داگەروتيپتەگى بالعوجا بي: ىبىراي ءالتىنساريننىڭ اتاسى تۋرالى تىڭ دەرەكتەر

سۋرەتشى-اكۆارەلشى يوسيف ۆەنين­گەر پەتەربۋرگكە 1843 جىلى كەلىپ, جەل­توقسان ايىندا داگەروتيپ اتەلەسىن اشقان ەكەن. وعان دەيىن لەيپتسيگ, پراگا, ستوكگولمدە وسى ونەرمەن شۇعىلدانىپ, «جارىقپەن جازۋدى» جولعا قويۋعا ەندى رەسەي استاناسىنا كەلگەن اۋستريالىق ماماننىڭ ءىسى وڭعا باسقان. گازەتتەگى جارناماسىندا: «ۆەنادان كەلگەن پورترەتشى, كەسكىندەمەشى جانە حيميا ماگيسترى, ءوزىنىڭ جاڭاشا ادىسىمەن ءار كولەمدە داگەروتيپ پورترەتكە تارتادى» دەپ ەلدى ەلەڭدەتكەن. جاڭالىعىنا جۇرتتى ءتانتى ەتكەن شەبەر پەتەربۋرگ ەليتاسىنىڭ جەكە, وتباسىلىق, شاعىن توپتىق بەينەلەرىن قالاقشاعا كۇمىسپەن كۇپتەگەن.

داگەروتيپشىنى دارىپتەپ وتىرعانى­مىز, ءبىز اڭگىمە ەتپەك ەرەكشە توپتىڭ دا «بەينەلى ايناسىن» جاساعان سول ەدى. رەسەي استاناسىنا سول تۇستا قازاق دالاسىنان بارعان دەپۋتاتسيالار ساپارلارىن سارالاي كەلگەندە, بۇل سۋرەت 1850 جىلى تۇسىرىلگەن دەگەن سەنىمدى ويعا توقتايمىز. سىرتقى بەتىندە فرانتسۋز تىلىندە Peintre de Portraits maison Person Teint or Portraits دەگەن ەتيكەت جاپسىرماسى دا ساقتالعان.

ال سۋرەت بولعاندا قانداي! ادام­دار­دى كومپوزيتسيالىق ورنالاستىرۋ, سالتاناتتى سيپات, بەكزاتتىق كەلبەت, ۇلتتىق ەرەكشەلىك ايقىن ۇيلەسىم تاپ­قان پورترەت ۆەنينگەردىڭ تاڭداۋلى ءتۇسىرىلىمى سا­نالادى. سوندىقتان دا داگەروتيپ زەرت­تەۋشىلەرىنە ونىڭ ونەر تۋىندىسى رەتىندەگى سىرتقى قۇن­دىلىعى, شەبەرلىك كوركى كوبىرەك كەرەك, تۇلعالاردىڭ دەرەگىنە دەندەپ جاتپايدى.

توسىن تابارىكتىڭ قۇپياسىن اشۋ ءۇشىن ءحىح عاسىردىڭ ءدال ورتا تۇسىنىڭ وقيعالارىنا ورالىپ كورەيىك. بۇل ورايدا بىردە رەسەيلىك جانە قازاق دەرەكشىلەرىنىڭ اتالعان سۋرەت تۋرالى قىلاڭ بەرگەن جاڭگىر حان تۋرالى جورامالدارىن قابىلداۋ قيىن. بىرىنشىدەن, جاڭگىر پەتەربۋرگكە بارىپ ءى نيكولاي پاتشاعا كىرەتىن 1839 جىلدىڭ جازىندا رەسەيگە ءالى فوتو ءتۇسىرۋ ونەرى كەلگەن جوق. بۇعان دەيىنگى ءدۇبىرلى وقيعالار, پاتشالاردان باستاپ اقىندارعا دەيىن­گى ايگىلىلەر پورترەتتەرى تالانتتى كەس­­كىندەمەشىلەردىڭ قىلقالامىنان شىققان. سۋرەتتى جاڭگىرگە تەلۋشى­لەر­­دىڭ ءوزى اقىرى ونىڭ اقيقاتىن اشا الماي, كە­رىسىنشە – شىتىرماندى-شا­تىس­تى «سۋ­رەت سىرى», «عاسىر قۇپيا­سى», «فوتو­گرافيالىق دەتەكتيۆ» جانرىن­داعى تاڭعالىستى توپشىلاۋلار توڭى­رەگىنەن اسپادى.

