ءازىل - وسپاق, سىن - سىقاق
سىيلىق دالدەپ ايتسام نەگىزىندە, ناۋرىز ايىنىڭ سەگىزىندە, وسى ءبىر «قاسيەتتى» كۇن, ەرلەر ءۇشىن ۇلكەن ءبىر سىن. سول كۇنى سيىردى دا ساۋاسىڭ, تازارتاسىڭ ءۇيدىڭ اۋاسىن, بارىنەن بۇرىن كەرەكتى, سىيلايتىن سىيلىق تاباسىڭ. 8-ءشى ناۋرىزدىڭ جىرى بولىپ, مەن دە كوپتىڭ ءبىرى بولىپ, التىننان الدىم ساقينانى, كورىنەيىنشى دەپ ءىرى بولىپ, تاماقتى دا ءوزىم دايارلادىم, ءدال سول كۇنى ايانبادىم. جۇگىرىپ بارىپ, قۇستاي ۇشىپ, كەلىنشەگىمدى الدىم قۇشىپ, بەتىنە بەتىمدى تيگىزدىم, ساۋساعىنا ساقينانى كيگىزدىم. – ساعان سىيلىق, ايىم, – دەدىم. ىشسەڭ, تاماق دايىن, – دەدىم. – ماعان سىرعا نەگە الماعانسىڭ, ءاي, سەن وڭباعانسىڭ, – دەدى. – جو-جوق, سەندەگى اناۋ قۇلاقتىڭ سىرعا تاعاتىنى بولماعان سوڭ... – دەدىم. داستارقان قالدى جاساۋلى, كىم كورگەن مۇنداي اساۋدى؟ ينەمەن تەسىپ قۇلاعىن قاناتتى, ۇيقىسىز 9-شى ناۋرىزدىڭ تاڭى اتتى. باكەش ايسين. قوستاناي.«ەت-جۇرەگىن» ەلجىرەتۋ ءۇشىن
ۆەرونيكا بەرتولي. قىزدىڭ جولى جىڭىشكە دەيدى... وعان عاشىق بولىپ قالعانىمدى ايتساڭشى. ناعىز جىگىت. جۇمىسىنا مىعىم, مادەنيەتتى, سانىمەن كيىنەدى. ءبىر سوزبەن – بەساسپاپ, جىگىتتىڭ نارقاسقاسى. ۇناتاتىنىمدى بىلدىرەيىن دەسەم, مەن جاققا پىسقىرىپ تا قارامايدى, كوزىنە دە ءىلمەيدى... نەدە بولسا دەپ, شىنىمدى ايتسام, قۇلاي ۇناتقاندىقتان, ونىڭ جاقسى قاسيەتتەرىن مەڭگەرۋگە بەل بۋدىم. ءپىسسىمىلدامدى قىزمەتتەن باستادىم. ءوزىمدى-ءوزىم قولعا الىپ, بار كۇش-جىگەرىمدى جۇمىلدىرىپ كورىپ ەدىم... از كۇندە-اق ەسەپ-قيساپتىڭ شەبەرى اتانىپ شىعا كەلدىم. ونىم وتە جوعارى باعالانىپ, باسشىلار ريزا بولدى. ءتىپتى, سىيلىقپەن ماراپاتتاپ مەرەيىمدى ءوسىردى. تەك اناۋ, عاشىعىمدى ايتامىن, سەلقوس, ءۇنسىز. ونىمدى «كوزگە تۇسۋگە ۇمتىلعان قىزىلكوز» دەپ باعالاپتى. مۇمكىن وعان مەنىڭ كيىم كيىسىم ۇنامايتىن شىعار دەپ, جيعان-تەرگەنىمدى جۇمساپ ءسان ۇلگىسىمەن قۇلپىرىپ شىعا كەلدىم. الايدا, ەڭ سوڭعى ۇلگىدەگى كيىم دە, قولىما ۇستاعان قولتىراۋىن تەرىسىنەن جاسالعان سومكەمە دەيىن وعان ۇناماپتى. قايتا: «تىراشتانىپ-تىربانىپ باعاتىندار, اسىرەسە, ساندەنىپ-ارلەنەتىندەردى جاقتىرمايمىن» دەپتى. بۇدان بەتى بەرى قاراماسىن ءبىلىپ, ەندى مەن ەل ايتاتىن «رۋحاني جان-دۇنيەمدى» بايىتۋعا بەل بۋدىم. نەبىر كلاسسيكتەردىڭ شىعارمالارىن وقىپ, كوز مايىمدى تاۋىستىم. تاريحقا دا تەرەڭدەپ باردىم, فيلوسوفيالىق تۋىندىلاردى دا قوتاردىم. ونەرگە دە وزەۋرەپ, كورمە اتاۋلىنى ارالاپ كورىپ, نەبىر عاجاپ ءان-اۋەننىڭ دە ءمان-ماعىناسىن تۇسىنەتىن قالىپقا جەتىپ جىعىلدىم. ءبىر-ەكى وزگە تىلدە بىلدىرلاپ سويلەيتىن دە بولدىم. توڭىرەگىم تالانتىما تاڭ-تاماشا. كوبىسى «ءتىرى ەنتسيكلوپەديا» دەپ باعالاپ, مەنىمەن سىرلاسۋعا, پىكىرلەسۋگە قۇمار. تەك قانا پالەكەتىم جۋىمايدى. «ايەلدەردىڭ كەي ىسكە قۇنىعا بەرىلگەنى جاقسىلىققا اپارماس» دەپ سىرتىمنان سۇق ساۋساعىن شوشايتىپتى. بۇدان قايىر بولماعاسىن, نەدە بولسا دەپ, ءوزى سەكىلدى سىمباتتى دا سالاماتتى بولايىن دەپ, سپورتقا سۇڭگىدىم دە كەتتىم. گيمناستيكاسى بار, اەروبيكاسى بار, ەڭ اياعى شتانگىنى دە كوتەرىپ كورىپ, بۇلشىق ەتىم بۇلتىڭداپ, كۇش-قايراتىم تاسىپ, تاسىراڭداپ شىعا كەلدىم. نە دەگەنىن بىلمەيمىن, اناۋىم بۇنىمدى دا بۇيىم كورمەدى. شەشىنگەن سۋدان تايىنباس دەپ, سوڭعى رەت ونىڭ كاسىبىن تەرەڭ مەڭگەردىم دە, رەتىن كەلتىرىپ ءدامحانادا وڭاشا وتىرىپ اعىل-تەگىل ىستەپ جۇرگەن كاسىبىنىڭ ۇڭعىل-شۇڭعىلىن ايتىپ بىلەرمەندىك تانىتتىم. جەتىستىگىن ايتتىم, ءالى دە ءويتۋ كەرەك, ءبۇيتۋ كەرەك دەپ توقتاماي ايتتىم... نەگە ەكەنىن, ءۇن-ءتۇنسىز جۇمعان اۋزىن اشپاي, ەرتەرەك ەسەپ ايىرىستى دا, جىگىتتىك تانىتىپ تاكسيمەن ۇيىمە اكەپ تاستاپ, قاراسىن باتىردى... سول ءتۇنى ۇيىقتاي الماي دوڭبەكشىپ شىقتىم دا, ەرتەسىندە نامىسقا تىرىسىپ وعان دەگەن سەزىمىمدى ءبىرجولا ءسوندىردىم... سودان, قىزىق بولعاندا, الگى عاشىعىم قىزمەتتەگى ءبىر قىزعا ۇيلەنگەنى... انا قىز, باسقاسىن ايتپاعاندا, مەن عاشىق بولىپ ءجۇرىپ مەڭگەرگەن قاسيەتتەردەن جۇرداي بولاتىن... رەتى كەلگەندە عاشىعىما ۇيلەنگەن قىزدان «بۇل قالاي بولدى؟» دەپ سىر سۋىرتپاقتاپ ەدىم: – مەن دە «ەت-جۇرەگىن» ەلجىرەتۋ ءۇشىن ونى تەرەڭ زەرتتەپ, ايەلدەن نە قاسيەتتى قۇپ كورەتىنىن بىلۋگە قۇنىقتىم... ءسويتىپ ءبىلدىم دە ءدوپ باستىم... – دەيدى. – ول نە ەكەن؟!. – دەپ تاڭدانىس ءبىلدىرىپ ەدىم: – اسحانادان التى اي شىقپاي, ونىڭ سۇيىكتى اسىن انىقتاپ بارىپ قول جەتكىزدىم... – دەيدى. اۋدارعان باقتىباي ءجۇمادىلدين.شولاق مىلتىق
اۋىلداعى وقيعا. ايەلى مەن كۇيەۋى اڭگىمەلەسىپ وتىر: – بۇيىرتسا, سەن اۋىلدىڭ اكىمى بولاسىڭ. – كىم ايتتى؟ – قاتىندار ايتتى. – قاتىندار وتتاي بەرەدى. ءبىر ايدان كەيىن قاراسا, كۇيەۋى اۋىلدىڭ اكىمى بولىپ سايلانىپتى. تاعى بىردە ايەلى كۇيەۋىنە: – سەنى اۋدانعا اكىم بولادى دەپ ءجۇر. – ونى كىم ايتتى؟ – قاتىندار ايتتى. – قاتىندار وتتاي بەرەدى. ءبىر ايدان كەيىن قاراسا, كۇيەۋى اۋداننىڭ اكىمى بولىپ سايلانىپتى. تاعى بىردە ايەلى كۇيەۋىنە: – سەن وبلىس اكىمى بولادى ەكەنسىڭ عوي. – كىم ايتتى؟ – قاتىندار ايتتى. – قاتىندار وتتاي بەرەدى. ءبىر ايدان كەيىن قاراسا, كۇيەۋى وبلىستىڭ اكىمى بولىپ سايلانىپتى. تاعى بىردە ايەلى كۇيەۋىنە: – سەنى «اقشا جەپ قويىپتى, سوتتاعالى جاتىر» دەيدى. – كىم ايتتى؟ – قاتىندار ايتتى. – قاتىندار وتتاي بەرەدى. ءبىر ايدان كەيىن قاراسا, كۇيەۋى تۇرمەدە وتىر ەكەن. تاعى بىردە ايەلى كۇيەۋىنە كەلىپ: – سەنىڭ بەس جىلىڭدى ءۇش جىلعا ازايتقالى جاتىر ەكەن. – كىم ايتتى؟ – قورعاۋشى ايتتى. – قورعاۋشى وتتاي بەرەدى, قاتىندار نە دەپ ايتتى؟ كورگەن بىلگەنوۆ. استانا.ايەلدەر «ءالديى»
قۇربىلار اڭگىمەلەسىپ تۇر: – مىنا بەشپەتىڭ كەرەمەت قوي! – تۇيەنىڭ جۇنىنەن توقىلعان, اعزاعا پايدالى ءارى ءتوزىمدى. – سوندا سەن دە 45 كۇن سۋ ىشپەي جۇرە الاسىڭ با؟ * * * كورشى ايەلدەر كەزدەسىپ قالادى. – قايدا باراسىڭ؟ – سۋپەرماركەتكە. – اقشاڭ كوپ قوي دەيمىن, ەكى كۇننىڭ بىرىندە سول جاققا بارا جاتاسىڭ, ايتەۋىر... – قايداعى اقشا؟! – وندا سۋپەرماركەتتە نەڭ بار؟ – جاي, دۇكەن ارالاعاندى ۇناتام... * * * قۇربىلاردىڭ اڭگىمەسىنەن: – كۇيەۋىڭ ەكەۋىڭ باقىتتىسىڭدار ما؟ – ارينە, ءۇش رەت اجىراسايىق دەپ تۇرساق تا, ولاي ىستەمەدىك...قىز باققاننان...
