ساياسي قۋعىن-سۇرگىن: زەرتتەۋ مەن زەردەلەۋ

تاۋەلسىزدىك جىلدارىندا وسى رەسمي قۇجاتتار مەن باعدار­لا­مالاردىڭ نەگىزىندە ىسكە اسى­رىل­­­عان زەرتتەۋ جۇمىستارىنىڭ ناتي­جەسىندە اشارشىلىق ناۋبەتى مەن جاپپاي ساياسي قۋعىن-سۇرگىن ماسەلەسى دەربەس قاراستىرىلا باس­تادى. ويتكەنى زامان تالابى كەڭەستىك ءداۋىردىڭ ەڭ قاسىرەتتى كەزەڭ­دەرىن كورسەتەتىن دەرەكتەر­دى ارنايى زەرتتەۋدى قاجەت ەتتى. بۇعان جاۋاپ بەرۋ ءۇشىن, ارينە قا­زاقستاندا دۇركىن-دۇركىن ورىن العان اشارشىلىقتار (1917-1918; 1921-1922; 1931-1933) مەن سايا­سي قۋ­عىن-سۇرگiندەردىڭ (1918-1937; 1950-1986) تاريحي باستا­ۋى­نا, ياعني وتكەن عاسىردىڭ باسىن­داعى بولشەۆيكتەردىڭ ۇزدىك­سىز رەۆوليۋتسيالارىنىڭ ءتۇپ-تامىر­لارىنا قايتا ۇڭىلۋگە تۋرا كەلدى.

كەزىندە تاريحشى-دەموگراف مالىك-ايدار اسىلبەكوۆ «1933-1937 جىلدارداعى بۇكiلوداقتىق قۇپيا ساناق» مالiمەتتەرiن جاريالادى. وندا كسرو حالقىنىڭ سانى دا ءارتۇرلi بەرiلگەن. ايتالىق, 1933 جىلى 168 ملن, 1937 جىلى 180 ملن جانە 162 ملن ادام دەپ كورسەتiلگەن. بۇل كەڭەستiك ساناقتىڭ قۇپياسى اشارشىلىق پەن ساياسي قۋعىن-سۇرگiن قۇرباندارىنىڭ سانىن الەمدىك قوعامداستىقتان جاسىرۋمەن تۇسiندiرiلسە كەرەك. ال وتكەن عاسىردىڭ ءبىرىنشى شيرەگىندەگى قازاقتىڭ جالپى سانى – 6 ملن شاماسىندا بولسا, اشارشىلىق پەن رەپرەسسيا جىلدارى تەڭ جارتىسىنان استامى قۇربان بولعان. ءتىپتى, سوڭعى ساندىق مالىمەتتەر بۇدان دا جوعارى. وعان كوشىم ەسماعامبەتوۆتىڭ زەرتتەۋلەرى ايعاق, ونىڭ پايىمداۋىنشا, «زەرتتەۋشىلەردىڭ ومىرگە كەلمەگەن ۇرپاقتىڭ سانى تۋرالى ماعلۇماتتارىن ەسەپتەگەندە, 1932-1933 جىلدارى قازاقتار 4 ملن جۋىق ادامنان ايىرىلعان».

جۋىردا كەڭەستىك ساياسي ناۋقان­­دار كەزىندە بۇرمالانعان زاڭسىز­­دىقتارعا ءارتۇرلى فورمادا قار­سىلىق كورسەتكەن جەكەلەگەن ادامدار مەن قوعامدىق-ساياسي توپتاردىڭ وكىلدەرىن انىقتاۋ ماقساتىندا مەملەكەتتىك كوميسسيانىڭ مۇشە­سى, جوبالىق كەڭسەنىڭ جەتەكشىسى سابىر قاسىموۆ باستاعان ۇيىم­داستىرۋشىلار كەزەكتى توپتىق سە­مينار وتكىزدى. وندا كوپ­تەگەن ءتۇ­يىندى ماسەلەلەر ورتاعا سالىنىپ, تالقىلاندى.