بۇل بولجامعا بولا حاننىڭ قاسىنا ەرگەن نوكەرلەرىن اتاپ-تۇستەپ تە جاتپايمىز, سەبەبى جوعارىدا ايتقانداي, ول جىلى رەسەي استاناسى ادام بەينەسىن جارىقپەن بەينەلەۋ دەگەندى ءالى ەستى­مەگەن, ەۋروپانىڭ وزىندە ەندى-ەندى ەنىپ جاتقان جاڭالىق. راس, جاڭگىر مۇراگەرى – توعىز جاسار ساقىپكەرەيدى دە الا بارعان ەدى. ساراپشىلاردى وي شىرماۋىنان شىعارماي وتىرعان وسى جايت, ياعني جانىنداعى جاس بالا كامىل ساقىپ ەكەندىگى! بىرىنشىدەن, كەزىندە بەلگىسىز سۋرەتشى سالىپ, كەيىننەن ا.مۋ­رەنكوۆ فوتوكوشىرمە جاساعان جاڭ­­گىردىڭ پورترەتى جۇرتقا تانىس, سا­لىس­تىرىپ قاراعاندا داگەروتيپتەگى ادام­نىڭ ول ەمەس ەكەندىگىن اڭعارۋ قيىن­عا سوق­پايدى. ونداي قيال­عا ەرىك بەر­گەننىڭ وزىندە 1839 جىلى ۆە­نينگەر­دىڭ ءالى پەتەربۋرگ­كە كەلە قوي­ما­عانى بۇل بولجامدى بىردەن جوققا شىعارادى. سۋرەتتىڭ سىرتىندا Grande Moskove دەگەن مەكەنجاي كورسەتىلگەن. ۆەنينگەر كەڭسەسىنىڭ ۆاسيلەۆ ارالىنان ۇلكەن ماسكەۋ كوشەسىنە كوشكەنى 1844 جىل, ال 1839-جىلدان كەيىن جاڭ­گىر­دىڭ نەۆا جاعالاۋىنا قايتىپ جولى تۇسە قويماعان.

ۆەنينگەر پەتەربۋرگتە 1844-1857 جىل­­دار ارالىعىندا جۇمىس ىستەدى. ەن­دەشە, قازاق ەلىنەن وسى ارالىقتا كەل­گەن دەپۋتاتسيالار دەرەگىنە دەندەۋ كەرەك. 1847 جىلى بايماعامبەت سۇل­تاننىڭ الەكساندر پاتشاعا بار­عان­­داعى ساپارلاستارىنىڭ اتى-ءجونى, كەس­كىن-كەلبەتى, جاس شاماسى, الەۋ­مەتتىك لاۋازىمى, ءومىربايانى بارىنشا ايان. مىسالى, م.تاۋكين مەن م.باي­ماعام­بەتوۆ سۇلتاندار بۇل سۋرەت­تە جوق. بىزگە جەكە سالىنعان ەكى پور­ترە­تىنەن بەلگىلى بايماعامبەتتىڭ ءوزى دە توپ ىشىنەن تانىلمايدى. ءارى ول جىلى اي­شۋا­قوۆتىڭ 57 جاستاعى قارتاڭداۋ كەزى.

