فيرداۋسي

التىن عاسىرىن باسىنان وتكىزىپ, ادامزاتتىڭ دۇنيەتانىمىن جاڭا بەلەس­كە كوتەرگەن اراب وركەنيەتىنىڭ سونى سالاسى سوپىلىق پوەزياسىن اباي شىعارماشىلىعىمەن بىرگە قاراۋعا ءتيىسپىز. بۇل رەتتە ابايدى سوپى اتاندىراتىن رەتىمىز جوق. الايدا ءوزىنىڭ «سوزىنە قاراي كىسىنى ال» دەگەنىن قاپەرگە العىمىز كەلەدى.

يسلامنىڭ التىن عاسىرىندا تەك ماتەماتيكا, الگەبرا, مەديتسينا, استرونوميا تاعى باسقا ناقتى عىلىمدارمەن قاتار ادەبيەت تە بيىك شىڭىنا جەتتى. ناقتى عىلىمدار اراب تىلىندە جازىلسا, ادەبيەتتىڭ پاتشاسى – پوەزيا پارسى تىلىندە الەمگە تاراپ جاتتى. پارسى ءتىلى دەگەندە قازىرگى يران ەسىمىزگە تۇسەدى. الايدا بۇل يراننىڭ ەجەلگى جازبا ءتىلى ەمەس ەدى. يسلام ءدىنى ارابتاردىڭ جاۋ­لاپ العان بارلىق ەلدەرىندەي يران وركەنيەتىنە دە وزگەرىستەر ەنگىزدى. ونىڭ دا مادەنيەتى يسلامعا دەيىنگى جانە كەيىنگى بولىپ ەكىگە بولىنەتىن بولدى. جازباسى دا ارابتانادى.

VIII-IX عاسىرلاردا قالىپتاسقان جاڭا پارسى تىلىندەگى پوەزيا ءىح-حV عاسىرلاردا ورتا ازيا مەن يراندا پايدا بولىپ, اتاعىمەن الەمدى باۋرادى. جاڭا يران تىلىمەن ورىلگەن جىرلار, ەگەر ءتۇرىن تۇستەپ ايتاتىن بولساق, عازالدار, بايىتتەر, قاسيدا, ءماسناۋي, رۋباي تاعى باسقا ولەڭ تۇرلەرى اقىننىڭ جۇرەگىن الەمگە اشتى. جاراتۋشىنىڭ ديدارىن كورۋگە اسىق بولىپ دۇنيەدەن باز كەشكەن سوپى-شايىرلاردىڭ ەسىمدەرىن اسقاقتاتىپ الەمگە سوپىلىق پوەزياسىن الىپ كەلدى. ساعىمداي ەلەس بەرگەن ىڭكارلىك ءۇشىن شىعىستىڭ نەبىر شايىرلارى ءتانىن ازاپقا سالىپ, دۇنيەنىڭ راحاتىنان بەزىپ, قۇلشىلىقپەن ۇيقىسىز تۇندەر وتكىزە ءجۇرىپ كوكىرەك كوزى اشىلىپ جۇرەگىنە قۇيىلعان جىر نۇرىن جەر بەتىندەگى پەندەلەرگە جەتكىزە ءبىلدى. شايىرلار جىرلاپ وتكەن عاشىقتىقتىڭ شىراعىنا ۇمتىلعاندار از بولعان جوق. ونىڭ ءتالىمى مەن ۇلگىسىن, ءۇردىسىن الىپ ءوز جۇرەگىمەن اقىلىنان وتكىزگەندەر جاس شىنارداي قاۋلاپ ءوسىپ, ارقايسىسى ءوز جولىمەن كوككە شانشىلا ءوسىپ جاپىراعىن جايدى. شىعىستىڭ جىر مۇراسىنىڭ ءىرى وكىلدەرىنىڭ شىعارماشىلىعىمەن, شىعىستىق كلاسسيكالىق ادەبيەتىمەن جاسىنان وقىپ, جولىن انىقتاعان شاكىرت ابايدىڭ:

«فيزۋلي, شامسي, ءسايحالي,

ناۋاي, ساعدي, فيرداۋسي,

قوجا حافيز بۋ حامماسي,

مادەت بەر, ءيا, شاعيري فارياد» دەپ بار جانىمەن وسى شايىرلاردىڭ جولىنا جانىن تىگىپ, مەدەت سۇراۋى زاڭدى نارسە. وسى ءتورت شۋماق ارقىلى ۇلىلاردىڭ رۋحىمەن ماڭگىلىككە جالعاندى.

