ساقارا ءۇنىن ساپىرعان سىبىزعى سارىنى قازاققا ەتەنە. عاجابى, بۇل تانىس اۋەن, سىرلى سازدى تابيعاتتىڭ ءوزى قۇنىعا تارتادى. بالا شاقتا قۇيىن ۇيىتقىپ, جەل تۇرعاندا وسى ءبىر كۇيگە قۇلاق تۇرەتىنبىز. قامىس باسى قوزعالىپ, قوعا جاپىرىلىپ, قۇراقتار سىبدىرلاپ, شي-قۋراي ۋىلدەپ الا جونەلگەندە جەتى نوتاعا سىيمايتىن تاماشا دالا سيمفونياسى تۋار ەدى. سىرلى ساز التايدىڭ باۋرايىندا, الاكولدىڭ ايدىنىندا, بالقاشتىڭ نۋىندا, ەسىلدىڭ ەن بويىندا, جايىقتىڭ جاعاسىندا, بەتپاقتىڭ شەكسىز قۇمىندا دا ويناپتى. سوسىن سول كۇيى قۋ تاقتايدىڭ شاناعىنان, ءبىر تۇتام قامىستىڭ وزەگىنەن توگىلىپتى. قازاقتىڭ قانىن قۋالاعان بۇلكىلدى تاپ باساتىن اسپاپتىڭ تورەسى – سىبىزعى. ونىڭ ءۇنىن ءبىر ەستىگەن ادام قازاق دالاسىن ارالاسا دۇنيەنىڭ تۇگەل سىبىزعىلاتىپ تۇرعانىن اڭدار ەدى.
حالىقتىڭ جادىندا سىبىزعى ءۇنى بوزتورعايدى ارباعان ايداھاردى قاھارىنان قايتارىپ, مىڭ بۇرالتا بيلەتىپ قويعان سيقىرلى كۇش رەتىندە ساقتالىپ قالعان. سودان دا شىعار, ەرتەدە ءبىر تۇتام قامىستى قولعا العان ونەرلى جاسقا قاريا بىتكەن «جىن قۋعان اۋلەكى» دەپ ءتايت ايتاتىنى...
شوقان ءۋاليحانوۆ پەتەربور مۋزەيىنە سىبىزعى سىيلاعان. 1948 جىلعا دەيىن كسرو حالىقتارىنىڭ مۋزەيىندە ساقتالعان سىبىزعى قامىستان جاسالعان, ءۇش ويىعى بار, اعاش قورابىنا ءۇش جەردەن تەمىر ساقينا كيگىزىلگەن ەكەن. شوقاننىڭ اتاقتى سىبىزعىشى قانعوجا جانە تۋلاق, ونىڭ ۇلى تولەپبەرگەن سىندى ايتۋلى ونەر يەلەرىن سىرىمبەت سالاسىنا كەلگەنىندە ءجيى الدىرتىپ, ەتنوگرافيالىق مۇرالارمەن ءجىتى تانىسقانى, قانعوجانىڭ ورىنداۋىنداعى «بالبىراۋىن سازى», «تارعىل بۇقا» كۇيلەرىن قۇمارتا تىڭداعانى بەلگىلى. سول كۇندەردەن شوقاننىڭ «باقىت – مەنىكى, ونەر – قانعوجانىكى» دەگەن ءسوزى ءتامسىل بولىپ قالدى. الكەي مارعۇلاننىڭ جازۋىنشا, وسى قانعوجا مەن تۋلاق كۇيشى شوقاننىڭ جاس ءولىمىن اكەسى شىڭعىس تورەگە سىبىزعىنىڭ ازالى ءۇنى ارقىلى ەستىرتكەن ەكەن.
اباي حاكىم دە سەمەيدىڭ ولكەتانۋ مۋزەيىنە سىبىزعى سىيلاعان. قازىر ءۇش شەكتى دومبىرا, قىلقوبىز, اساتاياقپەن بىرگە سەمەيدەگى اباي مۇراجايىندا ساقتاۋلى. ن.دولگوپولوۆتىڭ اباي اۋىلىندا قوناقتا بولعاندا 50-دەن استام مۋزىكالىق اسپاپ جيناعانى ايتىلىپ ءجۇر. ونىڭ ىشىندە, ارينە, سىبىزعى دا بار. بىراق, بۇل, نەگىزىنەن ابايدىڭ جيناعان كوللەكتسياسى, اقىن ماڭايىنا توپتاسقان ەل ونەرپازدارىنىڭ قولىنداعى ارقايسىسى بىرنەشە قارالىق ساز اسپاپتارى بولۋى مۇمكىن. اباي دولگوپولوۆقا وسى اسپاپتاردى كورسەتكەن, تانىستىرعان سياقتى.
جازۋشى تاكەن الىمقۇلوۆ تەكتى ونەر جايىندا «سارى سىبىزعى» دەگەن جۇپ-جۇمىر, قازاقتىڭ وزىندەي قوڭىر اڭگىمە جازدى. كوركەم شىعارما كورىكتى شەجىرەدەي سىبىزعىلاتقان سارى دۇنيەنىڭ سالتاناتىن, ءپالساپاسىن تولعايدى. سۋىتاياق جورتۋىلشىلاردىڭ كەڭ الەمدە ءبىر-بىرىمەن تىلدەسەر بەلگىسى – سىبىزعى سازى, توبىقتان قاعار سەرى قارۋى – سويىل بولعان بۇلا زامانعا ساعىنىشتى تۇرتەدى.
«كوكىرەكتىڭ دەمىنە كىرىپتار قۇيتتاي اسپاپ قالاي ويناتامىن دەسەڭ دە ەركىڭدە! سايراعىش قۇستىڭ ەڭ كىشكەنتايى بۇلبۇل بولسا, سايراعىش اسپاپتىڭ ەڭ شاعىنى – سىبىزعى», دەپ جازادى قالامگەر.
قامىستىڭ وزەگىنەن تۋار سيقىرلى ساز تۋرالى ءسوز الەم حالىقتارىنىڭ اڭىز-ءافسانالارىندا كوپتەپ كەزدەسەدى. جالالەددين رۋمي دە جىرعا قوسقان. كورنەكتى ادەبيەتتانۋشى ايگۇل كەمەلباەۆانىڭ بۇل جايدى ءبىرشاما تالداعان ماقالاسىن وقىعان ەدىم. جۇمەكەن ناجىمەدەنوۆ شەبەر كۇيشى بولعان دەسەدى. جالپى, شايىر كوڭىل-كۇيىنىڭ ءبىر بالاماسى – سىبىزعى كۇيى. اقىننىڭ 1962 جىلى جارىق كورگەن ەكىنشى جيناعىنىڭ «سىبىزعى سىرى» اتالۋى تەگىن ەمەس.
«سىبىزعى – جىلقىنىڭ ازانى» دەگەن اڭىز بار. جىلقى كۇزەتكەن جىلقىشىلاردىڭ ەرمەگى بولعان دەپ تە ايتادى. ەندى ءبىر اڭىزداردا سىبىزعى ەسكەندىر زامانىندا شىققان دەسەدى. ەل ۇدەرە كوشكەندە ەكى جەتىم بالا قۇس اۋلاپ ءجۇرىپ, جۇرتتا قالسا كەرەك. سول بالالار العاش قۋرايعا ءۇن سالعان ەكەن. سىبىزعىنىڭ باستى ەرەكشەلىگى – جىن-شايتانعا, جىلقى قايىرۋدان باسقاعا باعىنبايدى ەكەن», دەيدى بەلگىلى سىبىزعىشى كالەك اقساقال قۇماقاي ۇلى («ديدار» گازەتى, 2012 جىل).
قازاق مۋزىكاسىن جيناۋدا زاتاەۆيچكە جەتەعابىل ەڭبەك سىڭىرگەن جاننىڭ ءبىرى – سەمەيلىك تاليعا بەكحوجينا. 1500-دەن استام حالىق اندەرىن جيناعان تاليعا – سەمەيدىڭ ءبىرىنشى گيلديالى ءىرى كوپەسى بەكقوجا بورانباەۆتىڭ قىزى. اكەسى 1928 جىلى كامپەسكەگە ۇشىراپ, جەر ايدالعاندىقتان تاليعا كوپ قيىندىق كورەدى. «حالىق جاۋىنىڭ» قىزى رەتىندە مەكتەپكە قابىلدانباي, 15 جاسىنا دەيىن ۇيدە اناسىنان وقيدى. سوسىن سەمەيدىڭ پەدتەحنيكۋمىنا, ءسال كەيىن ماسكەۋ كونسەرۆاتورياسى جانىنداعى ۆوكال ستۋدياسىنا وقۋعا قابىلدانادى. ۇلكەن تەاتر لوجاسىندا وزىندىك ورنى بار دورلياكتار اۋلەتىنىڭ قامقورلىعىن دا كورەدى. مىنە, وسى تاليعا سىبىزعىشىلىق ءداستۇر تۋرالى قۇندى دەرەكتەر قالدىرعان بىرەگەي عالىم. ول شىعىس قازاقستان وڭىرىندە 1971 جانە 1975 جىلدارى فولكلورلىق ەكسپەديتسيا قۇرامىندا بولعان ەكەن. ت.بەكحوجينانىڭ ەڭبەكتەرىندە بىزگە بەلگىسىز ەڭسەباي (1888-1932 ج.ج.), سۇلەيمەن (1880-1932 ج.ج.), قاليجان (1888-1964 ج.ج.), عايسا (1890-1959 ج.ج.), قالدىباي مەيمانوۆ (1983 ج.) سىندى سىبىزعىشىلاردىڭ ءومىرباياندارى, كۇرشىمدىك شەرۋباي, ونىڭ شاكىرتى, كاتونقاراعايلىق شاناق اۋعانباەۆ پەن ۇلى بيقان شەرۋباەۆ سياقتى بۇگىنگە بەلگىلى سىبىزعىشىلار تۋرالى ماعلۇماتتار جازىلعان. «دالامنىڭ نازدى سازدارى» (الماتى, «ونەر», 1966 ج.) اتتى ەڭبەگىندە شاناق اۋعانباەۆتىڭ ورىنداۋىنداعى كۇيلەر نوتاعا ءتۇسىرىلىپ, جارىق كورگەن. سونداي-اق, XVII عاسىردا ءومىر سۇرگەن ايگىلى سىبىزعىشىلار تىلەكە مەن جانتەلى بۇلان ۇلىنىڭ, 1922-جىلدارى شەرۋباي مەن مۇسا باقسىنىڭ, 1950-جىلدارى وسپانعالي قوجابەرگەنوۆ پەن شاناق اۋعانباەۆتىڭ سىبىزعىمەن كۇي تارتىسقانى تۋرالى تىڭ دەرەكتەردى جەتكىزەدى.
اقسەلەۋ سەيدىمبەك سىبىزعىنىڭ العاشقى ءتۇرى قۋرايدان جاسالعانىن جازدى.
كالەك قۇماقاي ۇلىنىڭ ايتۋىنشا, سىبىزعىنى تالدان جاساعان. جاس تالدى كەپتىرىپ, ءىشىن ويىپ, قوي كەڭىردەگىنىڭ اق شەلىمەن قاپتايدى. وسىنىڭ ارقاسىندا دىبىس شاشىرامايدى. بۇل – مىس پەن جەزدىڭ قات كەزىندە پايدالانىلعان ءادىس.
شىعىس ءوڭىرىنىڭ سىبىزعىسى قانداي بولعان دەگەن ساۋالعا تاليعا بەكحوجينانىڭ قالدىرعان ەڭبەگى جاۋاپ بەرەدى. عالىم سىبىزعىنىڭ قاراقۋرايدان جاسالاتىنى جانە جەزدى پايدالانعانى, ءۇش ويىقتى, ۇزىندىعى 60-80 سم. بولاتىنى تۋرالى دەرەكتەردى كەلتىرەدى.
قازاقتا بۇگىندە جالپى كوپكە ماعلۇم سىبىزعىشى – تالعات مۇقىشەۆ. تاكەڭمەن اڭگىمەلەسكەنىمىزدە, قازاق جەرىندە سىبىزعىنىڭ ەكى مەكتەبى وتكەن عاسىرعا دەيىن ساقتالعانىن ايتقان بولاتىن. ءبىرىنشىسى, جاڭاعى شەرۋباي, شاناق, بيقاندار دامىتقان شىعىس قازاقستان مەكتەبى بولسا, ەكىنشىسى, سارمالاي سالعان سارا ءداستۇردىڭ يەسى سانالاتىن باتىس قازاقستان مەكتەبى.
1934 جىلى الماتىدا ءانشى-كۇيشىلەردىڭ رەسپۋبليكالىق ءبىرىنشى سلەتىنە قاتىسقان سارمالاي كۇيلەرىن جەتكىزۋشى ىسقاق ۋاليەۆتىڭ سىبىزعىسى بۇگىندە مۋزەيدە ساقتاۋلى. ول – 1934 جىلى قۇرىلعان قۇرمانعازى وركەسترىنىڭ تۇڭعىش سىبىزعىشىسى. لەنينگرادقا شاقىرىلىپ, «امانگەلدى» ءفيلمىن سىبىزعى ۇنىمەن كوركەمدەگەن. 1944 جىلى سوعىسقا اتتانىپ, مايدان دالاسىنان قايتپاعان. ىسقاق ۋاليەۆتى الماتىعا شاقىرىپ, وركەسترگە ورنالاستىرعان احمەت جۇبانوۆ ەدى. بۇل جونىندە احاڭنىڭ كىتاپتارىندا كوپ ماعلۇمات بار. قان مايداننان قايتپاعان سىبىزعىشىنىڭ وركەستردەگى ورنى ۇزاق جىلدار ويسىراپ تۇردى.
ولقىلىقتىڭ ورنىن تولتىرۋ ءۇشىن شىعىس قازاقستاننىڭ كاتونقاراعاي اۋدانىنان «ۇكىلى باقسى» اتانعان مۇسانىڭ شاكىرتى وسپانعالي قوجابەرگەنوۆتى شاقىرادى. الماتىدا حالىق شىعارماشىلىعى ۇيىندە ازدى-كوپتى ءدارىس وقىعان ول دا تۇراقتاي الماي, ەلىنە قايتىپ كەتكەن. ا.جۇبانوۆتان كەيىنگى سىبىزعى جاناشىرلارىنىڭ ءبىرى – بولات سارىباەۆ. بوكەڭنەن سوڭ سىبىزعى سازى دا ۇمىت بولا باستاعان. الدە, كەڭەستىك وكتەم ساياسات سىبىزعىعا قارسى جوسپارلى جۇمىس جۇرگىزدى مە, كوپ جىلدار كاسىبي مامان تابىلماي قالعان-دى.
«سىبىزعىلار قويا تۇرسىن سىزىلماي,
كەرنەي ءۇنىن كۇتىپ جاتىر دالامىز» دەپ اۋداردى قادىر اقىن ۆەنگرلىك شاندور پەتەفيدىڭ جالىندى جىرلارىن. بۇل جولداردا سىبىزعىنىڭ يىرىمگە تولى بەيبىت سازى دابىل قاققان كەرنەيگە جاۋگەرشىلىك زاماندا عانا ورىن بوساتاتىنى ورنەكتەلەدى.
كەڭەستىك جۇيەنىڭ شولاق بەلسەندىلەرى ۇلتتىق مۇرالاردى جار استىنداعى جاۋ كورگەنى انىق. بىراق قاجىرلى قايراتكەرلەر ۇلتتى جاپپاي جالاڭاشتاندىرۋمەن تاباندى كۇرەسە ءبىلدى. ماسەلەن, وزبەكالى جانىبەكوۆ ۇرمەلى اسپاپتارعا كوڭىل ءبولىپ, مۋزىكاعا قاتىستى دۇنيەلەردى جيناستىرۋدا باعىت-باعدار بەرىپ وتىرعان. ول مۋزەيدە وركەستر ۇيىمداستىرعان كەزدە سىبىزعىنى دا ەنگىزدىرگەن. بىراق سىبىزعى تارتاتىن مامان بولماپتى. جەتىم قالعان اسپاپتا ويناۋدى بىلمەسە دە الدەكىمگە ۇستاتىپ, وركەستر قۇرامىندا تۇرعىزىپ قويادى ەكەن. ياعني ساحنادان كورىنە بەرسىن, ەل ءبىلسىن, ۇمىتپاسىن دەيتىن يگى تىلەك.
الپىسىنشى جىلدارى سىبىزعىنىڭ دالالىق ءداستۇرىنىڭ سوڭعى وكىلدەرى بيقان شەرۋباەۆ پەن شاناق اۋعانباەۆتار شىعىستا ءومىر ءسۇرىپ جاتتى. ولاردىڭ ۇلى ۇستازى – شەرۋباي. كاتونقاراعايعا ۇزاتىلعان قىزىنا بەت العاندا, تاۋدىڭ ارعى جاعىنان ەستىلگەن سىبىزعى ۇنىنەن شەرۋبايدىڭ كەلە جاتقانىن جۇرت ءبىلىپ وتىرادى ەكەن. «بەس ليترلىك ورىس شاۋگىمىندەگى قايناعان جىلى سۋدى ءبىر ۇرتتاپ ۇرتىنا قوتارىپ الادى, قايتا بۇركىپ جىبەرگەندە قۇيىلىپ ۇلگەرمەگەن سۋ شاۋگىمنىڭ ەرنەۋىنەن توگىلىپ كەتەدى. جارىقتىقتىڭ دەمى سونداي كەڭ بولاتىن», دەگەن ءسوزدى كۇرشىمدىك قاريالار بەرتىنگە دەيىن ايتىپ ءجۇرىپتى. بۇل تۋرالى الماتىداعى ەسترادا جانە تسيرك كوللەدجىنىڭ قىزمەتكەرى قۇرمەت سەيسەباەۆتان ەستىدىك. ول – كۇرشىمنىڭ تۋماسى, سىبىزعىشىلار اۋلەتىمەن قۇداندالى ەكەن.
اكە جولىن جالعاستىرعان بيقان شەرۋباەۆتىڭ ورىنداۋىنداعى حالىق كۇيلەرى «جورعا ايۋ», «ايراۋىقتىڭ اششى كۇيى», «جالپاق تورى ات», وسپانعالي قوجابەرگەنوۆتىڭ ورىنداۋىنداعى «اققابانىڭ تولقىنى», «جەلمايانىڭ جەلىسى» اتتى كۇيلەرى بىزگە جەتتى.
ب.شەرۋباەۆ ۇلى وتان سوعىسىنا قاتىسىپ, قان مايداننىڭ ورتاسىنان امان ورالعان.
– بيقان شەرۋباەۆ 73 جاس جاساپ, جەتپىسىنشى جىلداردىڭ سوڭىندا ومىردەن ءوتتى. ول كىسىنى ۇيگە قوناققا كەلگەن كەزدە ەكى-ءۇش مارتە كوردىم. ۇزىن بويلى, ءبىر كوزى اعىپ كەتكەن, كۇن ايازدى بولعاندىقتان باسىندا تۇلكى تىماق, ءپ ۇلىش شاپانىن قايىس بەلبەۋمەن بۋعان, اياعىندا ساپتاما ەتىگى بار, كۇرشىم اۋدانىنداعى ۇشبۇلاق دەگەن جەردەن ءبىزدىڭ مارالدىعا كەلەتىن. «بوكەنجارعاق» كۇيىن ويناپ بەرگەنى ەسىمدە. مەن ول كەزدە 5-6 سىنىپ وقۋشىسىمىن. بيقان اتا ۇشبۇلاق اۋىلىندا قايتىس بولدى, – دەيدى قۇرمەت.
بيقاننىڭ جانتەلى ەسىمدى بالاسى دا دۇنيەدەن وتكەن, قىزى كامار بۇگىندە شەمونايحا اۋدانىنىڭ بەلىي كامەن اۋىلىندا تۇرادى. بيەكەڭ, سونداي-اق, قۇمالاقشى بولىپتى. قىزى كامارعا سوڭعى ونەرى جۇعىپتى.
ال شاناق تۋرالى الىبەك اسقاروۆ قالامگەرلەردىڭ قالجىڭىن تەرگەن ءبىر جيناعىندا بىلاي دەپ جازادى: «ايگىلى سىبىزعىشى شاناق اۋعانباەۆ ءومىر بويى ات ۇستىندە جۇرگەن, زەينەتكەرلىككە شىققانشا ءور التايداعى ۇلكەن ءبىر كولحوزدى باسقارعان كىسى ەكەن. سول كىسى جەتپىسىنشى جىلداردىڭ باسىندا زەينەتكەرلىككە شىققان سوڭ پارتيالىق بيلەتىن اۋدانعا اكەلىپ, راقمەتىن ايتىپ تاپسىرىپتى دا, ءوزى اۋىلعا بارىپ مولدالىق قۇرىپ كەتىپتى. جازۋشى ورالحان بوكەەۆ ەلگە بارعان ءبىر ساپارىندا شاناقتىڭ اۋىلىن ىزدەپ بارىپ, اقساقالعا ارنايى سالەم بەرەدى. اڭگىمە اراسىندا ورالحان:
– شاكە, ءبىز ءسىزدى كوممۋنيست دەپ ويلاۋشى ەدىك. ەندى, مىنە, مولدا بوپ كەتتىڭىز. وسى ەكەۋىنىڭ قايسىسى شىندىق؟ – دەپ ءازىل-شىنى ارالاس سۇراق قويادى.
سوندا شاناق اسپاي-ساسپاي:
– ەكەۋى دە شىندىق, شىراعىم. مەنىڭ كوممۋنيستىگىم بەرگى جاعىندا ەدى دە, مولدالىعىم – ارعى جاعىندا, تەرەڭدە شوگىپ جاتقان بولاتىن, – دەپ جاۋاپ بەرىپتى».
ياعني سىبىزعىشىلار سازعا عانا ەمەس, سوزگە دە ۇستا بولعان جاندار. كاتونقاراعايدىڭ توپقايىڭ اۋىلىنداعى مەكتەپتە شاناق اۋعانباەۆقا ارنالعان مۇراجاي-بۇرىش بار. وندا شاكەڭنىڭ قامىستان جاسالعان سىبىزعىسى تۇر. جىرىلىپ قالعاندىقتان كۇي ويناۋعا جارامايدى. سونداي-اق, ءۇي جاعدايىندا كۇيلەرى جازىلىپ الىنعان پلاستينكا ساقتاۋلى. بۇگىندە دىبىسى ءوشىپ كەتكەن تاسپالاردى قالپىنا كەلتىرۋگە بولاتىن وزىق تەحنولوگيالار ارقىلى وسى پلاستينكاداعى كۇيلەردى وڭدەسە عاجاپ مۇرا بولار ەدى. «قازاقتىڭ 1000 كۇيى» انتولوگياسىنا ش.اۋعانباەۆتىڭ ورىنداۋىنداعى 2 كۇي ەنگەن. شاناق جيىن-تويلاردا بوز كىلەمدە دە دەس بەرمەگەن تۇلعالى بالۋان بولىپتى. بالاسى سايىن اۋعانباەۆ وسكەمەن قالاسىندا تۇرادى.
سەكسەنىنشى جىلدارى ايتىسكەرلىگىمەن تانىلعان كۇرشىمدىك اقىن قابدوللا تۇراروۆ شىعىسقازاقستاندىق سىبىزعىشىلار تۋرالى كولەمدى داستان جازدى. اتالعان جىردىڭ قولجازباسى كىتاپ بولىپ شىقپاسا دا, تۇپتەلىپ, وسكەمەندەگى ونەر مۇراجايى مەن توپقايىڭداعى شاناق اۋعانباەۆقا ارنالعان مۇراجايدا ساقتاۋلى تۇر.
«قازاقتىڭ كۇيى», «قالماقتىڭ كۇيى», «قوش, امان بول!», «ەسىك الدى بالقۋراي» سىندى 20-دان استام كۇيلەردى ورىنداۋشى شاناق اۋعانباەۆ 1912 جىلى تۋعان. ياعني الدىڭعى جىلى اتاقتى سىبىزعىشىنىڭ ءجۇز جىلدىعى بولدى. ءبىر تاڭعالارلىعى, وسى ايتۋلى مەرەيتويدى اتاپ وتەلىك دەگەن بىردە-ءبىر مادەنيەت جاناشىرى تابىلمادى.
قازىرگى كەزدە موڭعوليادا 30-دان اسا سىبىزعىشى بار ەكەن. التايدى ەنشىلەس جايلاپ جاتقاندىقتان ولاردى شىعىس مەكتەبىنەن ءبولىپ قاراۋعا بولمايدى, دەيدى ماماندار. موڭعوليادا قازاقتارمەن بىرگە ۇرانحاي, تىۆا حالىقتارىنىڭ سىبىزعىشىلارى دا كوزگە تۇسەدى. بىراق ولاردىڭ كەيبىر كۇيلەرىنىڭ قازاق كۇيلەرىنەن ەش ايىرماسى بولمايدى ەكەن.
ت.مۇقىشەۆتىڭ زەرتتەۋىنە سۇيەنسەك, 1956 جىلى جاعدا بابالىق ۇلى قىتايداعى ىلە قازاقتارى اۆتونومياسىنىڭ توراعاسى بولىپ تۇرعانىندا قىتايداعى قازاقتاردا قانشا سىبىزعىشى بار ەكەنى تۋرالى انىقتاما جاسايدى. العاشقى دەرەكتەردە سول ءوڭىردىڭ قىرىق ەكى سىبىزعىشىسىنىڭ اتتارى تىركەلگەن ەكەن. شىڭجان مەكتەبىنىڭ كورنەكتى وكىلىنىڭ ءبىرى اقىمجان بولدىرعان ۇلى ج.بابالىقتىڭ ۇيىندە ون بەس كۇن بويى سىبىزعى تارتىپتى. سونداعى تارتقان كۇيلەرىنىڭ سانى 120-عا جەتىپتى. نەتكەن باي مۇرا! تارباعاتاي وڭىرىندە «اقىمجاننىڭ قوڭىرى» اتتى كۇي كەڭ تارالعان.
بايتاق دالادا مال باققان باقتاشىعا سەرىك, جالعىزدىعىنا ءدارۋ ءارى 10-15 مينۋتتا كەز كەلگەن قۋرايدان جاساپ الاتىندىقتان كەڭىنەن تاراعان سىبىزعىشىلىق ءداستۇرى توقىراپ قالعالى قاي ۋاقىت... قازىر قازاقستاندا سىبىزعىشىلار ساۋساقپەن سانارلىق.
بۇگىندە كونەنىڭ كوزى بولىپ وتىرعان سىبىزعىشىلاردان – كالەك قۇماقاي ۇلى بار. 1974 جىلى ماسكەۋ, ۆارشاۆا, درەزدەن, پراگا قالالارىندا ونەر كورسەتكەن. 1993 جىلى موڭعوليانىڭ بايان-ولگي ايماعىنان شىعىس قازاقستانعا قونىس اۋداردى. العاشقىدا زايسان اۋدانىندا تۇرسا, قازىر ۇلان اۋدانىنىڭ باياش وتەپوۆ اۋىلىندا عۇمىر كەشىپ جاتىر. سەكسەننىڭ سەڭگىرىنەن اسقان اقساقالدىڭ ايتۋىنشا, اكەسى قۇماقاي التاي-قوبداعا اتاعى جايىلعان سىبىزعىشى بولعان. اۋىل اكىمى بولعاندىقتان, ات ۇستىندە كوپ جۇرگەن اكە بالاسىنىڭ شارۋاشىلىققا قاراعانىن ءجون كورىپتى. الايدا, قوي جايىپ جۇرگەن كالەك سەگىز جاسىنان باستاپ قۇلاعىنا قۇيىلعان دالا سازىن سىبىزعىعا سالۋعا ماشىقتانعان ەكەن.
سىبىزعىشىلاردىڭ وسال جەرى – ءتىس. سىبىزعى تارتقان ءتىس الدىمەن تۇسەدى. التىنمەن اپتاپ, كۇمىسپەن قاپتاساڭ دا سىبىزعى ءۇنى تابيعي تىستەن شىققانداي بولمايدى دەسەدى. قۇماقايدىڭ دا ءتىسى ءتۇسىپ, سىبىزعى تارتۋدان قالعان كەزىندە ورتالىقتان كەلگەن شاقىرتۋعا بالاسىن جىبەرىپتى. ۇلىنىڭ سىبىزعىشىلىق داڭقى شىعا باستاعانىن ەلدەن ەستىسە كەرەك. مىنە, سول ساتتەن باستاپ ءۇمىتتى اقتاپ, اكە جولىن قۋعان كالەك قاريانىڭ ءوزى دە بۇگىندە سىبىزعى تارتۋدان قالىپ وتىر...
كالەك اقساقالدىڭ قازاق مۋزىكا ونەرىنە قوسقان ۇلەسى ۇشان. ول ءوزى شىعارعان, حالىق كۇيلەرى جانە بايان-ولگي قازاقتارىنىڭ كۇيلەرى بار, جيىنى 142 كۇيدى نوتاعا ءتۇسىرىپ, ونەرتانۋشى ابدۋلحاميت رايىمبەرگەنوۆتىڭ قولىنا تاپسىردى.
بالا كەزدەگى ىنتىقتىعىن بەينەلەيتىن «الىستاعى ارمان» كۇيى تىڭدارمان كوڭىلىن تاپقان. بۇگىندە اقساقالدىڭ نەمەرەلەرى مەن نەمەرە ىنىلەرى سىبىزعىشىلىققا اۋەستەنىپ ءجۇر. ولارعا قازىنالى قارتتىڭ سارقىتى قونۋىن تىلەيمىز.
كالەك اقساقال 2012 جىلى 80 جاسقا تولدى. شاناق اۋعانباەۆتىڭ 100 جىلدىعى سىندى كالەك قۇماقاي ۇلىنىڭ دا مەرەيتويى اتاۋسىز قالدى. وسكەمەندەگى ونەر كوللەدجىنىڭ مۇعالىمى, مۋزىكاتانۋشى قارلىعاش قاسەيىنقىزى اتالعان مەرەيتويلاردى ۇشتاستىرىپ, وبلىس ورتالىعىندا ادەمى سىبىزعى كەشىن وتكىزۋ جوباسىن ازىرلەگەنىن, الايدا, وعان قارجىنىڭ تاپشىلىعى قولبايلاۋ بولعانىن ايتادى.
وسىدان وتىز شاقتى جىل بۇرىن موڭعوليادان سىبىزعى مۇراسىن ساقتاۋشى رەتىندە الماتىنىڭ مەملەكەتتىك كونسەرۆاتورياسىنا شاقىرىلعان كالەك قۇماقاي ۇلىنىڭ ءبىر سىبىزعىسىن سول كەزدە كونسەرۆاتوريانىڭ قوبىز سىنىبىندا ءۇشىنشى كۋرستا وقىپ جۇرگەن ستۋدەنت تالعات مۇقىشەۆ اتتاي قالاپ الىپ قالىپتى. ارادا ءبىراز جىلدار وتكەندە سول شاكىرتى كونسەرۆاتوريادا تۇڭعىش رەت سىبىزعى سىنىبىن اشارىن ول كەزدە ەكەۋى دە بىلمەگەن ەدى.
تالعات مۇقىشەۆ – ديپلوم العان تۇڭعىش قازاق سىبىزعىشىسى. تارباعاتاي ءوڭىرىنىڭ اقسۋات اۋىلىندا تۋعان. ونىڭ «ديپلومدى سىبىزعىشى» بولۋىنىڭ جايى مىناداي. تاۋەلسىزدىك العان جىلدارى كونسەرۆاتوريا رەكتورى دۇيسەن قاسەيىنوۆ, ءبولىم مەڭگەرۋشىسى ايتقالي جايىموۆ, دوسمۇحامبەت تۇياقباەۆ «سىبىزعى اسپابىن قايتا جاڭعىرتۋ كەرەك بولىپ تۇر. باشقۇرتستاندا سىبىزعىنىڭ ۇلكەن مەكتەبى بار. سوندا وقۋعا ىڭعايىڭ كەلەتىن سياقتى. قالاي قارايسىڭ؟» دەپ تالعاتقا باشقۇرتستانعا بارۋ جونىندە ۇسىنىس جاسايدى. وسىلايشا, 1995 جىلى ۋفا كونسەرۆاتورياسىن ءتامامداپ, قازاقتىڭ مۋزىكا تاريحىندا تۇڭعىش رەت سىبىزعى سالاسى بويىنشا ديپلوم العان تالعات, ەلگە ورالعان سوڭ قۇرمانعازى اتىنداعى كونسەرۆاتوريادا سىبىزعى كلاسىن اشىپ, شاكىرت ءتاربيەلەي باستادى. بىراق ەكى جىلدا ءبىر قابىلدايتىندىقتان, وسى كۇنگە دەيىن 15 بالا عانا سىبىزعىشى ماماندىعىن مەڭگەرىپ شىققان كورىنەدى. قۋانارلىعى, جۋىردا ج.ەلەبەكوۆ اتىنداعى ەسترادا جانە تسيرك كوللەدجىندە سىبىزعى سىنىبى اشىلعان ەكەن. تالعاتتىڭ اۆتورلىعىمەن العاش رەت ءار ەڭبەكتە پىشىراپ جۇرگەن 40-تان استام سىبىزعى كۇيى «سىبىزعى سازى» جيناعىندا توپتاستىرىلىپ جارىق كوردى.
سىبىزعى – قازاقتىڭ ونەرى. قازاق پەن باشقۇرتتان وزگە ەش ۇلت سىبىزعى تارتا المايدى. باشقۇرتتار سىبىزعىشىنى «قۋرايشى» دەيدى. بىراق ولاردا ءدارىپتەلۋى بىزدەگىدەي كەمشىن ەمەس. قۇلاعىنا ساز قوناتىن باشقۇرت بالاسىنا مەكتەپ جاسىنان باستاپ قۋرايشىلىق ۇيرەتىلەدى. قازاقستاندا بۇل ءرولدى دومبىرا اتقارادى. ايتسە دە, ەلىمىزدە سىبىزعىنىڭ از بولسا دا تارالىپ, كەيىنگە دەيىن ساقتالىپ كەلگەن ءوڭىرى – شىعىس. كونە داستانداردىڭ ءبىرى «قوزى كورپەش-بايان سۇلۋداعى» «قوش, ەسەن بول» كۇيى دە وسى وڭىردە ساقتالىپ, سىبىزعىدا تارتىلىپ ءجۇر.
«ماڭگىلىك سارىن» سياقتى ۇلكەن جوبالار ارقىلى تاسپاعا جازىلىپ, ەلىمىزدىڭ ءار تۇكپىرىندە وتەتىن ەتنوگرافيالىق كەشتەردىڭ, سونىڭ ىشىندە وسكەمەندەگى «ماڭگىلىك مۇرا» التاي-تارباعاتاي كۇي ونەرى فەستيۆالى, كاتونقاراعاي اۋدانىنداعى «التاي – تۇركى الەمىنىڭ التىن بەسىگى» ەتنوفەستيۆالى باسقا دا مۋزىكانتتارمەن بىرگە سىبىزعىشىلاردىڭ باسىن قوسىپ جاتقانىمەن, ءار وڭىردەن بىلىكتى, كاسىبي ونەرپازداردى تاۋىپ, تاربيەلەۋ كەزەگى كەلدى. سونداي-اق, ءبىردى-ەكىلى كونەكوز سىبىزعىشىلاردىڭ ۇلتىمىزدىڭ جاۋھار ونەرىنىڭ شىراقشىسى بولعان اسا ءىرى ەڭبەگىن كوزى تىرىسىندە ەسكەرۋسىز قالدىرماعانىمىز ءجون بولار ەدى.
ءدارىپتى ونەر مەن ونەرپاز ۇلتتىڭ مارتەبەسىن وسىرەدى.
دۋمان اناش,
قازاقستان جۋرناليستەر وداعىنىڭ مۇشەسى.
وسكەمەن.