ياعني سۋرەتتىڭ جاڭگىر حان ساپارىنا دا, بايماعامبەت سۇلتان دەپۋتاتسيا­سىنا دا قاتىسى جوق. كەلەسى كەزەكتە ورىنبور ولكەسى شىعىس بولىگىنىڭ سۇلتان-پراۆيتەلى احمەت ءجانتوريننىڭ 1850 جىلدىڭ قىس ايلارىنداعى رەسەي اس­تاناسىنداعى قىدىرىستارى تۇر. ءجان­توريننىڭ بارعانى ارحيۆ قۇ­جات­تارىندا تاپتىشتەلىپ جازىلعان, جولساپار كۇندەلىگى دەرلىك قاتتاۋلى (قر ورتالىق مەملەكەتتىك ءارحيۆى 4-قو­رىنىڭ 3519-ءىسى, رەسەي مەملەكەتتىك تاريحي ارحيۆىنەن كوشىرمە 1291-قور). قاسىنداعىلار تۋرالى دا تولىق ما­لىمەت بەرىلگەن. قىسقاشا توقتالساق: 1) 53-ديستانتسيانىڭ باستىعى ەساۋىل سۇلەيمەن جيھانگەروۆ – 40 جاستا, 2) جوعارى شەكتى رۋىنىڭ باسقارۋشىسى زاۋرياد-حورۋنجي قازبەك شەگەنوۆ – 37 جاستا, 3) تومەنگى شەكتىنىڭ بيلەۋشىسى حورۋنجي بيگەن جازيەۆ – 45 جاس­تا, 4) قىپشاقتىڭ ۇزىن بولىمشەسىن باسقارۋشى بي, سوتنيك بالعوجا جاڭ­بىر­شين – 50 جاستا, 5) احمەتتىڭ ۇلى 11 جاسار سەيىتحان. قوستاۋشى ءۇش سە­رىكتەرى شوڭ اتانوۆ, جۇردەك باۋبەكوۆ, قوسىلباي ساتىبالدين, پريستاۆ-جولباسشى شتابس-كاپيتان مۇحامەدشارىپ ايتوۆ, اتقوسشىلار رىسباي نيازعۇلوۆ پەن وتەبەك تۋتيەۆ, قورعاۋشى ۋريادنيكتەر فوما بەلياكوۆ پەن گاۆريلا سۆيريدوۆ دەلىنەدى.

داگەروتيپكە تۇسكەندەردى وسىلار ىشىنەن تۇستەپ كورەيىك. بىزگە احمەت ءجانتوريننىڭ جەكە تۇسكەن تاعى ءبىر پورترەتى بەلگىلى – ول بەينەسى (2-سۋرەت) 1896 جىلى شىققان «ورەنبۋرگسكي نەپليۋەۆسكي كادەتسكي كورپۋس» اتتى كىتاپتا باسىلعان. توپ ورتاسىندا وتىرعان احمەت سۇلتان دەسەك, ونىڭ كەلبەتىنە پەتەربۋرگكە اتتانار الدىندا وكىمەت شەنەۋنىكتەرى جولداعان مىنەزدەمەدەگى سىرت سيپاتىنان قانىعا الامىز. ورتا جاستاعى, دىمكەس, كوكىرەك اۋرۋلى, جۇدەۋ, اتجاقتى سولعىن ءجۇز­دى, جانارى ايقىن كىشىگىرىم قوي كوز­دى, قارا قاستى, شاعىنداۋ جازىق ماڭ­دايلى جانە جيرەن ساقال-مۇرتتى ادام (تۇپنۇسقا ماتىندە: مۋجچينا سرەد­نەگو روستا, چاحوتوچنىي, حۋدوي, س پرودولگوۆاتىم بلەدنىم ليتسوم, س نەبولشيمي سەرىمي ۆىرازيتەلنىمي گلازامي, س چەرنىمي بروۆيامي, نەبولشيم كرۋگلىم لبوم, رىجيمي ۋسامي ي بورودويۋ) دەپ كەيىپتەلەدى. جاسى 41-دەگى كەزى.

ەكى پورترەتىن سالىستىرعاندا ۇق­ساس­تىق كوپ ءارى رەسمي سيپاتتالعان ءتۇر-تۇلعاسىنان الشاقتىق تاپپايمىز. تەك كوپپەن تۇسكەن مىنا سۋرەتىندە جۇزىنەن ءبىر سىرقاتتى ءساتى ەكەنى اڭعارىلادى. جانتوريندەر پەتەربۋرگتە قاڭتار-ناۋرىز – ءۇش ايداي كىدىرگەنى بەلگىلى.

