ۇيگە كىرگەنىمىز سول ەدى, الدىمىزدان ت ۇلىمشاعى جەلبىرەپ ەكى-ءۇش جاستاعى ءسۇپ-سۇيكىمدى قىز بالا قۇلدىراڭداپ شىقتى. مەن تانىمايتىن بۇلار كىم بولدى ەكەن دەگەندەي بەتىمىزگە اڭتارىلا قاراپ تۇردى دا, ءبىر كەزدە بار داۋىسىمەن «اجە-اجەلەپ» كەرى جۇگىرە جونەلدى. ارعى جاقتان «ءتىلى ءتاتتى-اق ق ۇلىنىم-اۋ, اقىرىن ايتساڭ دا ەستيمىن عوي», دەپ اينالىپ-تولعانعان داۋىس ەستىلدى.
تورگى بولمەگە وزدىق. قوس عاسىر كۋاگەرى كەيۋانا ديۆان ۇستىنە جايعاسقان. ءجۇز جىل عۇمىردى ارتقا تاستاپ, جاھاندانۋ ءداۋىرىنىڭ تىنىس-تىرشىلىگىن ويىنا توقىپ, بويىنا سىڭىرگەن قازاقتىڭ ءشۇيكەدەي عانا كەمپىرى وتىر الدىمىزدا! وسى ۋاقىت ارالىعىندا قازان توڭكەرىسى, ازامات سوعىسى, كامپەسكەلەۋ, ۇركىنشىلىك, اشتىق, ساياسي رەپرەسسيا, زۇلمات سوعىس, وداقتىڭ تاراۋى, تاۋەلسىزدىكتىڭ اق تاڭى سەكىلدى دومبىرانىڭ قوس شەگىندەي تارتىلعان تار جول, تايعاق كەشۋدىڭ ازاپتى جولدارى مەن ارايلى ساتتەرىن باستان وتكەرگەن, ءجۇزىن ايقىش-ۇيقىش تورلاعان ءاجىم ىزدەرى, ماڭدايعا كولدەنەڭ تارتىلعان ويىق سىزاتتار, ەتى قاشقان تارامىس قولدار الەم كارتاسىن كوز الدىمىزعا اكەلدى.
بۇعان تاعدىردىڭ پەشەنەگە جازعان, بورداي ۇگىپ, ەڭسە ەزەتىن اۋىر تاۋقىمەتى سالدارىنان ىشكە شەر بولىپ قاتقان شەمەن ويلاردى قوسساڭىز, 114 جىل بويى جاساپ كەلە جاتقان ونى شوي تەمىردەن جارالعان با دەپ قالاسىڭ. تەمىر ەكەش تەمىردىڭ ءوزى دە توزادى ەمەس پە؟ الايدا, كارىلىك قانشا مەڭدەسە دە, ايالى جانارىنان مەيىرىم شۋاعىن وشىرە الماپتى. جان-جاعىنا نۇر ساۋلەسىن سەبەلەپ, ءۇيدىڭ ءىشىن جىلىلىققا بولەپ تۇر. الدىندا التى ايلىق ءسابي, اينالىپ-تولعانعاندا ءىشى-باۋىرىنا كىرىپ كەتە جازدايدى. «ۇرپاعىمنىڭ جالعاسى عوي بۇلار, ايى وڭىنان, كۇنى سولىنان تۋسىن. تىلەگىم قابىل بولعاي» دەپ كۇبىرلەپ قويادى. (كەيىن بىلگەنىمىزدەي ەڭ كىشى شوبەرەسى جاندوستى الديلەپ وتىر ەكەن). ءبىزدى العاشقىلاردىڭ ءبىرى بولىپ قارسى العان سابيدە ماناعى باتىلدىقتىڭ ءىزى دە قالماعان. جالعىز قورعانى تەك اجەسى سەكىلدى قولىنان تارس قىلىپ ۇستاعان كۇيى باۋىرىنا تىعىلا تۇسەدى. بەيكۇنا جۇزىنەن «بۇل مەنىڭ اجەم» دەگەن ماقتانۋ رايى اڭعارىلىپ تۇرعانداي.