باسقا وڭىرلەرمەن سالىستىر­عاندا, نۇر-سۇل­تان قالاسى بويىنشا 25 ادام­نان تۇراتىن وڭىرلىك كوميس­سيا مۇشەلەرى ارنايى ارحيۆتەر مەن رەسپۋبليكالىق, قالالىق ارحيۆتەردەگى ىزدەنىس جۇمىستا­رىن كەش باستاعانىمەن, 5 ايدىڭ ىشىندە 5 جۇمىس توبى بويىنشا زەرتتەۋدىڭ نەگىزگى باعىتتارىن انىق­تادى. ايتالىق, اقتالماعان كۇ­رەسكەرلەردى انىقتاۋ ماسەلەلەرى بو­يىنشا جاساقتالعان 1-توپتا جۇ­مىستىڭ ءۇش باعىتى ايقىندالدى.

ءبىرىنشى باعىت. الاش قوزعالى­سىنداعى اقمولالىق كۇرەسكەر­لەر­دىڭ (جەكەلەگەن ادامدار, توپتار, ۇيىمدار مەن پارتيالار) ازات­تىق جولىنداعى كۇرەسى (1916 جىلعى كوتەرىلىس كەزىندەگى ماسەلەلەر دە قام­تىلادى, ءارحيۆى ومبى, توم قالا­سىندا ساقتالعان);

ەكىنشى باعىت. تاركىلەۋ كەزىن­دەگى اقمولالىق بايلاردىڭ ادام بوس­تاندىعى جانە ءومىر ءسۇرۋ قۇقى­عى ءۇشىن كۇرەسى (تاركىلەۋ كەزىندە الىس-جاقىن ايماقتارعا جەر اۋدا­رىل­عانداردىڭ شاعىمدارى قاراس­تىرىلادى, ءارحيۆى الماتىدا قر وما, قر پا ساقتالعان);

ءۇشىنشى باعىت. سوعىستان كەيىنگى جىلدارداعى اقمولا­لىق­تاردىڭ ادام قۇقىقتارى مەن ازاتتىق جولىنداعى كۇرەسى (قىلمىستىق ىسكە تارتىلعاندار مەن ولاردىڭ وتباسى مۇشەلەرىنىڭ شاعىمدارى قاراستىرىلادى, ونىڭ ءارحيۆى نۇر-سۇلتان قالاسىنداعى ارنايى مەكەمەلەردە ساقتالعان).

ءبىرىنشى باعىت بويىنشا, ىشكى ىستەر مينيسترلىگى اقپاراتتىق-ساراپتامالىق ورتالىعى ارنايى ءارحيۆىنىڭ مالىمەتتەرىنە قاراعاندا, 1920-1950 جىلدارى ارالىعىندا اقمولا وبلىسى بويىنشا قۋعىن-سۇرگىنگە ۇشىراعانداردىڭ جالپى سانى – 6090, سونىڭ ىشىندە اقتالماعاندارى – 429. اقمولا قالاسى بويىنشا قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارىنىڭ جالپى سانى – 6832, سونىڭ ىشىندە اقتالماعاندارى – 616. بۇدان شىعاتىن قورىتىندى, اقمولا وبلىسىمەن سالىستىرعان­دا اقمولا قالاسىندا ساياسي ناۋ­قان قۇرباندارى – 742 ادامعا, سايكە­سىنشە اقتالماعاندارى – 187 ادامعا كوپ.