ەندىگى جەردە شىعىستىڭ شوق جۇلدى­زىنداي جارقىراعان شايىرلاردى تانىپ بولدىق پا, ولاردىڭ مۇراسىن پارسى تىلىندە وقي الماساق تا انا تىلىمىزگە اۋدارىپ شاكىرت اباي تانىعانداي جۇرەگىمىزگە جەتكىزە الدىق پا دەگەن سۇراقتاردىڭ جاۋابىن ىزدەۋ ءلازىم. شايىرلاردىڭ ەسىمى ەل قۇلاعىندا جۇرسە دە, كۇنى بۇگىنگە دەيىن اتالعان اقىنداردىڭ شىعارمالارى تولىقتاي قازاق وقىرماندارىنا جەتكەن جوق. اۋدارىلعان ەڭبەكتەردىڭ كوبىسى ءتۇپ نۇسقادان ەمەس, ورىس تىلىندەگى اۋدار­مالاردان ءتارجىمالاندى. ال ورىس ءتارجىماندارىنىڭ الدىڭعى تولقىنى اعىلشىن نۇسقاسىن نەگىزگە العانى بەلگىلى. ورتا عاسىر تاريحىمەن قوسا, سول شايىرلار ءومىر سۇرگەن ورتانى تۇسىن­بەي, ولاردىڭ دۇنيەتانىمى مەن ۇستانى­مىنان حابارى بولماي سىرتقى ءپىشىنىن عانا العان دۇنيەلەر ارينە, ۇلىلاردىڭ بۇككەن ويىنان الشاق جاتىر. سوندىقتان دا ءبىرلى-جارىم عازالدارى, داستاندارىنان ۇزىندىلەرى كوزىمىزگە تۇسكەندە تۇبىنە جەتىپ تۇسىنە الماي, تامسانىپ وقىپ تۇشىنا الماي جۇرگەن جايىمىز بار. كەڭەس زامانى كەزدەرى قولعا تۇسكەن شايىرلاردىڭ ولەڭدەرىنە قاراپ ولاردى شاراپحانادان شىقپايتىن, ىشكەن-جەگەنىنە ءماز ساۋىققويلاردىڭ جىرى دەپ ءتۇسىنىپ ءجۇرمىز. ءالى دە اق-قاراسىن اجىراتا الماي اڭتارىلىپ وتىرعان جا­يىمىزدى جاسىراتىن تۇگى جوق.

ەرتەدە وتكەن بۇل اقىنداردىڭ مۇرا­سىن تۇگەندەمەك تۇگىل, وتكەن عاسىرداعى اتەيزم مەن كوسموپوليتيزم ودان قالدى ەۋروتسەنتريزم شىعىسقا اپارار جولدى بوگەپ, قازاق جەرىندەگى شىعىستىڭ شىنارىنداي بولعان ابايدى تولىق تۇسىنۋگە كەدەرگى بولعانىن قايتپەكپىز. راسىندا, «يزمدەر» كوزىمىزگە شەل بولىپ قاپتادى. شىعىستىق ءداستۇردى مانسۇقتاپ, اقىل-وي ۇستەمدىگى ەۋروپادا دەپ تانىتتى. رۋحاني تامىرىمىزدىڭ قۇنارىنان بەزىنىپ, كونە تاريحىمىزعا, ادەبيەتىمىزگە ەۋروپالىق كوزىلدىرىكپەن قاراۋعا ۇيرەتتى.

شايىرلىق جىر ۇلگىسى رەتىندە دە كوڭىلگە توقي الماۋىمىزدىڭ سەبەبى, اقىن­دار وتكەن داۋىرگە بويلاماي, سول كەزەڭنىڭ تاريحي-ءدىني فيلوسوفياسىن قابىلداي المايتىن بىزدەردىڭ بەينەتى زور پەشەنەمىزدەن بولسا كەرەك.