اجەيدىڭ اڭگىمەسىنەن دە, ءاجىم تورلاعان الپەتىنەن دە ءومىردىڭ تۇششىسىنان گورى اششىسىن, زەينەتىنەن گورى بەينەتىن, قىزىعىنان گورى شىجىعىن كوپ تاتقانى بايقالادى. عۇمىرناماسىنىڭ ءار كەزەڭى جايلى سويلەپ كەتكەندە جىرى مەن سىرى تاۋسىلماس حيكايا تۇڭعيىعىنا سۇڭگىپ كەتكەندەي اسەر الاسىڭ. تەبىرەنبەي, تولقىماي تىڭداۋ مۇمكىن ەمەس. وسىدان ءبىر عاسىرداي بۇرىن ءبىر-بىرىنە اتاجاۋ قىزىلدار مەن اقتار مال ءوسىرىپ وتىرعان قازاق اۋىلدارىنا قىناداي ءتيىپ, سۇتتەي ۇيىعان تىرلىكتىڭ تۋ-تالاقايىن شىعارعان. يت قورلىققا شىداي الماعان بيكامالدىڭ اۋقاتتى اكەسى وزىنە قاراستى اعايىنداردى ەرتىپ الىپ, تۇمەن جاقتاعى تۋىستارىنا ۇدەرە كوشەدى. وزگە شاڭىراقتىڭ تابالدىرىعىن وڭ اياعىمەن اتتاپ, كەلىن بولىپ تۇسكەن بۇل بەيباق اڭىراپ قالا بەرەدى.
ول كەزدە اسقار تاۋداي اكەسىنەن, اسىل اناسىنان ماڭگىگە كوز جازىپ قالارىن بىلمەگەن ەدى. سودان بەرى ءبىر كىندىكتەن وربىگەن اپاسى اسىلدى, ءىنىسى توقسانبايدى كۇتۋمەن تالاي تاڭدى ۇيقىسىز اتىردى. شەشەسىنىڭ كوزدەن كەتسە دە, كوڭىلدەن كەتپەي جۇرگەن الاڭ كوڭىلىن الدارقاتقىسى كەلدى بىلەم, كىشى ۇلى جانسارى «جدي مەنيا» جانە «بارمىسىڭ باۋىرىم؟» تەلەباعدارلامالارى ارقىلى ىزدەۋ سالعان. كوزىن ەڭبەكپەن تىرناپ اشىپ, كەڭەس وكىمەتىنىڭ «وتىمەن كىرىپ, ك ۇلىمەن شىققان: وگىز جەگىپ, جەر جىرتقان, ەگىن ەگىپ, ماساق سوققان, سيىر ساۋىپ, ماي ايىرعان, تراكتور ايداپ, ۇجىمشاردىڭ مالىن باققان... قاشان زەينەتكە شىققانشا اۋىرتپالىق قامىتىنان ءبىر بوساماعان. سوعىسقا كەتكەن قۇداي قوسقان قوساعى ايتموللانى زارىعا كۇتكەن. «قارا قاعاز» كەلسە دە, ولدىگە كوپكە دەيىن سەنبەگەن. ودان قالعان جالعىز تۇياق ەرعاليدى تىستەلەپ ءجۇرىپ وسىرگەن. كەيىن بىرماعامبەت دەگەن جاماعايىنىنا امەڭگەرلىك جولمەن اتاستىرىلىپ, ءانۋزا دەگەن قىزى, جانسارى دەگەن ۇلى دۇنيەگە كەلەدى. بۇلاردان تاراعان ۇرپاق – ءبىر قاۋىم, ءبىر ەل. 40-قا جۋىق نەمەرە, شوبەرە, شوپشەك ءسۇيىپ, ومىرباقي ەش قيىندىق كورمەگەندەي, تەك باقىت قۇشاعىندا تەربەتىلگەندەي كۇي كەشىپ جاتقان جايى بار. ەشقايسىسىن بولەكتەمەيدى, الالامايدى. دەسە دە, نەمەرەلەرىنىڭ باسى بەيبىت, تۇڭعىش شوبەرەسى نازگۇل, العاشقى شوپشەگى الديار جانىنا ەرەكشە ىستىق. تولباسىعا تەڭەپ, ءىش تارتىپ تۇراتىنى بار.
– كوپ جىل جامبىل اۋدانىنداعى سۋاتكول دەگەن جەردە تۇردىق. ۇلكەن كەلىنىم زايرا مەنى شيرەك عاسىرعا جۋىق ماپەلەپ كۇتتى. ودان كەيىن قالاداعى كىشى كەلىنىم ءلاززاتتىڭ قولىنا كوشتىم. ونىمەن دە ءاي-ءشاي دەسكەن جوقپىز. قوس قاراشىعىم ماڭدايىمىزعا سىيماي كەتتى. قازىر نەمەرەم نازبەكتىڭ قولىندامىن. نە ىشەم, نە جەيمىن دەمەيمىن. وسى حالگە جەتكىزگەن نۇرسۇلتان بالامنان اينالدىم. ەلىمىز توق, زامانىمىز تىنىش. ەڭ ۇلكەن باقىت وسى, قاراعىم! جۇزدەن اسسام دا, كوكىرەگىم وياۋ, اقىلىم ءتۇزۋ. تەمىر جاشىگىڭ كۇندە سامبىرلاپ سويلەپ تۇر. تىڭدايمىن. جاقسىسىنا قۋانامىن, جامانىنا رەنجيمىن. باسقا قولدان نە كەلەدى؟ 9 مۇشەل جاساپپىن. ءتىپتى, ودان 5 جىل اسىپ بارادى ەكەنمىن. تۋعان ايىم – ناۋرىز. بالالارىم قۇجات بويىنشا بيىل 114-كە تولاسىڭ دەيدى. ۇزاق عۇمىر بەرگەن, شوپشەك كورۋگە جازعان اللا تاعالاعا ريزامىن. ءبارى ءبىر جاراتقاننىڭ قولىندا عوي. كورگەن بەينەتىمدى ەسكەرىپ, زەينەتىن دە قىزىقتاي تۇرسىن دەگەن شىعار, – دەيدى ول.