توپ قاتارىنان ءبىزدى قىزىقتىراتىن تاعى ءبىر تۇلعا – احمەتتىڭ قاسىندا وتىرعان سۇلتان قالپاقتى ادامدى سۇلەي­مەن جيھانگەروۆ دەپ تانيمىز. مى­نەزدەمەدەگى: «جاسى قىرىقتار شاماسىندا, ورتا بويلى, جازىق بەت, اققۇ­با, قوراسان ءىزدى بولعانىمەن ءجۇزى جا­عىمدى, قوي كوزدى, قىرلاۋ مۇرىندى جانە كىشىگىرىم قارا ساقالدى ادام» كەلبەتى فوتوداعى سۇلەيمەنگە كەلىپ تۇر. سۇلەيمەننىڭ وسى وقيعادان توعىز جىل وتكەندە باسقا ءبىر دەپۋتاتسيا قۇرامىندا پەتەربۋرگكە ەكىنشى رەت جولى تۇسكەن ەدى. 1859 جىلعى فوتودا (1-سۋرەت) اسكەري ستارشينا شەنىندەگى س.جيھانگەروۆتىڭ ازداپ تولىسقان, قىر مۇرىندى بەت الپەتى احمەت نوكەرىندەگى بەي­نەسىنەن كوپ وزگەرە قويماعان. ەكى فوتودا دا يىعىندا ءبىر شاپان, باسىندا سول مۇراق ەكەنى بايقالادى. مىنا داگەروتيپ-ايناداعى احمەت پەن سۇ­لەيمەننىڭ باسىنا كيگەن مۇراقتارى دا ەكەۋىنىڭ سۇلتاندىق دارەجەلەرىن ەرەكشەلەپ تۇر.

سۇلەيمەننىڭ وڭ قول جاعىندا وتىر­عان ادامعا ارحيۆتىك قۇجاتتاعى كەيىپ­تەۋمەن كوز سالساق: «50 جاستا, ورتا بويلى, اسا جۋان دەنەلى («ۆەسما تولس­تىي»), شاعىن دا تولىق دوڭگەلەك ءجۇزدى, جاق سۇيەكتەرى سەمىزشە بەتىنەن شى­عىڭقى, كىشىگىرىم دوڭگەلەك يەكتى جانە كەلتە قارا ساقالدى, ءبىرشاما بيىك ماڭ­دايلى, قالىڭ قارا قاباق جاپقان كىرىڭكى ورنالاسقان كىشىلەۋ كوزدى ادام» ءتۇ­سىرۋشى جاققا ويلى جۇزبەن قاراپ قالىپتى.

وسى ايتىلعاندار فوتو ونەرىنىڭ دا­گەروتيپ دەلىنەتىن ءتاڭسارى تۇسىندا پە­تەربۋرگ تورىندە ماڭعاز جايعاسقان قىر بيلەۋشىلەرىنىڭ باسقا ەمەس, ناق احمەت سۇلتان ءجانتوريننىڭ دەپۋتاتسياسى ەكەنىنە كۇمان قالدىرمايدى. ەندەشە, تاكاپپار توپتىڭ ورتاسىندا بارشا كورىك-كەلبەتىمەن, قازاقي بولمىسىمەن جايعاسقان جايساڭ جاننىڭ بالعوجا ەكەنىنە دە ءشۇبا كەلتىرمەيسىڭ. قىپشاق رۋىنىڭ ۇزىن بولىمشەسىن باسقاراتىن بەدەلدى بي, سوتنيك جاڭبىرشين وسى بولماق. مىعىم دەنەلى, مول سال­ماق­­تى, كەڭ وتىرعان دالانىڭ دارقان تۇل­­­عا­سى قازاقتىڭ بىرلىگىن, ەل مەن اعايىن اراسىنىڭ ىنتىماعىن وي­لا­عان, قارا قىلدى قاق جارعان ءادىل دە كو­رەگەن جان بولعانى تاريحتان بەل­گىلى. ال اۋلەتى ءۇشىن – 1844 جىلى اۋى­لىن شاپ­قان كەنەسارى قولىنان بالاسى التىن­سارى قازا تاۋىپ, ارتىندا قال­­عان نەمە­رەسى ىبىرايدى قاتارعا قوسسام دەپ ارمانداعان قامكوڭىل اتا.