اتالعان جەتى شايىردىڭ مۇراسىن وقىماعاننان كەنجەلەپ قالعانىمىز جوق دەيتىندەر دە تابىلار. ول دا راس. مۇندايدا تۇمانىڭ تۇنىعىنان ءسىمىرىپ ءىشىپ سۋسىنى قانباعاندارعا نە دەپ تۇسىندىرەرسىڭ.

شىعىستىڭ شىرايىنداي ىلگەرىدە وتكەن شايىرلاردىڭ باقىتى بىزدەن ارتىق بولدى. توپىراقتان جارالعان پەندە بولسا دا جانى بيىك رۋحپەن ۇشتاسىپ, شىن عاشىقتىقتىڭ ءحالىن كەشتى. ولار زامانىنداعى قاھارلى بيلەۋشىلەرىنە قارسى تۇرىپ, قايىرلى قوعام قۇرۋدىڭ نەگىزدەرىن ىزدەدى, ىزگىلىكتى باسشىلاردىڭ سيپاتى قانداي دەپ سارالاۋعا قۇقىقتى بولدى. باي مەن پاقىردىڭ, دانىشپان مەن توعىشاردىڭ ايىرماسىن كورسەتتى, الدامشى ءومىردىڭ ماڭگىلىك ەمەستىگىن ايتىپ, ىزگىلىك ءىلىمىنىڭ نەگىزىن جىر جول­دا­رىمەن قالادى. شايىرلاردىڭ ءاربىر عازالى, قاسيداسى مەن بايىتتەرى, رۋ­بايات­تارى مەن ءماسناۋيى دۇنيەنى تانۋ­عا شاقىردى. جاقسى مەن جاماندى, تەكسىز­دىك پەن بەكزاتتىقتى ايىرۋعا باۋلىدى.

مىنە, الدىمەن التىن بۇلاقتان سۋسىنداتپاي تۇرىپ, ءبىزدىڭ بۇگىنگى ۇرپاقتان نە سۇراۋعا بولادى؟ سول بۇلاقتىڭ ءشارباتىن قانىپ ىشكەن ابايدى تۇسىنبەيسىڭ دەپ قالاي جازعىرۋعا بولادى؟ اينالىپ كەل­گەن­دە سوپىلىق ادەبيەتتى مەڭگەرمەي ورتا عاسىرلىق شايىرلار الەمىنىڭ تورى­نە ەنبەك تۇگىل ەسىگىن اشا المايمىز. شى­عىس­تىڭ كلاسسيكالىق ادەبيەتىنىڭ نەگىزىن قالاعان شايىرلاردىڭ مۇراسىن تانىماي, سوپىلىقتى تۇسىنبەيمىز. ەكەۋى ءبىرتۇتاس الەم. بۇل شايىرلاردىڭ ىقپا­­لى كۇنى كەشەگە دەيىن ءبىلىندى. باتىس­تىڭ اقىندارىمەن بىرگە ورىستىڭ پۋشكينى دە شىعىستىق جىر كەنىشىنە قارىزدار ەكەنىن ايتىپ كەتتى. ال اباي جونىندە ايتساق, قازاقى ولەڭنىڭ ارقاۋىن شىعىستان شيراتتى. سول سەبەپتى دە وسى كەزەڭنىڭ جىر مۇراسىنا قايتا-قايتا ورالىپ, شىعىستىڭ ءىرى اقىندارىن وقي الاتىن, تۇسىنە الاتىن جاعدايعا جەتۋ ءۇشىن الدىمەن سوپىلىق الەمىنىڭ ەسىگىن اشقانىمىز ءجون.

«اقىلعا سىيماس ول اللا,

تاعريپقا ءتىلىم قىسقا اھ!

بارلىعىنا ءشۇباسىز,

نەگە ءماۋجۇت ول قۋا.

اقىل مەن حاۋاس بارلىعىن

بىلمەيدۇر, جۇرەك سەزەدۇر.

