بۇدان ارتىق باقىت جوق

تاۋەلسىزدىكتىڭ تىرەگى – ەكونوميكا. ەگە­مەندىك العان جىلدارى ەل ەكونوميكاسى كۇردەلى كەزەڭدى باستان كەشتى. قازاق­ستان­نىڭ دامۋىنا كۇش بەرىپ وتىرعان الىپ وندىرىستەر تۇرالاپ, جۇمىسسىزدىق بەلەڭ الدى. اۋىلشارۋاشىلىق سالاسى دا قۇل­دىراۋعا ۇشىرادى. سونى بىلگەن ەلباسى: «الدىمەن –ەكونوميكا, سودان كەيىن – سايا­سات» دەگەن تۇجىرىمدامانى ۇستا­نىپ, وركەنيەتتى ەلدەر ىزىمەن نارىق­تىق قارىم-قاتىناس جولىنا ءتۇسىپ, ەكونوميكانى كوتەرۋدى باستى ماقسات تۇتتى. وسى باعىتتا شەت مەملەكەتتەردەن ينۆەستيتسيا تارتىلىپ, اۋقىمدى جوبالار قولعا الىندى.

قيىندىققا تولى بولسا دا, تاريحي كەزەڭ دەپ ايتۋعا بولاتىن وسى ءبىر جىلدار كەشەگى كۇندەي كوز الدىمدا تۇر. مەن وندا اقمولا مەملەكەتتىك ايماقتىق م ۇلىك كوميتەتى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى, كەيىن باسشىسى بولدىم. بۇل قىزمەتكە كەلگەنىمە كوپ بولا قويعان جوق, وعان مەنى وبلىستىق اتقارۋ كوميتەتىنىڭ توراعاسى, ارداقتى ازامات قايرەدين كارىباەۆ دەگەن اعامىز شاقىردى. ماماندىعىم ينجەنەر-قۇرىلىسشى بولسا دا بۇعان دەيىن اۋدان­دىق, وبلىستىق پارتيا سالاسىنداعى ۇيىم­­داستىرۋ بولىمىندە جۇمىس ىستەدىم. سون­­دىقتان جاڭا قىزمەتىمدى ەپتەپ تو­سىر­­­­قا­دىم. ويتكەنى كەڭەس زامانىندا ومىر­گە كەلدىم, سونىڭ تاربيەسىن الدىم, جەكە­شەلەندىرۋدەن حابارىم از.

شىندىعىن ايتقاندا, كەڭەس وكىمەتى بيلىككە كەلگەننەن كەيىن «جەكەمەنشىك» دەگەن ۇعىمدى جويىپ, بارلىعىن مەملەكەت مۇلكىنە اينالدىردى. بۇل حالىقتىڭ دا ساناسىنا ءسىڭىپ كەتتى, ەندى ونى وزگەرتۋ دە وڭاي ەمەس. سونىمەن ىلە-شالا جەكەشەلەندىرۋ رەفورماسى قولعا الىندى. ارينە, ونى جۇرگىزۋ وڭاي بولمادى, الدىمىزدان ءبىراز كەدەرگىلەر كەزدەستى. ماسەلەن, اقمولا قالاسىندا تىڭ يگەرۋ جىلدارى سالىنعان ءبىراز ىرگەلى زاۋىتتار جابىلىپ, وندا جۇمىس ىس­تەگەن 30-35 مىڭ ادام جۇمىسسىز قال­دى. دۇكەندەردىڭ سورەسى بوساپ, جالاقى ۋاقىتىمەن بەرىلمەدى. قىسقاسى, حالىق نە ىستەرىن بىلمەي, ابدىرادى.

1991 جىلى «جەكەشەلەندىرۋ تۋرالى» زاڭ قابىلدانىپ, سونىڭ شەڭبەرىندە جەكەشەلەندىرۋ جۇمىستارى قولعا الىندى. قولىمىزدا ونى قالاي جۇرگىزۋدىڭ ادىستەمەسى جوق, سوندىقتان ءبارىن جاڭادان باستاۋعا تۋرا كەلدى. سونداعى كۇيىمىزدى, بەينەلەپ ايتقاندا, ءبىزدى لاپىلداعان وتقا قويىپ كەتكەنگە تەڭەۋگە بولادى.

