتسۆەتمەترەمونت» ترەسىنىڭ باس ينجەنەرى بولىپ اۋىستىرىلدى. بۇل مەكەمە قاراۋىندا 7 مىڭعا جۋىق ادام جۇمىس ىستەيتىن. بۇكىل قازاقستانداعى ءتۇستى مەتاللۋرگيا سالاسىنىڭ بارلىق كەنىشتەرى, زاۋىتتارى مەن فابريكالارىنداعى تەحنيكانى جاڭارتىپ, ەسكىسىن جوندەپ, جاڭاسىن جۇرگىزۋ, جاڭا تەحنولوگيالاردى ىسكە قوسۋ ءمىندەتىن وسىلار ارقالادى. ءالبەتتە, وسى ورايداعى نەگىزگى باسشىلىق تىزگىنىن باس ينجەنەر بەكەم ۇستادى. وسكەمەن قورعاسىن-مىرىش كومبيناتىنىڭ باس ينجەنەرى ساۋىق تاكەجانوۆ, زىريان تاۋ-كەن كومبيناتىنىڭ ديرەكتورى, سوتسياليستىك ەڭبەك ەرى ءنابي جاقسىباەۆ سياقتى قارىم-قاجىرى مول باسشىلارمەن جۇمىس بارىسىندا ءبىلىسىپ, ونەگە الدى, تاجىريبەسىن مولايتا ءتۇستى. وسى تۇستاعى ەڭبەگى ءۇشىن قازاق كسر جوعارعى كەڭەسىنىڭ قۇرمەت گراموتاسىن ەنشىلەدى.
وسىندا جيناقتالعان ءتاجىريبە ودان كەيىنگى كەزەڭدە «كازمەحانومونتاج», «كازحيممونتاج», «كازمەدستروي» ترەستەرىندە تىزگىن ۇستاپ, كۇردەلى قۇرىلىس سالاسىن كوتەرگەن جىلداردا كادەگە استى. ج.جاناسوۆ باسقارعان وسىناۋ ترەستەر قازاقستاننىڭ اۋىر يندۋستريا كاسىپورىندارىندا, اسىرەسە, قارا جانە ءتۇستى مەتاللۋرگيا, مۇناي-حيميا سالاسى نىساندارىنىڭ قۇرىلىسىندا جاڭا تەحنولوگيالىق جابدىقتاردىڭ ورناتىلۋى مەن قۇراستىرىلۋىن بىلگىرلىكپەن جۇزەگە اسىردى.
ءيا, كەڭ-بايتاق قازاقستاندى شارلاعان قيلى جولدار. ەستەن كەتپەس جىلدار. قاراعاندى مەتاللۋرگيا كومبيناتىنىڭ 4-ءشى تولاعاي دومناسى مەن 2-ءشى اگلومەراتسيالىق فابريكاسىن سالۋعا قاراۋىنداعى ءۇش باسقارما, مىڭ ادام قاتارىنان قاتىسقان ەدى. سول كەزدەردە تەمىرتاۋدا پارتيالىق قىزمەتتە جۇرگەن نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆپەن دە جۇمىس بابىندا جيىرەك كەزدەسۋدىڭ ءساتى ءتۇسىپ, ول كىسى قۇرىلىستىڭ ەكپىندى ءارى ناتيجەلى جۇرگىزىلۋىنە ۇلكەن ىقپالىن تيگىزگەن بولاتىن.
ىستەلگەن باسقا دا جۇمىستار نەشە سان. شىمكەنتتەگى مۇناي وڭدەۋ زاۋىتىن سالۋ باستان-اياق جانشا جاناس ۇلىنىڭ قولىنان ءوتتى. اتىراۋ مەن پاۆلودارداعى مۇناي وڭدەۋ زاۋىتتارىنىڭ رەكونسترۋكتسياسىن, باسقا دا كوپ جۇمىستارىن اتقارىپ بەردى. بۇل ءورت پەن جارىلىس قاۋپى جوعارى, ەرەكشە جۇمىستار بولاتىن. جۇمىس تەحنيكالىق جاعىنان سەنىمدى, تالاپقا ساي بولۋى كەرەك-ءتىن. سول ۇدەدەن تابىلدى. بۇعان قوسا, وسى ۋاقىتتا قازاقستاندا حيميا ونەركاسىبىن وركەندەتۋگە بەت بۇرعاندا جامبىل جانە شىمكەنت فوسفور زاۋىتتارىن جاناسوۆ باسقارعان ترەست سالىپ شىقتى. ودان ءارى جەزقازعانداعى №3 كەن بايىتۋ فابريكاسى, مىس قورىتۋ زاۋىتىنىڭ ەكىنشى كەزەگى دە جاناسوۆتىڭ پەرزەنتتەرى. ونىڭ باسشىلىعىنداعى ۇجىمداردىڭ قولتاڭباسى «مەدەۋ» مۇز ايدىنىندا, الماتىداعى ءزاۋلىم «قازاقستان» قوناق ۇيىندە, رەسپۋبليكا الاڭىنداعى عيماراتتار كەشەنىندە ايشىقتالىپ قالدى. مەدەۋ شاتقالىنداعى سەلگە قارسى نەگىزگى گيدروتەحنيكالىق جۇمىستاردى دا ويداعىداي اتقارىپ, اپاتتىڭ الدىن العان جاناسوۆتىڭ جىگىتتەرى ەدى. سول ابىرويلى جۇمىستارى ءۇشىن «ەڭبەك قىزىل تۋ» وردەنىمەن ماراپاتتالدى. «قازاقستاننىڭ قۇرمەتتى قۇرىلىسشىسى» اتاعىن الدى.
قازىردە جانشا جاناس ۇلى قازىنالى قارتتارىمىزدىڭ ءبىرى, ۇلكەن اۋلەتتىڭ تەرەڭ تامىرلى بايتەرەگىندەي اتاسى. ەگەمەن ەلىنىڭ يگىلىكتەرىنە قۋانادى. ينتەگراتسياعا, جاڭا تەحنيكا مەن تەحنولوگياعا بەتبۇرىس جاسالىپ جاتقانىن قۇپ كورەدى. مارقۇم دوسى راقىمجان قوشقارباەۆتىڭ حالىق قاھارمانى اتاعىن وتباسىنا تاپسىرۋ ءراسىمى كەزىندە ەلباسىمەن تاعى دا جۇزدەسكەن بولاتىن. جەتپىس جىلعا جۋىق بىرگە ءومىر كەشىپ كەلە جاتقان حاديشا اپاي ەكەۋىن باياندى باقىت نۇرى, قاۋىم قۇرمەتى, ۇرپاق ماحابباتى ايالايدى.
قورعانبەك امانجول,
«ەگەمەن قازاقستان».
الماتى.