تۇڭعىشىمىز دا قىز, كەنجەمىز دە قىز بولىپ, ءبىر اللا بىزگە وسى ەكەۋىن بۇيىرتىپتى. قىز بالاعا شەشەسى يە. «قىز باققاننان قىسىراق باققان وڭاي» دەگەن ماتەلدىڭ بار ەكەنى تۇڭعىشىمىز مەكتەپتىڭ سوڭعى سىنىبىندا وقىپ جۇرگەندە ەسىمىزگە ورالدى... «اناۋ كەرەك, مىناۋ كەرەكتەن» باستاپ, شەشەسىنىڭ زارلاۋى بويىنشا, قىزىمىزدىڭ كيىم-كەشەگىن سوڭعى سىنىبىندا اي سايىن جاڭارتىپ تۇرىپپىز. ءجۇرىپ-تۇرۋى, قىدىرۋى, ىردۋ-دىردۋى, باسقا بار – بۇنىسىنا ەكەۋمىزدىڭ ايلىعىمىز ارەڭ-پارەڭ جەتىپ تۇرىپتى. سونداعى شەشەسىنىڭ كول بولعان كوزجاسىن كورسەڭ... قايتەسىڭ, كونەسىڭ, باسقا سالسا باسباقشىل دەگەن. سول قىزىمىز مەكتەبىنەن «تۇلەپ» ۇشىپ, ءۇلكەن قالاداعى وقۋعا بارىپ تۇسكەندەگى شەشەسىنىڭ قۋانعانىن كورسەڭ... العاشقى ايىندا-اق تۇڭعىشىمىز «اناۋ كەرەك, مىناۋ كەرەك» دەگەنىندە باياعى بايعۇس شەشەسىنىڭ زار-مۇڭىن ەستىپ مەن دە پۇشايمان بولعانىم بار. نە كەرەك, بالا باۋىر ەتىڭ, كونەدى ەكەنسىڭ. وقىعان ەكى جىلىندا ارشا ەتىمىز بورشا بولىپ, بارىمىز تاۋسىلىپ, جۇدەپ-جاداي باستاعان شاعىمىزدا, شەشەسىنىڭ كوزجاسىن كوردى مە... بىراق كۇندە قىزىمىز كۇيەۋگە شىعىپ, كوز-جانارىمىز جارق ەتكەنى... ويپىرم-اي, سونداعى تويدا شەشەسىنىڭ قۋانعاننان قالقىپ-شالقىعانىن ايتساڭشى. ...بارعان جەردەن باعى اشىلماي, ەكى-ءۇش رەت قايتىپ كەلىپ, باياعى شەشەسىنىڭ ساماي شاشىن اعارتىپ... نە كەرەك, اجىراسىپ تىنىپ, جيەن نەمەرەنى ءتاي-ءتاي باسقان كۇيى بىزگە بۇيىرتىپ, ءوزى اناۋ ءۇزىلىپ قالعان وقۋىن جالعاستىرۋ ءۇشىن ۇلكەن قالاسىنا تايدى دا تۇردى. زىمىراعان زامان-اي, تۇڭعىشپەن «تۇنشىعىپ» ءجۇرىپ بايقاماپپىز, كەنجە قىزىمىز دا ەسەيىپ, «قۇداي قالاسا» مىنە-مىنە مەكتەپتىڭ دە سوڭعى سىنىبىنا بارادى ەكەن... ۇقساماساڭ تۋماعىر, ءجۇرىس-تۇرىسى, كيىم كيىسى دەيسىڭ بە, ءوزى دە, ءسوزى دە اپكەسىنىڭ ءدال ءوزى... شەشەسىنە «اناۋ كەرەك, مىناۋ كەرەك» دەپ العاشقى اڭگىمەسىن ايتىپ وتىرعانىن قۇلاعىم شالىپ قالدى... ەرسۇلتان ماعجان. تالدىقورعان.ەتەكتىڭ مۇڭى
ەرتەدەن ەسىن جيعان ەتەك ەدىم, قىزداردى ار-ۇياتقا جەتەلەدىم. مەن تومەن تۇسكەن سايىن توبىق جاققا, بەدەلىن بويجەتكەننىڭ كوتەرەمىن. قىمتاپ اپ سۇلۋلىقتىڭ قۇپياسىن, ماڭگىلىك قورعاشتاۋمەن وتەر ەدىم. كەڭ ەتەك كەزدەي ەمەس بىراق قازىر, جاعدايىم ناشارلادى وتە مەنىڭ. القىنا الاسارعان كۇننەن-كۇنگە, كەلەمىن كۇيىن كەشىپ بەتەگەنىڭ. كىندىككە قارىس-قارىس جاقىنداپ اپ, ۇياتتان بەتتى باسىپ جوتەلەمىن. قايتەمىن, امالىم جوق, ايلام دا جوق, اس قورىتپاي قينالعان بوتەگەمىن. قىزداردىڭ ەتەك-جەڭىن جابا الماعان ويپىرم-اي, مەن نەعىلعان بوتەن ەدىم؟! شىرقىراپ, داۋىس سالىپ بوزداسام دا, كەسەلگە وسى بىرەۋ جەتە مە ەمىم؟! بار-جوعى ءبىر جاپىراق جاماۋدايمىن, قاڭعىرىپ, ءبارىن تاستاپ كەتەر ەدىم... بۇدان دا سوراقى عوي, ەندى قايتەم, ەتەكتىڭ ابىرويى شەتەلدەگى... قىسقارىپ ابدەن ءبىتتى قوعاممەنەن, سۇرگەنىم ءومىر ەندى بەكەر مەنىڭ. اي قاراپ ءجۇر مە دەيسىڭ وسىندايدا, ەتەگى ۇزىن بولعان شەشەلەرىم! قىزدارىن شولاق ەتەك كورىپ, قولدان ءتۇسىرىپ الماس پا ەكەن كەسەلەرىن؟! وسىلاي مەنىڭ جايىم, ۋا, داريعا, ۇيدە دە, دالادا دا, كوشەدە مۇڭ... تولىمبەك الىمبەك ۇلى. الماتى.«...قايران قالام»
مەن قازاق قىزدارىنا قايران قالام, بۇتىنا شورتيك كيىپ تايراڭداعان, وسىنداي قىزدارىڭدى كورمەي كەتكەن, نە دەگەن باقىتتى ەدىڭ, قايران بابام. مەن قازاق قىزدارىنا قايران قالام, تۇمشالاپ بەت-اۋىزىن بايلاپ العان. كورە الماي قىزدارىڭدى اراب بولعان, كەتتىڭ-اۋ, ارماندا بوپ, قايران بابام. مەن قازاق قىزدارىنا قايران قالام, قىتايعا ءتيىپ الىپ سايراڭداعان. نەمەرەڭ قۇران وقىپ جوقتاماسا, كىمدەرگە وكپەلەيسىڭ, قايران بابام. مەن قازاق قىزدارىنا قايران قالام, ساناسى اداسۋدان ويراندالعان. قىز-قىرقىن, جىگىت-جىرتىڭ بوپ كەتكەنىن, سەزىنىپ جاتىرسىڭ-اۋ, قايران بابام. مەن قازاق قىزدارىنا قايران قالام, نامىسىن, قازاقپىن دەپ قايراماعان. كورىپ قايت ءوز كوزىڭمەن, دەسەم ەگەر, ءتىرىلىپ كەلەر مە ەدىڭ, قايران بابام. مۇحامبەديا احمەتوۆ. الماتى. ءمۇيىستى جۇرگىزەتىن بەرىك سادىر *«ۆوكرۋگ سمەحا» جۋرنالىنان الىندى.