1992 جىلدىڭ باسىندا قازىرگى «جاستار» سارايىندا وبلىس تۇرعىندارىنا حابارلاندىرۋ جاساپ, العاش زاڭدى تۇردە اشىق اۋكتسيون وتكىزىپ, وندا شاھارداعى دۇكەن, رەستوران سەكىلدى شاعىن عيماراتتاردى ساتىلىمعا شىعاردىق. وسىدان كەيىن جاپپاي جەكەشەلەندىرۋ باستالدى. اسى­رەسە مەنى اۋىلشارۋاشىلىق سالاسىنداعى جەكە­شەلەندىرۋ ماسەلەسى كوپ تولعان­دىردى. 1993 جىل ەلباسى اق­مولاعا كەلىپ, وبلىس­تى ارالاپ, شارۋا­شىلىق باسشىلارمەن كەزدەستى. سوندا نۇرسۇلتان نازارباەۆ قالا ىرگەسىندەگى «رودينا» سوۆحوزىنا ات باسىن تىرەپ, سول شارۋاشىلىقتىڭ جۇ­مىسىمەن تانىستى. وندا اتالعان سوۆ­حوزدىڭ ديرەكتورى, جاس جىگىت يۆان ساۋەر. مەن ونى بۇرىننان بىلەمىن. ەلباسى دا سول كەزدە قاتتى تولعانىپ جۇرسە كەرەك, شارۋاشىلىقتىڭ جاس باسشىسىنان «وسى سالاعا جەكەشەلەندىرۋدى قالاي جۇرگىزسەك بولادى» دەگەن ويىن سۇرا­عاندا, يۆان ساۋەر: «نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى, قازىرگى جاعدايدا باسشىلىقتا وتىرعان ازاماتتارعا سوۆحوزدىڭ 30 پايىز ۇلەسىن ساتسا, قالاي بولادى. ءبىلىمدى, بىلىكتى ديرەكتورلار ءوز شارۋاشىلىقتارىن ساقتاپ قالار ەدى» دەگەن پىكىرىن ايتادى.

تۇڭعىش پرەزيدەنتىمىز سول جىلى التى اي كولەمىندە وسى جوبانى ەكسپەريمەنت رەتىندە كىرگىزۋگە قاۋلى شىعاردى. ءبىز ونى ەل اراسىنا بارىپ, ناسيحاتتاپ, شارۋاشىلىق باسقارىپ وتىرعاندارعا تۇسىندىردىك. ءوزىم تانيتىن ازاماتتارعا دا شىعىپ, سويلەستىم. وعان كوپشىلىگىنىڭ باتىلى بارمادى. تەك سۋىرىلىپ يۆان ساۋەر عانا شىعىپ, «وسىنى ەلباسىنا ايتقان مەن ەدىم. سوندىقتان سوزىمدە تۇرىپ, ونى ىسكە اسىرامىن» دەدى. ءسويتىپ «رودينا» اۋىلىندا اشىق اۋكتسيون ءوتىپ, وعان اۋىل تۇرعىندارى قاتىسىپ, ول وتىز پايىز ۇلەسىنە يە بولدى. قازىر قازاقستاننىڭ ەڭبەك ەرى يۆان ساۋەر باسقاراتىن «رودينا» جاۋاپكەرشىلىگى سەرىكتەستىگى – ەلى­مىز­دەگى ەڭ وزىق شارۋاشىلىقتىڭ ءبىرى.

تاۋەلسىزدىك دەگەندە ەكى عاسىر توعىسىن­داعى تاريحي كوش – استانانىڭ اۋىسۋىن ايتار ەدىم. العاشىندا اقمولا استانا بولادى دەگەنگە ەشكىم سەنە قويعان جوق, ءوزىم دە ەكىۇداي ويدا بولدىم. ويتكەنى ەكونوميكامىز ءالى ءالسىز, حالىقتىڭ جاعدايى تومەن, الەۋمەتتىك ماسەلەلەر تولىق شەشىلگەن جوق. سوعان قاراماستان, قازاقستاننىڭ تۇڭ­عىش پرەزيدەنتى – ەلباسى تاريحي شەشىم قابىلداپ, ەلىمىزدىڭ باس ورداسىن الاتاۋ­دىڭ ەتەگىندەگى اسەم الماتىدان ارقا تو­سىندەگى اقمولاعا كوشىردى. شىن مانىندە, مۇنى ەلباسىنىڭ ەرلىگى دەپ ايتۋعا بولادى.

قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ جوعار­عى كەڭەسى 1994 جىلى 6 شىلدەدە استانا­نى الماتىدان اقمولاعا اۋىستىرۋ تۋرا­­لى شەشىم قابىلدادى. سول كەز­دەگى مەم­لەكەتتىك م ۇلىك كوميتەتىنىڭ توراعا­سى جانى­­بەك كارىبجانوۆ حابارلاسىپ: «سان­سىز­باي, جەكەشەلەندىرۋ كەزىندە ۇلكەن مە­كە­مەلەردىڭ عيماراتتارىن مەملەكەت قو­رىن­دا ساقتاپ قال, كەيىن كەرەك بولادى», دەپ ايتقانى اقىل بولىپ, كەيىن الما­تى­دان قونىس اۋدارعان مەم­لەكەتتىك ورگانداردى سول عيماراتتارعا ورنالاستىردىق.

استانانى كوشىرۋ جۇمىسى 1996 جىل باستالىپ, مەملەكەتتىك كوميسسيا قۇرامىنا  مەملەكەتتىك م ۇلىك كومي­تەتى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى, اقمولا مەملەكەتتىك ايماقتىق م ۇلىك كوميتەتى توراعاسى رەتىندە كىردىم. كوميسسيا توراعاسى ن.ماكيەۆسكي ەكەۋمىز كەيدە قالانى جاياۋ ارالاپ, كوپقاباتتى تۇرعىن ۇيلەر بوي كوتەرەتىن جەر شولامىز. شىن­دىعىندا, ول جىلدار وتە قيىن ەدى. بىر­قاتار كوپقاباتتى تۇرعىن ۇيلەر سۋىق, ەلەكتر جۇيەسى ەسكىرگەن, تەز ىستەن شىعىپ قالا بەرەدى. سونداي-اق قالا كوشەلەرىنىڭ جولدارى دۇرىس جوندەۋ كورمەگەندىكتەن, ابدەن توزعان. بۇلاردى جوندەۋ ءۇشىن ءبىر جىل ەمەس, كوپ ۋاقىت كەرەك ەكەنى بەلگىلى. جاڭبىر سۋىنا ارنالعان كارىز جۇيەسى ىستەمەيدى. بۇعان دا قىرۋار قاراجات قاجەت. ءتىپتى قار تازالايتىن تەحنيكا جەتىسپەدى. سوعان قاراماستان قيىندىقتى جەڭۋگە كۇش سالدىق.

1997 جىلدىڭ 20 قازانىندا قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتىنىڭ «اقمولا قالاسىن قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ استاناسى دەپ جاريالاۋ تۋرالى» جارلىعى شىقتى. سودان ەكى اپتا وتكەندە, ياعني 8 قاراشادا ەلدىڭ باس ورداسى اتانعان اقمولاعا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مەم­لەكەتتىك رامىزدەر ەتالوندارى مەن پرە­­زيدەنت بايراعى سالتاناتتى جاع­دايدا جەتكىزىلدى. اتاۋلى شارا بۇرىنعى وبلىس­تىق اكىمشىلىك, قازىرگى ەلوردا اكىم­دىگى الدىنداعى الاڭدا ءوتتى. ءدال سول جىلى 10 جەلتوقساندا ەلباسى جارلىعى­مەن قالاعا ادىلبەك جاقسىبەكوۆ اكىم بولىپ تاعايىندالىپ, مەن سول كىسىنىڭ ورىن­باسارى بولىپ كەلدىم. سول جىلدارى نۇر­سۇلتان نازارباەۆ جىلىنا ەكى رەت قالا اكتيۆىمەن كەزدەسىپ, بارلىق ماسە­لەنى ورتاعا سالادى. ءبىز دە ول كىسىگە ات­قار­­عان جۇ­مىسىمىز جايىندا ەسەپ بەرە­مىز. بارلىق جاعدايدى ەلباسى ءبىلىپ, ءتۇسى­نىپ وتىرادى. 2003 جىلدان شاھار­داعى سۋ قۇبىرلارى مەن كارىزدەردى جون­دەۋدەن وتكىزىپ, 1-ءشى جانە 2-ءشى جىلۋ ورتالى­عى­نا جاڭعىرتۋ جۇمىستارى باستالدى. جول­دارعا اسفالت توسەلىپ, كوشەلەر جارىق­تاندىرىلدى.