پەتەربۋرگكە بارعان قازاق وكىلدەرى­نىڭ بۇدان كەيىنگى ەكى ساپارى 1859 جانە 1860 جىلدارى جۇزەگە استى. ال­عاش­قىسى – اراسىندا حان تۇقىمىنان داۋلەتكەرەي كۇيشى, قارادان ەسەت باتىر بار كىشى ءجۇز بەن ىشكى وردا جاي­ساڭدارى باس قوسقان قىدىرۋشىلار. ولار تۋرالى وسى ماقالا اۆتورىنىڭ كەزىندە «ەگەمەن قازاقستاندا» شىققان زەرتتەۋىندە كەڭىنەن باياندالعان ەدى (ت.بورانعالي ۇلى, «سانكت-پەتەر­بۋرگ­تەگى سۇلتاندار سەرۋەنى», «ەق», 2001, 12 شىلدە). 1860 جىلى قازاق وفيتسەرى المۇحامەد سەيدالين ءتىلماش بولىپ قوستاعان اتاق-داڭقتىلاردىڭ ۇجىم­دىق بارىس-كەلىس بايانى دا ارحيۆتە مولىنان حاتتامالانعان. ەكى سايا­حاتتان دا سۋرەتتەر ساقتالعان. ال­عاشقى توپتىڭ ءساندى-كەلىستى وتىرىس­تارى «يلليۋستراتسيا» جۋرنالىندا (اۆتورى ا.مۋرەنكوۆ) جاريالانسا, ا.شپاكوۆسكي تۇسىرگەن كەلەسى دەپۋتاتسيا مۇشەلەرى بەينەلەنگەن فوتوسۋرەت سانكت-پەتەربۋرگ انتروپولوگيا جانە ەتنوگرافيا مۋزەيىنىڭ قورىندا ساقتاۋلى. ۆەنينگەردىڭ رەسەيدەن بۇل وقيعالاردان ءۇش جىل بۇرىن ەلىنە قايتقانىن ايتساق, سۋرەتكە تۇسكەن تاريحى ءمالىم ءتورت جولساپاردىڭ ىشىنەن ءجانتورين – جاڭبىرشين توبىن ءبىزدىڭ اڭگىمەمىزدىڭ ىڭعايىنا دارالاي تۇسەدى.

داگەروتيپكە دەپۋتاتسيا مۇشەلەرى­نەن تاعى كىمدەر تۇسكەن؟ احمەتتىڭ سول جاعىندا تۇرعان: «شاعىن بويلى تو­لىقشا, اشاڭ, اققۇبا ءجۇزدى, جاق سۇيەگى ءسال شىعىڭقى, ءسۇيىر يەكتى, كەلتەلەۋ قارا ساقالدى, كىشىگىرىم جازىق ماڭ­داي­لى, كىشىلەۋ قارا كوزدى» 32 جاستاعى حورۋنجي قوسىلبايعا كەلىپ تۇر. ونىڭ الدىندا شەتتە وتىرعان: ء«بىتىمى مىعىم, باتىر تۇلعالى, قاراتورى, ناۋقاستى ءجۇزدى, تۇنجىر قوي كوزدى, كىشىگىرىم قارا ساقالدى» ادام قازبەك شەگەنوۆكە ۇقسايدى. وسى سۋرەتتەگى كەز كەلگەن تۇلعانىڭ ءومىربايانىنا ءسال دەندەسەك, تالاي سىر-شەجىرە جەتەلەي كەتپەك. بىراق ول باياندار بۇگىنگى اڭگىمە تاقىرىبىنان تىس بولعان سوڭ ق.شەگەنوۆ تە بالعوجاعا بوتەن ەمەس – نەمەرەسى ىبىرايدىڭ ناعاشىسى, اناسى ايماننىڭ تۋعان اعاسى دەۋمەن شەكتەلەيىك.