مۇتاكالليمين, مانتيكين

بەكەر بوسقا ەزەدۇر», – دەپ ايقارا اشىلعان ەسىكتىڭ ار جاعىنان حاكىم اباي شىعاتىنىنا سەنىڭىز.

سوڭعى كەزدەرى ابايدىڭ شىعى­سىن تانۋعا دەگەن تالپىنىس كوڭىلگە قونا­تىن­داي. الدىڭعى تولقىن مۇحتار اۋەزوۆ, قۇدايبەرگەن جۇبانوۆ, ءسابيت مۇقا­نوۆ­تىڭ ءىزىن الا مەكەمتاس مىر­زاح­مەت ۇلى باستاعان ابايتانۋشىلار لەگى كوشتى ءبىراز جەرگە جەتكىزدى. جوعا­رى­دا مىسالدار كەلتىرىلگەن شى­عىس­­تانۋشى-عالىم يسلام جەمە­نەي­دىڭ «اباي قۇنانباي ۇلىنىڭ شىعار­ماسىن­داعى تۇركى-پارسى اقىندارى (شىعىستىق دۇنيەتانىم) كىتابى جاڭا دەڭگەيگە كوتەرۋگە سەپ بولدى. وسىعان دەيىن ارقالاي ءارتۇرلى اۆتورلاردىڭ ماقالا­لارى وقىرماندارعا جەتىپ جاتسا دا شاكىرت اباي مەدەت سۇراعان شايىر­لاردىڭ عۇمىرباياندارى­نىڭ ءبىر كىتاپتا جيناقتالۋىن ءوز ۋاقىتىندا دەر كەزىندە جارىق كورگەن ۇلكەن ەڭبەك دەۋگە بولادى.

«تاريحتىڭ ءتۇرلى كەزەڭىندە ابىلقا­سىم فيرداۋسي, الىشەر ناۋاي, اباي قۇنانباي ۇلى ەلدىكتىڭ بيىك شىڭىنا قول سوزىپ, جاڭا باستامالارعا جول اشتى. ابايدىڭ ەندىگى قىرىن فيزۋلي, ءشامسي, ءسايحالي, حافيز, ساعدي شىعار­ما­لا­رىنىڭ قازىناسىنان ىزدەپ تابۋ اسا قيىنعا سوقپايدى. اباي اتالعان اقىن­دار­دىڭ شىعارماسىنان وي ءتۇيىپ, ءتالىم الىپ, ءوز تۋىندىلارىنا ارقاۋ ەتتى», دەپ تۇيىندەيدى اۆتور. بىزدەر دە بۇل ەڭبەكتەگى شىعىس شايىرلارىنىڭ دەرەگىنە قانىپ, قۇمارلانىپ وقىدىق.

 بۇل ەڭبەكتىڭ «ابىلقاسىم فيرداۋسي» دەپ اتالاتىن تاراۋىندا جالپى يران ادەبيەتىنە وعان يسلامنىڭ اسەرى مەن فيرداۋسي سياقتى اقىننىڭ پايدا بولىپ, « شاح-نامە» سەكىلدى ولمەس شىعارما جازۋىنا تۇرتكى بولعان العىشارتتارىنا توقتايدى. قىسقاشا ماقالادا اۆتور يسلام دىنىمەن بىرگە باستالعان تاريحتىڭ جاڭا كەزەڭىنىڭ ەكى تاراۋ ارناسىنا شولۋ جاسايدى. ءبىرىنشىسى يسلام ءدىنىنىڭ تازا قاعيداسىنا نەگىزدەلگەن مادەني-رۋحاني كەڭىستىك بولسا, ەكىنشىسى يسلام اتىمەن بىرگە پايدا بولعان ساياسي جۇيە. شاعىن شولۋ بولسا دا بىزدەر اۋىزعا الىپ وتىر­عان شىعىسقا جەتكىزەتىن جولدا مۇنىڭ ماڭىزى زور.