جۇمىس بارىسىندا الاشوردا تاريحىنا قاتىستى «اعايىندى ادىلەۆتەر ءىسى» نەمەسە «ادىلەۆتەر بانداسى» بويىنشا بىرقاتار ماسە­لەلەر انىقتالدى. ءتۇبى اقمو­لالىق بايسەيىت, دىنشە (مۇقىش, دىنمۇحاممەد), اسقار, ءابۋالى, ابۋباكىر, جولداسباي ادىلەۆتەر (تۋىسقان اعايىندارىن قوسقاندا – 10 ادام, كەيىننەن بارلىعى 17 ادامعا ءىس قوزعالعان) باستاعان توپ تاركىلەۋ ناۋقانىنا نارازىلىق ­اكتسياسى رەتىندە مالدارىن سارى­سۋ اۋدانىنان شۋ بويىنداعى اۋليە اتا جەرىنە قاراي ايداپ, ءارى قاراي تۇيىقتالعان ايماقتار­عا ءوتىپ كەتكەن. ولاردىڭ كەڭەس وكى­مەتىنە قارسىلىعى 1922 جىلعى «ابۋباكىروۆ ىسىنەن» باستالادى. ال «اعايىندى ادىلەۆتەر ءىسى» تار­كىلەۋ باستالعان كەزدە قوزعال­عان, وعان «الاش» قوزعالىسىنىڭ جەتەكشىلەرىنەن باستاپ, باس-اياعى 90 ادام تارتىلعان. 1928-1930 جىلدارى بۇل ىسكە قاتىستى جازالاۋ جۇمىستارى سىرداريا (شىمكەنت, قىزىلوردا) وكرۋگىندە جالعاسادى. وسى رەتتە ءبىز, تۇركىستان وبلىسى بويىنشا وڭىرلىك كوميسسيا­نىڭ جۇمىس توبىمەن ارىپتەستىك بايلانىس ورناتۋعا دايىنبىز. ەكىنشى­دەن, بىرلەسە وتىرىپ, وسى كەزەڭدەگى ­شەكارالاس اۋدانداردى, ىشكى ميگرا­تسيا مەن حالىقتار گەوگرافياسىنداعى وزگەرىستەردى انىقتاپ الۋىمىز قاجەت. اق­مولا وبلىسىنىڭ اكىمشىلىك-تەرري­توريالىق بولىنىسىندەگى وزگەرىستەرگە بايلانىستى قوعامدىق توپتار مەن ساياسي ۇيىمداردىڭ قوزعالىسىن جان-جاقتى زەرتتەپ, كارتاسى جاسالسا, ارتىق بولمايدى.

ەكىنشى باعىت بويىنشا, تاركىلەۋ كەزىندە 1928 جىلعى اقمولا وك­رۋگتىك سوۆەتى پرەزيديۋمىنىڭ شە­شىمىمەن اتىراۋ وكرۋگىنە جەر اۋدارىلعان 46 بايدىڭ ىشىندە قازتاي قۇنداق ۇلىنىڭ قازاقستان ورتالىق اتقارۋ كوميتەتى ورتالىق كوميسسياسىنا جازعان شاعىمىنا قاتىستى وي-پىكىر تۋىندادى. وسى كۇنگە دەيىن جاريالانعانى بار, جاريالانباعانى بار وسى سارىنداس كوپتەگەن ارىز-شاعىمدار­دىڭ ءماتىنىن تەرەڭ زەرتتەۋ ارقى­لى, ورتالىق كەڭەستىك بيلىك پەن ونىڭ جەرگىلىكتى وكىلدەرىنىڭ زاڭ­سىز ارەكەتتەرگە بارۋىنىڭ باس­تى سە­بەپتەرى مەن سالدارىن ايقىنداپ, باي­لاردىڭ ادىلەتتىلىك ءۇشىن كۇرە­سىنە وبەكتيۆتى تۇرعىدان باعا بەرۋگە بولادى.

ءۇشىنشى باعىت بويىنشا, سو­عىس­تان كەيىنگى جىلدارى ماي­دان­نان نەمەسە تۇتقىننان ەلگە ورال­عان ادامداردىڭ ىشىندە اسكەري تريبۋنالدىڭ شەشىمىنسىز سوتتال­عانداردىڭ بارلىعىن ساياسي قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارى ساناتىنا جات­قىزعان ءجون. ويتكەنى سوعىستان كە­يىنگى حالىق شارۋاشىلىعىن قال­پىنا كەلتىرۋ جىلدارىنداعى ەلدىڭ كەدەيشىلىك كۇيىن كورگەندەر, كەڭەس-گەرمان سوعىسىنا قاتىس­قاندار گەرمانيا, جالپى ەۋروپا حالقىنىڭ الەۋمەتتىك-ەكونو­مي­كالىق جاعدايىنىڭ بىزدەن الدە­قايدا جوعارى ەكەنىن ءسوز ەتىپ, مۇش­كىل كۇيدەن سوعىسقا دەيىن دە, سوعىستان كەيىن دە حالقىن قۇت­قارا الماعان مەملەكەتتىڭ ساياساتىنا سىني كوزقاراسىن بىلدىرگەن. بۇگىندە ولاردىڭ ءبارىن جاپپاي قىلمىسكەر رەتىندە قاراستىرۋعا بولمايدى.

قاراشا ايىندا وتكەن توپ­تىق سەميناردا كوتەرىلگەن وسى جانە وزگە دە ماسەلەلەر بويىنشا مىنا­داي ۇسىنىستار جاسالدى: 1) ارنايى ارحيۆتەردەگى الاشوردا تاريحى­نا قاتىستى ماتەريالدار مەن 1920-1930 جج. ساياسي ناۋقانداردىڭ قۇ­جاتتارىن قۇپياسىزداندىرۋ ماسەلەسىن تولىق شەشۋ; 2) اسكەري تريبۋنال شەشىمىنسىز سوتتالعان ادامداردى ساياسي قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارى ساناتىنا ەنگىزۋ; 3) ۇيىمداستىرۋشىلار تاراپىنان زەرتتەۋشى-عالىمداردىڭ «ارحيۆ وندىرىسىندەگى» جۇمىسىنىڭ از ۋاقىتتا ناتيجە بەرمەيتىنىن ۇنەمى نازاردا ۇستاۋ; 4) قازاقستاننىڭ 14 وبلىسى مەن رەسپۋبليكالىق ماڭىزى بار 3 قالانىڭ ءار كەزەڭدەردەگى اكىمشىلىك-تەرريتوريالىق بولى­نىسىندەگى وزگەرىستەرگە بايلانىستى تۋىنداعان ورتاق ماسەلەلەر بويىنشا وڭىرلىك كوميسسيالاردىڭ (نۇر-سۇلتان ق., اقمولا, قاراعاندى, سولتۇستىك قازاقستان, تۇركىستان جانە اتىراۋ وبلىسى) بىرلەسكەن سەمينارلارىن ۇيىمداستىرۋ; 5) وبلىستاردىڭ اكىمشىلىك-تەرري­توريالىق وزگەرىستەر كارتاسىن جا­ساۋ; 6) مەملەكەتتىك كوميسسيا تاراپىنان اقمولالىق باي قاز­تاي قۇنداق ۇلىنىڭ قازىرگى اقكول قالاسىنداعى 1914 ج. سالىنعان ءۇيىن قالالىق تاريحي-ولكەتانۋ مۋزەيىنە اينالدىرۋعا ىقپال ەتۋ.

پرە­زيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ­­تىڭ جوعارىدا اتالعان «سايا­سي قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارىن اقتاۋ ماسەلەلەرىن زەردەلەۋ جانە شە­شۋ تۋرالى» جارلىعىن ىسكە اسى­رۋدا جانكەشتىلىك تانىتىپ, تەر توگىپ جۇرگەن زەرتتەۋشى-عالىم­داردىڭ ەرەن ەڭبەگى اقتالىپ, تاريحي ادىلەتتىلىك سالتانات قۇرسىن, ازاتتىق پەن تاۋەلسىزدىك جولىن­داعى اقتالماعان كۇرەسكەرلەردىڭ ەسىمدەرى ەلدىڭ جادىندا ماڭگى ساقتالسىن, جاس ۇرپاقتىڭ تاريحي ساناسى ودان ءارى جەتىلدىرىلە ءتۇسسىن دەگىمىز كەلەدى.

كۇلپاش ءىلياسوۆا,

تاريحشى-عالىم,

ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ قاۋىمداستىرىلعان پروفەسسورى