قازىر ەلوردا – ادام تانىماستاي وزگەر­گەن. الەمدەگى سۇلۋ دا كوركەم استانا­لار­دىڭ ءبىرى. جان-جاعىن جاسىل ورمان كوم­كەرگەن, بيىك ۇيلەرى كوكپەن تىرەسكەن اسەم قالاعا اينالعان. ەكونوميكاسى مەن ءوندىرىسى دامىعان, ۇلكەن مەگوپوليس. شەت ايماقتاردىڭ دا ماسەلەلەرى بىرتىندەپ شەشىلدى. اقمولا استاناعا اينالعاننان كەيىن ەلورداعا الماتىدان زيالى قاۋىم وكىلدەرى قونىس اۋدارىپ, قالانىڭ رۋحاني ءومىرى دە جاندانا ءتۇستى.

 ەكى عاسىر توعىسىندا بوي كوتەرگەن جاس استانانىڭ قالىپتاسۋى مەن دامۋىنا ەلباسىنىڭ سىڭىرگەن ەڭبەگى زور بولدى. سول كىسىنىڭ باسشىلىعىمەن ەلوردا­نىڭ كوركەيۋىنە از بولسا دا ءوز ۇلەسىمدى قوسقانىمدى, ءومىرىمنىڭ باعالى ساتتەرىنىڭ ءبىرى دەپ سانايمىن.

بۇگىندە باس قالانىڭ تۇرعىندارى 1 ميلليون 200 مىڭنان استى, بۇل سان ءالى كوبەيە تۇسەدى. سوندىقتان ءبىر وزەكتى ماسەلەنى ايتا كەتكىم كەلىپ وتىر. ەلوردانى تىرشىلىك كوزىمەن قامتىپ وتىرعان «استانا» سۋ قويماسى 1968 جىلى بوي كوتەرگەن, ول 300 مىڭ تۇرعىنعا شاقتالىپ جاسالعان. قازىر قالا حالقى 1 ميلليوننان استى. ماسەلەن, قار قالىڭ تۇسپەي سۋ كەلمەسە, ۇلكەن پروبلەما تۋادى. مىسالى, 2001 جىلى قويماعا سۋ كەلمەي قالىپ, نە ىستەرىمىزدى بىلمەدىك. سوندا ەلباسى قارجى ءبولىپ, جارتى جىل ىشىندە قاراعاندى – ەرتىس كانالىنان 20 شاقىرىمعا سۋ قۇبىرىن تارتتىق. ەندى وسى كانالدان 80-90 شاقىرىمدى قۇرايتىن «استانا» سۋ قويماسىنا قۇبىر تارتۋ كەرەك. سوندا بۇل ماسەلە شەشىمىن تابادى. بۇل جايىندا ءالى جوبا دايىندالعان جوق.

قازاقستاننىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى –ەلباسىنىڭ: «بۇل دۇنيەدە ءبىزدىڭ ءبىر عانا وتانىمىز بار, ول – تاۋەلسىز قازاقستان. ەلىڭنىڭ ۇلى بولساڭ, ەلىڭە جانىڭ اشىسا, ازاماتتىق نامىسىڭ بولسا, قازاقتىڭ ۇلت­تىق جالعىز مەملەكەتىنىڭ نىعايىپ-كور­كەيۋى جولىندا جان تەرىڭدى سىعىپ ءجۇرىپ ەڭ­بەك ەت. جەردىڭ دە, ەلدىڭ دە يەسى ءوزىڭ ەكە­نىڭ­دى ۇمىتپا!» دەگەن قاناتتى ءسوزى ادامعا ماز­مۇندى وي سالادى.

قورىتىپ ايتقاندا, تاۋەلسىزدىكتەن ارتىق باقىت جوق, وسى جولدا قانشاما اتا-بابالارىمىز باسىن بايگەگە تىگىپ, قۇربان بولدى. ەندەشە, سول كيەلى ۇعىمدى ەلىمىزدىڭ ءاربىر ازاماتى قادىر تۇتىپ, قاستەرلەي ءبىلۋى قاجەت. تاۋەلسىزدىگىمىز ماڭگىلىك جاساسىن!

سانسىزباي ەسىلوۆ,

مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرى