بەلگيادا قازاقستان تاريحى تۋرالى كىتاپ جارىق كوردى

كىتاپ قازاقستاننىڭ بەلگياداعى ەلشىلىگىنىڭ قولداۋىمەن جارىق كوردى.

سىرتقى ىستەر مينيسترلىگى تاراتقان مالىمەتكە سەنسەك, شاراعا ەۋروپالىق سىرتقى ءىس-قيمىل قىزمەتىنىڭ, ەۋروپالىق پارلامەنتتىڭ, ەۋروپالىق كوميسسيانىڭ, ەنەرگەتيكالىق حارتيا حاتشىلىعىنىڭ وكىلدەرى, بەلگيادا اككرەديتتەلگەن ديپلوماتيالىق وكىلدىكتەردىڭ باسشىلارى مەن قىزمەتكەرلەرى, بريۋسسەلدىڭ اكادەميا جانە مادەنيەت قايراتكەرلەرى, سونداي-اق قازاقستاندىق دياسپورا مەن جەرگىلىكتى باق وكىلدەرى قاتىستى.

كىتاپ - م.سىدىقنازاروۆتىڭ الەمدىك كوللەكتسيالارداعى (ەۋروپالىق, امەريكالىق, شىعىس) كوپجىلدىق باستاماشىل زەرتتەۋلەرى مەن ەڭبەكتەرىنىڭ ناتيجەسى. وندا 130 كارتا حرونولوگيالىق تارتىپپەن اۆتوردىڭ سيپاتتاما-دەسكريپتورلارى, تۇسىنىكتەمەلەرى كەلتىرىلگەن, تولىق شىعۋ دەرەكتەرى مەن تەحنيكالىق پارامەترلەرى ۇسىنىلعان, سيپاتتالعان, كەلتىرىلگەن.

م.سىدىقنازاروۆتىڭ الەمدىك كارتوگرافيالىق كوللەكتسيالارداعى ۇزاق جىلدار بويعى زەرتتەۋلەرىنىڭ جەمىسى بولا وتىرىپ, قازاقستاندىق, سونداي-اق حالىقارالىق عىلىمي, مادەني-اقپاراتتىق كەڭىستىككە ەۋروپالىق جانە امەريكاندىق كارتالاردا تىركەلگەن قازاق مەملەكەتى تۋرالى جاڭا عىلىمي فاكتىلەر جيناعىن اكەلەدى.

قازاقستاندىق عالىمنىڭ عىلىمي-تەحنيكالىق پارامەترلەر بويىنشا كارتالاردى, ولاردىڭ تولىق, جان-جاقتى دەرەكتەرىن بەرۋ مەن سيپاتتاۋداعى مۇقياتتىلىعى نازار اۋدارتادى. ول سەنىمدى كارتالار مەن دەرەككوزدەردى ىزدەۋدە پرينستون, ستەنفورد, اقش كونگرەسىنىڭ كىتاپحاناسى جانە تاعى باسقا تانىمال الەمدىك عىلىمي جانە ۋنيۆەرسيتەت ورتالىقتارىمەن ۇلكەن جانە جەمىستى جۇمىس جۇرگىزگەن.

بريۋسسەلدە ءبىزدىڭ عىلىمي جانە رۋحاني تاريحىمىز ءۇشىن ماڭىزدى بۇل كىتاپتىڭ شىعۋى - تەرەڭ سيمۆولدىق سيپاتقا يە جانە سالتاناتتى. بەلگيالىق, نيدەرلاندتىق عالىم-كارتوگرافتار قازاق مەملەكەتىن ءوز كارتالارىندا سۋبەكتىلىگى بار ەل رەتىندە كورسەتكەن العاشقى ەۋروپالىقتار بولدى. ەۋروپالىق – بەلگيالىق, نيدەرلاندتىق, اعىلشىن, فرانتسۋز, نەمىس, يرلانديالىق, اۆستريالىق, يتالياندىق, شوتلاندتىق, ال كەيىنىرەك امەريكالىق عالىمدار, گەوگرافتار, كارتوگرافتار جازعان قازاق مەملەكەتى XVI-XIX عاسىرلار ارالىعىندا كورسەتىلگەن, ورتا عاسىرلارداعى بىرەگەي كارتالارى بار كىتاپ قازاق-ەۋروپالىق ىنتىماقتاستىقتاعى جانە قازاقستاندىق قوعامنىڭ ۇزدىكسىز مەملەكەتتىلىكتىڭ ورنىققان داستۇرلەرىن تۇسىنۋدەگى ماڭىزدى مادەني مەجەگە اينالادى.

XV-XIX عاسىرلارداعى كوپتەگەن ەۋروپالىق كارتالاردا وبەكتىلەردىڭ ورنالاسۋى, سول كەزدەگى گەوگرافيالىق, كارتوگرافيالىق عىلىمنىڭ دامۋىنا بايلانىستى ءاردايىم ەگجەي-تەگجەيلى ءدال بولا بەرمەيدى جانە ءدال عارىشتىق سۋرەتتەرمەن راستالعان الەم تۋرالى قازىرگى زامانعى كارتوگرافيالىق تۇسىنىگىمىزگە سايكەس كەلمەيدى. الايدا, ەۋروپالىق جانە امەريكالىق كارتالار, جالپى العاندا, قازاق مەملەكەتىنىڭ ورنالاسقان جەرى مەن شەكاراسىنىڭ ءبىزدىڭ تۇسىنىكتەرىمىز بەن تاريحي-مادەني دەرەكتەرىمىزگە سايكەس كەلەتىنىن كورسەتەدى.

كىتاپتىڭ تۇساۋكەسەرى بارىسىندا اۆتور «قازاقتاردىڭ اۆتوەتنونيمىنىڭ دىبىستالۋىنىڭ تۇپنۇسقاسىنا جاقىندىعى مەن بەلگىلى بىرلىگى, الەمدىك, ونىڭ ىشىندە ەۋروپالىق كارتوگرافتار, ساياحاتشىلار, ورتا عاسىر, جاڭا زامان ديپلوماتتارى وزدەرى ازىرلەگەن كارتالاردا وزدەرىنىڭ ۇلتتىق تىلدەرىندە: كىتابي, عىلىمي لاتىن جانە ءتىرى تىلدەردە: نيدەرلاند, فلاماند, اعىلشىن, فرانتسۋز, يتاليان, ۆاللون, فريز, نەمىس, جانە ت.ب. تىلدەردە تىركەلگەن جانە ترانسكريپتسيالانعان عىلىمي, تاريحي-ساياسي ايقىنداۋلاردىڭ اۋقىمدىلىعى مەن الۋان تۇرلىلىگى تاڭ قالدىرادى», دەپ اتاپ ءوتتى.

م.سىدىقنازاروۆتىڭ پىكىرىنشە, عالىم گەوگرافتاردىڭ, كارتوگرافتاردىڭ, ساياحاتشىلاردىڭ, كوپەستەردىڭ, ديپلوماتتاردىڭ كارتالارىنداعى قازاق مەملەكەتىنىڭ پوليتونيمدەرى, كراتونيمدەرى ءارتۇرلى, ولار كوبىنەسە فونەتيكاعا, قابىلداۋشى ءتىلدىڭ ورفوەپيا نورمالارىنا تاۋەلدى بولدى. بىراق ولاردىڭ بارلىعىن ءبىر نارسە بىرىكتىرەدى: ەۋرازيانىڭ كەڭ اۋماقتارىنداعى وراسان زور ەتنومەملەكەتتىك, ەتنومادەني, اسكەري-ساياسي پروتسەستەرگە قاراماستان, قازاق مەملەكەتىنىڭ اتاۋلارىنىڭ ۋاقىت پەن كەڭىستىكتە تۇراقتى بولۋى.

«Qazaq», «كازاك», «قازاق» قازاق مەملەكەتىنىڭ اۆتوكراتونيمىن, اۆتوەتنونيمىن جانە ءاۆتوپوليتونيمىن – ەۋروپالىق تىلدەردە ءبىز XV-XIX عاسىرلارىڭ كارتالارىندا «Pays De Kassaks», «Land der Kirgis Kaisaken»,«Independent Tartary», «Independent Tartars», «Tartarie Independante», «Cassachi», «Cassakia», «Cassaqy», «Cassak», «Cassaky», «Caßakia», «Chalzag Stati del Tartaro», «Cazalgites», «Chalzag», «Chazalgites», «Cosaques Errans», «Kassakia», «Kalzag», «Kasakia», «Kasaسia», «Kassacia», «Kasatsha», «Kasacha»,«Kassaki Tartari», «Kaski Tartari»,«Kasakki», «Kasaki», «Kassaki», «Kasakhi», «Kayissaks», «Kaizaken», «Kazak», «Kaissaken», «Kaisaks», «Khasaks», «Kasatsia», «Kazatschia», «Kazaschia», «Kasake», «Kasakhe», «Kassakia Horda», «Kassacia Horda», «Kirghiz», «Kirghiz Khasaks», «Khirghiz Kaizak» جانە باسقا دا ەكزوەتنونيمدەر, ەكزوپوليتونيمدەر جانە ەكزوكراتونيمدەر تۇرىندە كەزدەستىرەمىز», دەپ اتاپ ءوتتى اۆتور.

مۇحيت-ارداگەر سىدىقنازاروۆتىڭ سوزىنە قاراعاندا, كوپتەگەن كارتالاردا قازاق مەملەكەتى ەكى رەت بەلگىلەنگەن, بۇل كارتوگرافيانىڭ ەۋروپالىق داستۇرىنە, قاراستىرىلىپ وتىرعان كەزەڭنىڭ توپونيمياسىنا سايكەس كەز-كەلگەن مەملەكەتتىڭ بارلىق قول جەتىمدى كراتونيمدەرىن, پوليتونيمدەرىن جانە ەتنونيمدەرىن وزدەرىنە بەلگىلى تىلدەردە, ولاردىڭ ورفوەپيالىق نورمالارىن (ايتىلۋ نورمالارىن) بەرۋ داستۇرىنە سايكەس كەلەدى. سەبەبى - كارتالاردى ەۋروپالىق عالىمدار, گەوگرافتار, كارتوگرافتار, باسپاگەرلەر, ەڭ الدىمەن ەۋروپالىق وقىرماندار, ساياحاتشىلار, كوپتەگەن ۇلتتىق تىلدەردە وقيتىن زەرتتەۋشىلەر ءۇشىن شىعارعاندىقتان.

مىسالى, كاسپي تەڭىزىنىڭ اتاۋلارى كوبىنەسە ەۋروپالىقتارعا بەلگىلى بارلىق اتاۋلارىمەن - «مارە دە سالا مارە دە باكۋ وليم كاسپيم» (Mare de Sala mare de Bachu olim Caspium) جانە ت. ب. بەرىلەدى, بۇل سول كەزدەگى تەك نيدەرلاندتىق قانا ەمەس, جالپى ەۋروپالىق گەوگرافتار, كارتوگرافتاردىڭ داستۇرىندە. ونىڭ ايتۋىنشا, نيدەرلاند, بەلگيا, انگليا, فرانتسيا, يتاليا, گەرمانيا, اۆستريا جانە اقش-تىڭ الدىڭعى قاتارلى كارتوگرافيالىق باسپالاردا قازاق مەملەكەتى ءبىز قاراستىرىپ وتىرعان تاريح كەزەڭىندە باسىپ شىعارىلاتىن ساياسي جانە وزگە دە اتلاستاردا تۇراقتى تۇردە ورىن العان.

«ەۋروپالىق زەرتتەۋشىلەردىڭ, كارتوگرافتاردىڭ, ساياحاتشىلاردىڭ, ال كەيىنىرەك امەريكاندىق عالىمداردىڭ, قازاق مەملەكەتىن, قازاق مەملەكەتىنىڭ كراتونيمىن XVI-XIX عاسىرلارداعى ءوز اتلاستارىندا بەلگىلەۋى مەن جازۋداعى بىرلىگى, مەملەكەتتىڭ اتاۋى 1465 جىلى قازاق حاندىعى قۇرىلعان ساتتەن باستاپ, تازا اۆتوەتنونيمنەن اۋىسا وتىرىپ, الەم كارتاسىندا تانىلاتىن, ينستيتۋتسيونالدىق بەكىتىلگەن جانە ەڭ باستىسى – ءبىر مەزگىلدە پوليتونيم, توپونيم جانە كراتونيم رەتىندە تانىلاتىن جاعدايدى كورسەتەتىنىن», دەپ اتاپ ءوتتى م.سىدىقنازاروۆ.

كىتاپ ءىس-شاراعا جينالعان قوناقتاردىڭ قىزىعۋشىلىعىن تۋدىردى, ولار ەڭبەكپەن مۇقيات تانىسىپ, باسىلىمعا جوعارى باعا بەردى. ول اعىلشىن, قازاق جانە ورىس تىلدەرىندە باسىلىپ, بەلگيا كورولدىك كىتاپحاناسىنىڭ تىزىلىمىندە تىركەلگەن.