انا مەن بالانى قورعاۋدىڭ اۋقىمدى اكتسياسى

«باقىتتى وتباسى – باقىتتى ەل» ۇرانىمەن قولعا الىنعان ءىس-شارا شەڭبەرىندە سونىمەن قاتار ايەلدەرگە قاتىستى حالىقارالىق زورلىق-زومبىلىق كورسەتۋدى جويۋ كۇنى اتالىپ وتىلەدى. بۇگىندە ۇل­كەن كۇشكە, ماڭىزدى ءىس-شاراعا اي­نالعان ناۋقاننىڭ باس­تى كوزدەگەنى – انا مەن بالانى قور­عاۋ. اكتسيا اياسىندا ايەلدەرگە قا­تىس­تى زورلىق-زومبىلىقتىڭ الدىن الۋ, قوعامداعى وتباسى قۇن­دىلىعىن ارتتىرىپ, قىز-كەلىن­شەكتەردىڭ قۇقىقتىق ساۋات­تىلىعىن ارتتىرۋ جانە وتبا­سىندا زورلىق-زومبىلىق جا­ساۋعا بەيىم ادامدارمەن جەكە پرو­في­لاكتيكالىق جۇمىس جۇرگىزۋگە باسا نازار اۋدارىلادى. «ايەلدەرگە قاتىستى زورلىق-زومبىلىقسىز 16 كۇن» اكتسياسى وتباسىندا قىز-كەلىنشەكتەرگە قاتىگەزدىك كورسەتۋ, كۇش قولدانۋ, جابىرلەۋ, ءتىل تيگىزۋ, ار-نامىسىن تاپتاۋ سەكىلدى قوعامدىق رەزونانس تۋدىراتىن قىلمىستاردىڭ الەۋمەتتىك, پسيحولوگيالىق, تۇرمىستىق ءتۇيىنىن شەشۋگە باعىتتالعان. سون­دىقتان دا رەس­پۋبليكا بويىن­شا جىل سايىن ءداستۇرلى تۇردە وتكى­زىلەتىن بۇل ءىس-شاراعا تەك مۇددەلى مەملەكەتتىك, ۇكىمەتتىك ورگاندار ەمەس, بۇكىل جۇرتشىلىق, باق, ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىم وكىلدەرى, قوعام بەلسەندىلەرى ءبىر كىسىدەي اتسالىسىپ كەلەدى.

ناۋقاننىڭ باستاۋ العانىنا 30 جىل تولۋىنا وراي ەلوردادا ۇيىمداستىرىلعان حالىقارالىق كونفەرەنتسيادا دا قازىرگى كەزدە قوعامدا شەشىمىن تاپپاي وتىرعان كوپ ماسەلەنىڭ ءبىرى – وتباسىنداعى ايەلدەرگە قاتىستى زورلىق-زومبىلىق ەكەنى ءسوز بولدى. «قازاقستانداعى وتباسى ينستي­تۋتى جانە وتباسىلىق ساياسات: ماسەلەلەرى, ۇردىستەرى مەن كە­لە­شەگى» تاقىرىبىندا وتكەن جيىن­دى ۇيىمداستىرۋشىلار – پرە­زيدەنت جانىنداعى ايەلدەر ىستەرى جانە وتباسىلىق-دەموگرافيالىق ساياسات جونىندەگى ۇلتتىق كوميسسيا, ەۋروپاداعى قاۋىپسىزدىك جانە ىنتىماقتاستىق ۇيىمى جانە بۇۇ-ايەلدەر قۇرىلىمى «زورلىق-زومبىلىققا قارسى 16 كۇندىك بەلسەندى ارەكەت» اتتى حا­لىق­ارالىق كامپانيانىڭ وسى ۋاقىتقا دەيىن اتقارعان اۋقىمدى جۇمىستارىنا كەڭىنەن توقتالدى.

 كونفەرەنتسيادا ادام قۇقىق­تارىنا قاتىستى ۇلتتىق جانە حالىقارالىق ستاندارتتاردىڭ ساقتالۋى ەلىمىزدەگى باستى با­سىم­دىقتار ەكەنىن اتاپ وتكەن ۇلت­تىق كوميسسيا ءتورايىمى, پار­لامەنت ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتى ءلاززات رامازانوۆا: «زورلىق-زومبىلىقتى تۇبەگەيلى جويۋ – وتە وزەكتى تاقىرىپ. وكىنىشكە قاراي, ايەلدەر مەن بالالارعا قاتىستى كورسەتىلگەن زورلىق-زومبىلىق فاكتىلەرى تۋرالى سوڭعى ۋاقىتتا ءجيى ەستيتىن بولدىق. سوندىقتان دا زورلىق-زومبىلىقتى تۇبەگەي­لى جويۋ بويىنشا جۇيەلى قادام­دار قابىلدانۋى اسا ماڭىز­دى. وتباسىنى قورعاۋ مەن قول­داۋدا ءبىرتۇتاس جۇيە قالىپتاس­تىرۋ­دىڭ قاجەتتىلىگى تۋرالى, ايەل­دەر مەن بالالارعا قاتىس­تى زورلىق-زومبىلىقتى تۇ­بە­­گەي­لى جويۋ ءبىرىن­شى كەزەكتە ەكە­­­نىن  پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ ءاردايىم اتاپ وتۋدە. ءماجىلىس دەپۋتاتتارى وتباسىلىق-تۇرمىستىق زور­لىق-زومبىلىقتىڭ الدىن الۋ, وتبا­سىلىق قۇندىلىقتاردى قالىپ­تاستىرۋ, الەۋمەتتىك جاعىنان وسال توپتارعا قولداۋ كورسەتۋ شارا­لارى كوزدەلگەن وتباسى ينس­تيتۋتىن نىعايتۋ تۋرالى زاڭ جوباسىن ازىرلەگەن بولاتىن», دەدى.

«زورلىق-زومبىلىققا قارسى ءبىرىنشى حالىقارالىق ناۋقان وسىدان 30 جىل بۇرىن, 1991 جىلى وتكىزىلگەن ەدى. سودان بەرى بۇل حالىقارالىق ناۋقان ەلىمىزدە جىل سايىن ۇيىمداستىرىلىپ كەلەدى. حالىقارالىق ناۋقاننىڭ وسى ۋاقىتقا دەيىن وتكىزىلۋىنىڭ ءوزى – الەم بويىنشا زورلىق-زومبىلىق وزەكتى ماسەلە ەكەنىن جانە بۇل ماسەلە تۇبەگەيلى شە­شىل­مەي وتىرعانىن كورسەتىپ وتىر. وكىنىشكە قاراي, الەمدە بىردە-ءبىر ەل ايەلدەردى زورلىق-زوم­بىلىقتان تولىق قورعاي الماۋ­دا. ءبىزدىڭ ماقساتىمىز – زاڭ­­نامالىق تۇرعىدان جاع­داي جاساۋ, مەملەكەتتىك ورگان­داردىڭ ۆەدومستۆوارالىق جۇمى­سىن ۇيلەستىرۋ», دەدى ل.را­ما­زانوۆا.

حالىقارالىق جيىن­دا قا­زاق­ستانداعى ادام قۇقىقتارى جو­نىندەگى ۋاكىل ەلۆيرا ءازىموۆا ايەل­دەردىڭ كوبى ءوز قۇ­قى­عى­نا قاتىستى قولدا­نىس­تاعى زاڭنامالار جايلى بىلە بەر­مەي­تىنىن ايتىپ, ەلىمىز­دە COVID-19 پاندەمياسى كە­زىندە وتباسىنداعى داۋ-جان­جال­­­داردىڭ, اسىرەسە ايەل­دەردىڭ تاياق­قا جىعىلىپ, قۇقىق­تارى­نىڭ اياققا تاپتالۋى سەكىلدى زاڭسىز­دىقتاردىڭ بەلەڭ العانى­نا الاڭداۋشىلىعىن ءبىلدىردى.

ال ءماجىلىس دەپۋتاتى جۇلدىز سۇلەيمەنوۆا وتباسىلىق جانە ايەلدەرگە قاتىستى زورلىق-زوم­بىلىقتىڭ الدىن الۋدا ءتالىم-تاربيەنىڭ الار ورنىنا جان-جاقتى توقتالدى. ءبىلىم بەرۋ جۇيەسى اياسىندا وقۋشىلاردىڭ ادامگەرشىلىگى مەن مورالدىق كەلبەتىن قالىپتاستىرۋ ماسەلە­سىنە ەرەكشە ءمان بەرگەن دەپۋتات: «ادامگەرشىلىك جانە ۇلت رۋحانيا­تىنان قول ۇزگەن تەحنوكراتيزم ءبىزدى ۇشپاققا شىعارماسى انىق. وتپەلى كەزەڭدە ءبىز وتباسىنىڭ بالا تاربيەسىندەگى ءرولىن كەمىتىپ الدىق. مۇنى مويىنداۋىمىز كەرەك. سوندىقتان بالا تار­بيەسى تەك مەكتەپتىڭ موينىندا دەگەن قاساڭ تۇسىنىك ءالى دە بار. وسكەلەڭ ۇرپاقتىڭ مورالدىق, مادەني جانە پسيحولوگيالىق ۇستانىمدارىن قالىپتاستىراتىن نەگىزگى ينستيتۋت – مەكتەپ. سون­دىق­تان ۇستازدىڭ ءرولى تەك ۇيرەتۋ عانا ەمەس, تاربيەلەۋ ەكەن­دىگىن دە ەستەن شىعارمايىق. ءبىزدى ۇلت رەتىندە ساقتايتىن, اقپارات تاسقىنى مەن عالامدانۋ كۇشىنە توتەپ بەرە الاتىن تەمىرقازىق ۇستانىمداردى بالا ساناسىنا ءسىڭىرۋ قاجەت. سونىمەن قاتار ادام­زاتقا جات قاتىگەزدىك, ماسىل­دىق پەن مەنمەندىك, ەرىن­شەك مىنەزدەن بويدى تاسالاپ, مەيى­رىمدىلىك, ەلگەزەكتىك, قاراپايىم­دىلىق سياقتى كىمگە بولسا دا جارا­سا­تىن قاسيەتتەردى بالا بويىنا دارىتۋ كەرەك. ۇستازدار قاۋىمى وزدەرىنىڭ بۇعان دا جاۋاپ­تى ەكەندەرىن ءبىر ءسات ەستەن شى­عار­ماۋى ءتيىس», دەدى ج.سۇلەيمەنوۆا.

ىشكى ىستەر ءمينيسترىنىڭ ورىن­با­سارى مۇرات بايمۇقاشەۆ ايەل­­دەر مەن بالالاردىڭ قۇ­قى­عىن قورعاۋ ءۇشىن جۇيەلى ءىس-شا­رالار قابىلدانعانىنا, ارنايى زاڭ قابىلدانىپ, بۇل باعىت­تاعى زاڭنامالاردىڭ ۇدايى جا­ڭارتى­لىپ وتىراتىنىنا كوڭىل ءبولدى. ونىڭ ايتۋىن­شا, تۇر­مىستىق زورلىق-زوم­بىلىق­قا قاتىستى پوليتسيا قىزمەت­كەر­لەرىنىڭ وكىلەتتىكتەرى كەڭەيتىلگەن. بۇگىندە ءتارتىپ ساقشىلارى وتبا­سى-تۇرمىستىق قۇقىق بۇزۋشى­لىققا جول بەرگەن وتباسى تيران­دارى­نا قاتىستى ناقتى مىندەت­تەر مەن شەكتەۋلەردى بەلگى­لەي الا­دى. «ەندى پوليتسيا قىزمەت­كەرى تۇرمىستىق زورلىق-زوم­بى­لىق جاساۋ قاۋپى بولعان جاع­داي­دا, جان­جال شىعارۋشىعا جابىر­لەنۋ­شىگە جاقىنداۋعا, ونىمەن كەز كەلگەن امال-تاسىلمەن, ونىڭ ىشىن­دە تەلەفون ارقىلى باي­لانى­سۋعا تىيىم سالۋعا قۇقىلى. مۇن­داي شەكتەۋلەردىڭ قولدانىلۋ مەرزىمى – 1 اي. تىيىم سالۋلار مەن شەك­تەۋلەردى بۇزسا, كۇدىكتى اكىمشى­لىك جاۋاپ­قا تارتىلادى, ءتىپتى 5 تاۋ­لىككە اكىمشىلىك قاماۋعا الىنۋى دا مۇمكىن. ەگەر تۇر­مىستىق داۋ-جانجال كەزىن­دە ۇرىپ-سوعۋ نە­مەسە جەڭىل دەنە جا­راقاتتارى بول­سا, قۇقىق بۇزۋ­شىعا 10 نەمەسە 15 تاۋلىككە دەيىن اكىمشىلىك قا­ماۋعا الۋ تۇرىندە قاتاڭ جازا قول­دانىلۋى مۇمكىن», دەدى ءىىم وكىلى.

ستاتيستيكالىق مالىمەتتەرگە سۇيەنەر بولساق, جىل باسىنان بەرى پوليتسياعا تۇرمىستىق زورلىق-زومبىلىققا قاتىستى 125 مىڭنان استام ءوتىنىش پەن حابارلاما كەلىپ تۇسكەن. تەكسەرۋ كەزىندە سوت 8,5 مىڭ ازاماتتىڭ مىنەز-قۇلقىنا بايلانىستى ەرەكشە تالاپتار بەلگىلەسە, 40 مىڭنان استام ادام اكىمشىلىك جاۋاپكەرشىلىككە تار­تىل­عان. ال ايەلدەردىڭ قاۋىپ­سىز­دىگىن قامتاماسىز ەتۋ ماق­ساتىندا شىعارىلعان قورعاۋ نۇسقا­ما­سىنىڭ سانى 70 مىڭنان اسىپ جى­عىلادى. ال شاڭىراقتى شاي­قال­­تىپ, وتباسى ىرگەسىن سوگەتىن وسىن­­داي قىلمىستاردىڭ نەگىزگى سە­بەپتەرى – تۇرمىستىق تاۋقى­مەت­تەن تۋىنداعان ۇرىس-كەرىس, قىز­­عانىش, ماسكۇنەمدىك, قۇمار ويىن­عا سالىنۋ, بۇزاقىلىق پەن الەۋ­مەت­تىك تەڭسىزدىك پەن جاعدايدىڭ تومەندىگى.

پوليتسيا قىزمەتكەرلەرى­نىڭ كۇن سايىن ءتۇرلى تاعدىر­مەن بەتپە-بەت كەلەتىنىن ايتقان ءىىم اكىمشىلىك پوليتسيا كومي­تەتى يۋۆەنالدى پوليتسيا جانە ايەلدەردى زور­لىق-زومبىلىقتان قورعاۋ باس­قارماسىنىڭ باسشىسى اسەت وسپانوۆ: «وتباسى-تۇرمىستىق قاتىناستار اياسىندا جاسالعان قۇقىق بۇزۋشى­لىق­تار­دى تالداۋ جۇمىستارى زورلىق-زومبىلىقتىڭ نەگىزگى سەبەبى – الەۋمەتتىك ماسەلە­لەر ەكەنىن كورسەتىپ وتىر. ونىڭ ىشىندە, ىشىمدىكتىڭ كەسىرىنەن بولاتىن ۇرىس-كەرىس پەن داۋ-جانجال وتە كوپ», دەدى. وتباسىنداعى زورلىق-زومبىلىقتىڭ قوعامدى تۇراقسىزداندىرىپ, الەۋمەتتىك قاۋىپسىزدىككە قاۋىپ توندىرەتىن وزەكتى ماسەلە ەكەنىن ايتقان ءىىم قىزمەتكەرى ەلىمىزدە تۇرمىستىق زورلىق-زومبىلىق قۇرباندارىنا كومەك كورسەتەتىن داعدارىس ورتا­لىقتارى, وتباسىن قولداۋ ورتا­لىق­تارى, سەنىم تەلەفوندارى, وتبا­سى مەن بالالارعا الەۋمەتتىك قىز­مەت كورسەتۋ مەكەمەلەرى, پسي­حو­لوگيالىق, مەديتسينالىق-الەۋ­مەت­تىك ور­تا­لىقتار, سونداي-اق ۋاقىتشا نەمەسە تۇراقتى اسىراپ الۋشى وتباسىلار بار ەكەنىن اتاپ ءوتتى. «كريمينوگەندىك جاعداي­دى ساۋىق­تىرۋ, وتباسى-تۇرمىس­تىق قاتى­­ناستار سالاسىنداعى قۇقىق بۇزۋ­شىلىقتاردى بول­دىر­ماۋ ماق­ساتىندا رەسپۋب­ليكا اۋماعىندا «تۇرمىس», «قادا­عالاۋ», «ۋچاسكە», «وتباسى» سە­كىل­­دى پروفيلاكتيكالىق ءىس-شارا­لار تۇراقتى تۇردە جۇرگىزى­لەدى. تۇرمىستىق زورلىق-زومبى­لىق­تىڭ الدىن الۋ ماقساتىندا ىشىم­دىككە سالىنۋ, وتباسى-تۇر­مىستىق قاتى­ناستار سالاسىندا قۇ­قىق­قا قارسى ءىس-ارەكەتتەر جا­ساۋ, دەنساۋلىققا جەڭىل زيان كەل­تىرۋ سياقتى ۇساق قۇقىق بۇزۋشى­لىق­تاردىڭ جولىن كەسۋگە ەرتە باستان ءمان بەرۋىمىز قاجەت», دەدى سپيكەر.

جالپى, ەلىمىزدە قابىلدانعان ۇيىم­داستىرۋشىلىق جانە قۇقىق­تىق ءىس-شارالاردىڭ ناتيجەسىندە وسى جىلدىڭ 10 ايىندا وتباسى-تۇر­مىستىق قاتىناستار سالاسىن­دا جاسالعان قىلمىستىق قۇ­قىق بۇزۋ­شىلىقتار 7,5 پايىزعا تو­مەن­­دەگەن. ءىىم وكىلى وتباسىندا­عى زورلىق-زومبىلىق ماسەلەسى, ونى شەشۋ جولدارى بارلىق مەملە­كەت­تىك جانە قوعامدىق ۇيىمنىڭ نازا­رىندا ەكەنىن دە ەسكە سالىپ ءوتتى.

25 قاراشادان باستاپ ايەل­دەرگە قاتىستى زورلىق-زومبى­لى­ققا قارسى حالىقارالىق كۇرەس كۇنى بارلىق ەلدە باستالادى. بۇل حالىقارالىق كامپانيا 16 كۇن بويى وتكىزىلەدى. وسىعان وراي جيىندا ءسوز العان قازاقستان زاڭ­گەرلەر وداعىنىڭ نۇر-سۇلتان قالا­­سىنداعى فيليالىنىڭ تور­اعاسى سەرىك بەركامالوۆ: «16 كۇن دەگەن ارينە وتە از. وتباسى ينستيتۋتىن نىعايتۋ, ايەلدەرگە قاتىستى زورلىق-زومبىلىقتىڭ الدىن الۋدا ماڭىزى زور مۇنداي اۋقىم­دى اكتسيانى 365 كۇن وت­كىزسەك تە ارتىقتىق ەتپەيدى», دە­­گەن ويىن ورتاعا تاستادى.

حالىقارالىق ناۋقاننىڭ باستى ماقساتتارىنىڭ ءبىرى – قۇقىقتىق اقپارات جۇمىسىن بەلسەندى جۇرگىزۋ. سول سەبەپتى دە كونفەرەنتسياعا قاتىسۋشىلار زورلىق-زومبىلىق ماسەلەلەرىنە قاتىستى اعارتۋشىلىق, مادەني ءىس-شارالار وتكىزۋ جۇمىستارىنا دا ەرەكشە نازار اۋداردى. باس­قوسۋ بار­ىسىندا ۇلتتىق كوميسسيا ءتورايى­مى ءلاززات رامازانوۆا, قازاق­ستانداعى ادام قۇقىقتارى جونىن­دەگى ۋاكىل ەلۆيرا ءازىموۆا جانە ىشكى ىستەر ءمينيسترىنىڭ ورىن­باسارى مۇرات بايمۇقاشەۆ «زور­لىق-زومبىلىققا قارسى 16 كۇن­دىك بەلسەندى ارەكەت» اتتى حالىق­ارالىق ناۋقان اياسىندا وتە­تىن ءىس-شارالاردىڭ بىرلەسكەن جوس­پارىن بەكىتىپ, ورتاق قۇجاتقا قول قويدى.