ءجۇرىس-تۇرىسى شيراق. بەرتىنگە دەيىن ينە-ءجىپتى ءوزى ساباقتاپ, قۇراق كورپە جاساۋمەن اينالىسىپ كەلسە, ەندىگى ەرمەگى – شوبەرەلەرىنىڭ بال ءتىلىن قىزىقتاۋ.
– اتىڭ كىم؟ – دەپ سۇرادىق الگى اجەسىنىڭ باۋىرىندا جابىسىپ وتىرعان سارى ۇرپەك بالاپاننان.
– شامشىراق. اجەم قويعان,–دەدى اقىرىن ايتسا دا ماقتانىش ءۇنمەن. وسى كەزدە اڭگىمەگە نازبەك ارالاستى:
– اجەمىز قازاقتىڭ ادەت-عۇرىپتارى مەن سالت-جورالعىلارىنا ءجۇيرىك. قۇلاققا جاعىمدى, كوڭىلگە قونىمدى, ۇنامدى, اۋەزدى تاماشا ەسىمدەردى تاباندا تابا قويادى. قانداي ماسەلە بولسىن الدىمەن اجەمىزگە جۇگىنەمىز. ءتورتىنشى ۇرپاعى – شوپشەگىنە الديار دەگەن اتتى ءوزى قويدى. ول قويعان ەسىمدەر بەيبىت, نازگۇل, نازبەك, جۇلدىزاي دەپ جالعاسا بەرەدى. جاڭاعى الديلەپ, تەربەتىپ وتىرعان ەڭ كىشى شوبەرەسىنە جاندوس دەگەن اتتى دا ءوزى تاڭدادى, – دەدى ول.
– نەمەنە دەپ جۇرەتىن بەسىنشى ۇرپاعىڭىز نەمەنە كورۋگە جازسىن! – دەدىك قوشتاساردا كەيۋاناعا.
– ايتقاندارىڭ كەلسىن! – دەدى ەسىككە دەيىن شىعارىپ سالىپ تۇرىپ. قولىندا – جاندوس. جەتەگىندە – شامشىراق. ەكەۋىن الما-كەزەك قۇشىرلانا يىسكەيدى. شامشىراق اسۇيگە قاراي جۇگىرىپ كەتكەن. تەز ورالدى. قولىندا جارتى بانان. اجەسىنە ۇسىنىپ جاتىر. «جە, ءتىسىڭ جوق قوي», دەپ قويادى. دالاعا شىقساق, اجەسىنە بانان اكەلۋدى تاپسىرادى, دەيدى قاريانىڭ قاس-قاباعىنا قاراپ, ۇستىنە قىلاۋ جۇقتىرماي جۇرگەن التىنگۇل ەسىمدى التىن كەلىنى.
ءبارىمىز كىشكەنتاي بالدىرعاننىڭ كىرشىكسىز ادالدىعىن كەيۋانادان دارىعان جاقسى تاربيەنىڭ بىرىنە جورىدىق.
جول بويى بەس جاننىڭ قۇرقىلتايدىڭ ۇياسىنداي پاتەردە تۇرىپ جاتقانى ويىمىزدان شىقپاي قويدى. قازاقستان تۇگىل الەمدە وسى جاسقا جەتۋشىلەر قاتارى نەكەن-ساياق. ولاي بولسا, جەرگىلىكتى بيلىك تاراپىنان 114 جاسقا تولعالى وتىرعان اجەمىزدىڭ جانىن جادىراتار, قاباعىن ك ۇلىمدەتەر يگىلىكتى قادامدار جاسالىپ جاتسا, ۇلكەن ساۋاپ بولار ەدى.
ءومىر ەسقالي,
«ەگەمەن قازاقستان».
پەتروپاۆل.