ءابۋ ءال-قاسىم فيرداۋسي – يراننىڭ ەپيكالىق ۇلى اقىنى. ونىڭ ءومىرى تۋرالى ەڭ ەرتەدە جازىلعان دەرەك كوزىنىڭ ءوزى اقىن ومىردەن وتكەننەن 150 جىلدان كەيىن جازىلعان ەكەن. سول دەرەك بو­يىن­شا فيرداۋسي تۋس وبلىسى تاباران وڭىرىن­دەگى باج ەلدى مەكەنىندە دۇنيەگە كەلگەن. اقىننىڭ ولەڭدەرىنە قاراپ, جاس شاعىندا الاڭسىز ءومىر سۇرگەنىن, كارىلىك جەڭگەندە كەدەيلىك تاۋقىمەتىن تارتقانىن بىلەمىز. ءبىر جىرىندا ونىڭ 71 جاسىندا اتاقتى « شاح-نامەسىن» اياقتا­عانى ايتىلعان.

زەرتتەۋشىلەردىڭ سوزىنە قاراعاندا, فيرداۋسي ءوز كىتابىن ەشقاشان « شاح-نامە» دەپ اتاماعان. ەپيكالىق پوەمانىڭ بىردە-ءبىر جەرىندە مۇنداي ءسوز ايتىلمايدى دا ەكەن. الايدا ودان كەيىنگى وتكەن اقىندار مەن سول كەزەڭدەگى ادەبيەتشىلەر ۇلىق ەڭبەكتىڭ اتىن « شاح-نامە» دەپ اتاۋ­دى ءجون كورەدى. تۋستان شىققان اسادي دەگەن اقىن فيرداۋسيدەن كەيىن ەلۋ جىل وتكەندە مىناداي ءبايىت شىعارادى.

«تۋستا فيرداۋسيدەي اۋليە وتكەن,

الەمدى  شاح-نامەسىمەن كوركەيتىپ.

ۇلى جىرىن ماڭگىلىككە

جازىپ كەتكەن,

سول سەبەپتى ۇلىق اتىن

بەرگىم كەلگەن».

ال فيرداۋسي ءوز جىرلارىندا كىتابىن ءارتۇرلى اتاعان. «ناما-ي باستان» (وتكەن زامان اڭىزدارى), «نامۆارناما-ي باس­تان» (ىلگەرىدە وتكەن اتاقتى ادامدار تۋرالى اڭىز), «ناما-ي نامۆار-ي شاحريار» (اتاقتى پاتشالار تۋرالى اڭىز) جانە «ناما-ي شاحرياران» (پاتشالار تۋرالى اڭىز). ءسوزدىڭ اسىل مارجانى 60 مىڭ بايىتتەن تۇرادى. ءوزىنىڭ ايتۋى بويىنشا 6 «بيۆار» بولعان (1 بيۆار = 10 000 ءبايىت):

«ەستەلىككە وسى كىتاپتى قالدىردى,

ءبايىتتىڭ سانى, التى بيۆارعا جەتكەن» دەگەن جولدان بۇگىنگى كۇندە قولدا بارى 48-52 مىڭ ءبايىتتىڭ شاماسى. كەي­بىر تىزىمدە 55 بايىتكە دەيىن جەتەدى, بىراق وندا باسقا كوشىرىپ جازعان باسقا اۆتور­لاردىڭ ءوز جانىنان قوسقاندارى بار.