احمەتتىڭ الدىندا وتىرعان ون ءبىر جاسار ۇلى سەيىتحان. ورىنبور نەپليۋەۆ كادەت كورپۋسىنىڭ ەكىنشى كۋرسىندا وقىپ جۇرگەن كەزى. زەيىندى جاستىڭ كەلەر بولاشاعى جارقىراپ تۇر! كەيىننەن زەرتتەۋشi, فولكلورشى, ەكونوميكالىق زەردەلەۋشى, قازاق جىلقىسىنىڭ قا­سيەتىن ەنتسيكلوپەديالىق دالدىكپەن بايانداپ كىتاپ جازاتىن بىلگىر – يم­پە­راتورلىق ورىس گەوگرافيالىق قوعا­مىنىڭ تولىق مۇشەسi, پولكوۆنيك بولىپ كەمەلدەنبەك. ال مىنا جولى وزىنە سالەم بەرە كىرگەن «سەيد احمەتوۆ» ورەنگە نيكولاي پاتشا التىن ساعات سىيلاعان ەدى (قر وما, 4-قور, 3519-ءىس, 137-138 ب.)

ءبىر ءسات ارحيۆ تاپتىشىنەن باس كوتەرىپ, بەينەلەرگە قازاقى كوزبەن زەر سالساق شە! بارىمىزگە تانىس ىبىراي ۇستازدىڭ كەلبەتى سۋرەتتەگى اتاسىنىڭ الپەتىنە ابدەن كەلىپ-اق تۇرعان جوق پا؟

مەن ىبىرايتانۋشى ەمەسپىن, دەگەنمەن ۇلى اعارتۋشىنىڭ 180 جىلدىق مەرەيتويىنا وراي «ەگەمەن قازاقستان» گازەتىنىڭ بەتىندە جاريالانعان كەيبىر جايتتارعا ءوز قولىمداعى ناقتى دەرەكتەرمەن ءۇن قوسۋدى پارىز سانايمىن. اسىرەسە, وقىرمانعا «بالعوجا ءبيدىڭ بەينەسى» ماقالاسى (27.08.2021) ارقىلى ۇسىنىلعان سۋرەتشى م.راحاليەۆتىڭ تۋىندىسى بالعوجانىڭ شىن الپەتىنە جاقىن ەكەنىن ايتقىمىز كەلەدى. ال ماقالادا «بالعوجانىڭ تۋعان جىلىنىڭ ءوزى ءار دەرەكتە ارقالاي ايتىلادى, قايتىس بولعان جىلى ءالى بەلگىسىز» دەگەن ۋاجگە دالەلدەرىم ناقپا-ناق. ورتالىق ءارحيۆتىڭ 4-قورىنداعى 2303 جانە 2512-ىستەردە بالعوجانىڭ جاسى تۋرالى مالىمەتتەر الدەنەشە قايتا كەزىگەدى. ەڭ سەنىمدىسى – 1844 جىلدىڭ 13 جەلتوقسانى كۇنى بيلەۋشى-سۇلتان احمەت ءجانتوريننىڭ ءوزى قول قويعان قۇجاتتا «بالعوجا جاڭبىرشين 44 جاس­تا» دەپ كورسەتىلگەن.

بالعوجانىڭ قايتىس بولعان جىلى دا نەمەرەسى ىبىرايدىڭ ورىنبور شەكارا كوميسسياسىنىڭ توراعاسى ۆ.گريگورەۆكە جازعان مىنا حاتىندا ايقىن تۇر: «پو وكونچاني كۋرسا ناۋك ۆ كيرگيزسكوي شكولە ۆ 1857 گودۋ يا بىل وتپۋششەن ۆ وردۋ, ك دەدۋ موەمۋ, ۋپراۆليايۋششەمۋ ۋزۋن-كيپچاكسكيم رودوم, ۆويسكوۆومۋ ستارشينە بالگوجە يامگۋرچينۋ, ۋ كوتوروگو زانيمالسيا پيسمەننىمي ەگو دەلامي; ەتو وبستوياتەلستۆو نە پوزۆوليلو منە پروسيت ناچالستۆو و دوپۋششەني مەنيا ك كاكومۋ-نيبۋد رودۋ سلۋجەبنىح زانياتي. پو كونچينە جە ۋپوميانۋتوگو دەدا, سلۋچيۆشەيسيا ۆ فەۆرالە سەگو گودا, ناسلەدوۆاۆ ۆسە ەگو جيتە يا دولجەن بىل يمەت ليچنىي نادزور پود ونيم» دەي كەلىپ, ەندى اعايىن-تۋىسسىز اتادان قالعان داۋلەتتى سەنىپ تاپسىراتىن ادامى جوقتىعىن مۇڭ ەتكەن. حات سوڭىنا «زاۋرياد-حورۋنجي يبراي التىنسارين. 25 يۋليا 1859 گودا» دەپ قول قويعان. ورتالىق ءارحيۆتىڭ 4-قورى 2867-ءىسىنىڭ 15-بەتىندە تۇرعان بۇل قۇجات عىلىمي اينالىمعا تۇسپەگەنى عوي, ايتپەسە, مۋزەي قىزمەتكەرلەرىنە بالعوجا ءبيدىڭ 1859 جىلدىڭ اقپانىندا دۇنيە سالعانى بەلگىلى بولار ەدى.

بالعوجا ءبيدىڭ ءمورىن جاڭعىرتۋدا مۇراجايشىلار ءبىراز ەڭبەكتەنگەن ەكەن. جازۋى وشكەن قادىم-قارىپتەردى اجىراتۋ قيىندىعى ماماندارعا ءمالىم جايت. الايدا باس ءارحيۆىمىزدىڭ قورىندا ساقتالعان بالعوجانىڭ ايقىن باسىلعان ءمورى ىبىرايتانۋشىلاردىڭ كوزىنە تۇسپەي كەلگەنى مە؟ 1846 جىلدىڭ كوكتەمىندە شەكارا كوميسسياسى جانىنان قازاق بالالارى ءۇشىن مەكتەپ اشىلادى دەگەن حابار تاراعاننان كەيىن قىردىڭ كوزى اشىق ادامدارى ءوز بالاسىن وقۋعا بەرۋ ءۇشىن ورىنبورعا اسىعادى. ماحامبەت اقىننىڭ ون جاسار بالاسى نۇرسۇلتاندى الىپ كەلەتىنى, كۇسەپقالي ورمانوۆ سۇلتاننىڭ ەكى ۇلى ساقىپكەرەي مەن ادىلگەرەيدى جىبەرەتىنى, بالعوجانىڭ بەس جاسار ىبىرايدى بولاشاقتا وقۋعا بەرمەك بولىپ لادىجەنسكيگە راپورت جازاتىنى وسى جولى. وسى بايانات حاتتىڭ كوشىرمەسى قوستاناي مۋزەيىندە تۇرعان بولدى. سوڭىنا قويىلعان ءمورىنىڭ «وتە كومەسكىلىگىن» ايتۋلارىنا قاراعاندا, مۇراجايشىلاردىڭ قولىنا ونىڭ ساپاسى تومەن بىرنەشە مارتە كوشىرمە نۇسقاسى تيگەن سياقتى. ءبىز ۇسىنىپ وتىرعان بەدەرى تىكەلەي ارحيۆتەگى تۇپنۇسقادان تۇسىرىلگەن.

ەڭ باستىسى, «وكىنىشكە قاراي, بالعوجا جاڭبىرشى ۇلىنىڭ ەشبىر سۋرەتى ساقتالماعان», ء«بيدىڭ ءوز سۋ­رە­تى ازىرشە تابىلماي تۇر» دەگەن مۇراجايشىلار الاڭىنا وسى شا­عىن زەرتتەۋ ماقالامىزبەن جوقتى تاپقان­داي ءسۇيىنشىلى كوڭىل كۇيدەمىز.

تىلەكقابىل بورانعالي ۇلى