وسى رەتتە مىنا ءبىر دەرەكتى ايتا كەتسەك, پارسى-تۇركى الەمى ءبىر كەڭىستىكتە وركەندەگەنىن, الدىڭعى ءىزاشارلاردىڭ زاڭدى جالعاسى بولعانىن اڭعارامىز. وتكەن عاسىرلارداعى زەرتتەۋشىلەردىڭ قولىنا جەتكەن ءفيرداۋسيدىڭ «شاح-نامە­سىنىڭ» ساقتالۋىنا ءامىر تەمىردىڭ نەمە­رەسى بايسۇڭقاردىڭ ەرەن ەڭبەگى بار. ول تۋرالى ناۋاي تۋرالى اڭگىمەمىزدە كەڭىرەك ايتامىز. ازىرگە قوسارىمىز, حV عاسىردا بايسۇڭقار عيراتتا كەرەمەت كىتاپحانا اشادى. وندا كىتاپتى كوشىرىپ جازۋشى قۇسني حاتشىلار, سۋرەتشىلەر, التىنمەن اپتاۋشىلار مەن تۇپتەۋشىلەر بولعان. وسىنشاما ادامداردى ادەبيەت پەن ءتىلدىڭ كەمەڭگەرلەرى, ءىلىمدى عالىمدار باسقاردى. سولاردىڭ باسقارۋىمەن كوركەمسوز ونەرىنىڭ جاۋھارلارىن جيناپ الىپ, التىنمەن ادىپتەپ تاڭعاجايىپ كوشىرمەلەرىن جاسادى. ونىڭ ءبىرىنشى بەتىندە ادەتتە شاحرۋحتىڭ تاڭباسى باسىلدى. كەيدە جازباعا تۇسىنىكتەمە دە بەرىلىپ وتىرعان. مىنە, وسىنداي جان-جاقتى جۇمىستىڭ ءبىر ناتيجەسىندەي بولىپ, اتاقتى ءفيرداۋسيدىڭ «شاح-نامەسى» كوشىرىلىپ جازىلادى. نەگىزگى ءماتىن رەتىندە كۇنى بۇگىنگە دەيىن قولدانىلىپ جۇرگەن ەڭبەكتىڭ جاسامپازدىعىنا سەبەپ بولىپ عيبراتتىق كىتاپحانانىڭ ىزدەنىسى تۇر. شىعىستانۋشى بەرتەلس ونىڭ ماڭىز­دىلىعىنا باعا بەرىپ, ءۇش جايتتى اشىپ سالادى: «1) ءدال وسى ءماتىن ءبىزدىڭ وسى پوەمامەن تانىسۋدىڭ نەگىزگى كوزى بو­لىپ قالا بەرەدى; 2) بايسۇڭقاردىڭ كىرىسپەسىندە (1425-1426 جج.) كوپتەگەن قۇندى ماتەريال بار; 3) ەۋروپالىق عىلىم ءبىر جارىم عاسىر بويىندا ءالى كۇنگە دەيىن « شاح-نامەنىڭ» سىني باسىلىمىن شىعارا المادى. وسىلايشا, بايسۇڭقاردىڭ قىزمەتىنىڭ ماڭىزى ارتتى جانە ونى ۇمىتپاۋ كەرەك» دەيدى.

بۇل قازىنا گومەردىڭ بىزگە قالدىرعان مۇراسىن ەكى ورايدى ەكەن. ەۋروپا ادە­بيە­تىندەگى گومەردىڭ «وديسسەي» مەن «يليا­داسى» قانداي بولسا, شىعىس تاريحىندا « شاح-نامەنىڭ» ارتىقشىلى­عىن وسىلايشا سيپاتتاۋعا بولار ەدى. باتىس زەرتتەۋشىلەرىندە مۇنداي تالپىنىس تا بولدى. الايدا حالىقتىڭ كونە تاريحى مەن ادامداردىڭ مىنەز-قۇلقى, شىعىستىق دۇنيەتانىمى ەۋروپالىق پىشىمگە كەلمەيتىنى بەلگىلى. دەگەنمەن, وسى ەكى بىردەي تەڭدەسى جوق تۋىندىعا ورتاق نارسە دە جوق ەمەس. وسى كۇنگە دەيىن وقىلىمدى بولىپ, قۇپياسى تالاي عالىمداردىڭ ىزدەنۋىنە نەگىز بولىپ, بۇلار­دان اسقان تاريحناما­نىڭ جوق­­تىعى تالعامپاز ادەبيەتشىلەردى مويىن­­داتتى.

« شاح-نامەدە» قازاقتىڭ كونە ەپوستا­رى­نىڭ كورىنىستەرىن تانۋىمىز تۇسىنىكتى. ولايى فيرداۋسي بارشا تۇركىگە ورتاق ەپوس­تىق نەگىزىن قالاۋشى دەۋگە بولادى. ەپوستىق ۇلگىنىڭ ادەمى ۇلگىسى قازاقتىڭ باتىرلار جىرىنا ارقاۋ بولىپ, ولمەس تۋىندىنىڭ كەيىپكەرلەرى دە اڭىز-ءاپسانا بولىپ اۋىزدان-اۋىزعا اۋىسىپ بۇگىنگە جەتتى.

ادەتتە, جاڭا داستاننىڭ شىمىلدى­عىن تۇرەردە فيرداۋسي وقىرماندارىنا وقيعانىڭ قىسقاشا مازمۇنىن, اقىن ءوزىنىڭ كوزقاراسى مەن باعاسىن بايىتتەپ بەرەدى. ءتىپتى رۇستەم مەن سۋحراب, رۇستەم مەن يسفانديار داستانىنداعى وسى ولشەمدى سوفوكل, ەۆريپيد جانە كەيىنگى اۆتورلار ءوز شىعارمالارىندا قولداندى دەپ تە ايتادى.

ابىلقاسىم ءفيرداۋسيدىڭ ۇلى شىعار­ماسىنان باسقا, جەكە ومىرىنە بايلانىستى دەرەكتەر جەتپەگەن. بىراق مىنا اڭىز, قاشاندا اسىلىن باعالامايتىنىن, دۇنيەنىڭ تۇراقسىزدىعىن, پاتشالاردىڭ ادىلەتسىزدىگىن, تاعدىردىڭ قۇدىرەتىنىڭ شەكسىزدىگىن تاعى دا دالەلدەيتىندەي.

ءبىراز جاس جاساپ, كەمەلىنە كەلگەن فيرداۋسي ءوزىنىڭ باعا جەتپەس دارا تۋىندىسىن ءتامامداپ, ءوزى لايىقتى دەپ تاپقان شاح سارايىنا اپارىپ, ىقىلاستارىنا ۇسىنادى.

ول كەزدەگى ەل بيلەۋشىسى سۇلتان ماح­مۋد گازناۋي بولعانى بەلگىلى. بۇل كەزدەردە فيرداۋسي 65 نەمەسە 66 جاستا بولعان دەپ شامالايدى, ياعني 1003-1004 جىلدارى. عۇمىرىن دۇنيە قۋمەن وتكىزبەگەن ءفيرداۋسيدىڭ كەدەيلىك قىسپاعىنا ءتۇسىپ, قالجىراعان شاعى ەكەن. دەرەك كوزدەردە اقىن ساراي ۋازىرلەرىنىڭ ءبىرى ءابۋ ءال-ابباس فازل ب. احماد يسفارايني ارالاسۋىمەن گازناۋيلەر سارايىنا كەلىپ, ەڭبەگىن ۇسىنادى. وسى اڭىزدى بايانداعان نيزامي ارۋزي بۇل كەزدەسۋدى بىلايشا سۋرەتتەپ جازادى: «فيرداۋسي كىتابىن گازنا بيلەۋشىسىنە الىپ بارىپ, سارايدىڭ جوعارى لاۋازىمىندا جۇرگەن احماد حاسان كاتيب ونى قابىلداپ الادى». الايدا سارايدا بۇل ادامنىڭ بەدەلى مەن بيلىگىن السىرەتۋگە ارەكەتتەنىپ, اڭدىسقان جاۋلارى از ەمەس ەكەن. ونى قارالاۋ ءۇشىن ءفيرداۋسيدى, ونىڭ « شاح-نامەسىن» دا جامانداپ, جىمىسقى ارەكەتتەرىن ىسكە قوسادى. سۇلتان اقىننىڭ ەڭبەگىن 20 مىڭ ديرحامعا باعالايدى. مونشادا جۋىنىپ وتىرعاندا جەتكىزىپ بەرگەن, ماڭداي تەرىنە دە تاتىمايتىن سىيعا اقىننىڭ جانى جارالانىپ, ەڭبەگىنە ارزىمايتىن اقشانى ساۋداگەرلەر مەن مونشاداعىلارعا ۇلەستىرىپتى. سولاي ەتسە دە قاھارلى پاتشانىڭ جازاسىنان ىعىپ ءبىر تۇندە گازنادان عيراتقا كەتىپ قالادى دا, ول جاقتان تۋسقا ورالادى. « شاح-نامەسىن» الىپ مازاندارانعا بارىپ, جەرگىلىكتى شاح شاحريارۋ ب. شيرۆينگە بارادى. سول جەردە ماحمۋد گازناۋي سۇلتانعا ارنالعان رەنىشىن جىرلاعان 100 ءبايىت شىعارعان-دى. ونى شاح 100 مىڭ ديرحامعا ساتىپ الادى.

سونىڭ ءبىرى:

ء«وزىنىڭ ادامدارىنىڭ ۇلىسى جوق,

سول سەبەپتى ۇلىلىقتان حابارى جوق».

اقىننىڭ «ماحمۋد قۇلدان تۋماي, پاتشانىڭ ۇرقى بولسا, پاتشا تاجىمەن باسىمدى كومكەرەر ەد» دەگەن جىرىن ەستىگەن ماحمۋد بابالارىن ۇلىقتاعان اقىننىڭ كوپ جىلعى ەڭبەگىنىڭ شىن باعاسىن بەرمەگەنىنە وكىنىپتى. ۇلى شىعارمانىڭ لايىقتى اقىسىن ارتقان ەلشىلەرى قالاعا جەتكەندە, سول قالانىڭ ەكىنشى قاقپاسىنان قارالى توپ اقىننىڭ ءمايىتىن الىپ بارا جاتقان ەكەن دەسەدى. بۇل شامامەن حيجرا بويىنشا 411, ءبىزدىڭ جىل ساناۋىمىزشا – 1020 جىلى بولعان ەدى.

اقىن مولاسىنىڭ باسىنا, دۇنيەدەن وتكەنىنە مىڭجىلدىق وتكەنىندە, بەر­تىندە 1934 جىلى كەسەنە ورناتىلىپتى. اتاعى مەن ماڭگى ولمەس جاۋھارى قالعان فيرداۋسيدەي زامانىنان وزىپ تۋعان اسىلدىڭ مۇڭلى تاعدىرىنىڭ دا ءتالىمى بار. تىرشىلىگىندە تارىقپاسا دا تەڭ تۇسەر ۇزەڭگىلەسى بولماعان ابايعا زامانداستارى نە كورسەتپەدى. ابايدىڭ باۋىرى ءارى شاكىرتى شاكارىمنىڭ:

«جولاما قۋلار ماڭايعا,

نە قىلمادىق تالايعا.

كىم جاعادى سەندەرگە

تارتقىزعان ازاپ ابايعا؟

ونىڭ ءتىلىن المادىڭ,

سابادىڭ, سوكتىڭ, قارعادىڭ.

كورىنە قاشان كىرگەنشە,

ارسىلداپ يتتەي قالمادىڭ», – دەگەن جولدارىندا اششى زاپىران جاتقان جوق پا؟!

ءفيرداۋسيدىڭ مۇراسىن زەرتتەۋشىلەر ونتولوگيالىق جانە گنوسەولوگيالىق اسپەكتىلەرىنە نەگىزدەلگەن ادام تابي­عاتىن بولمىسىن اشۋداعى يدەياسىن ءبىر اۋىزدان, مويىندايدى. اقىن ادام تابيعاتى ءالسىز دەگەن شەشىمگە كەلەدى.

ءبىر جاقسىسى, يسلام جەمەنەي وسى شىعارمانىڭ قازاقشا سويلەۋىنە, ونىڭ تولىق باسىلىپ شىعۋىنا اسا ءمان بەرۋى وتە قۇپتارلىق جايت. ۇلى داستان تۇرماعانبەت ىزتىلەۋوۆتىڭ نازيراسىنداي كەيىن دە تولىق كۇيىندە قايتا جاڭعىرسا, شىعىسىمىز ونىڭ ىشىندە يران تاريحى قازاق وقىرماندارىنا ءبىر تابان جاقىنداي تۇسەرى انىق. ويتكەنى ونىڭ ءبىر سالاسى ءتول تاريحىمىز, ءوزىمىزدىڭ وتكەنىمىز. تۇران-يران تاريحىنىڭ ءبىر ۇشتىعىن باياندايتىن دۇنيەسى دەپ جاقىن تارتقان, پوەزيانىڭ اسا قۇندى جاۋھارى رەتىندە دە ابايدىڭ دا نازارىن اۋدارعان بولار دەپ ويلايمىز.

 

امانگەلدى مىرزابەك