ءماجىلىس سپيكەرى نۇرلان نىعماتۋليننىڭ توراعالىعىمەن وتكەن جالپى وتىرىستا پالاتا دەپۋتاتتارى بيرجالىق ساۋدانى دامىتۋ جانە جەتىلدىرۋ ماسەلەلەرى بويىنشا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى زاڭ جوباسىن ءبىرىنشى وقىلىمدا ماقۇلدادى.
زاڭ جوباسى تاۋار بيرجالارى قىزمەتىنىڭ تالاپتارىن جانە اشىقتىعىن ارتتىرۋعا, بيرجالىق ساۋدانى دامىتۋ ءۇشىن باسەكەلى ورتا مەن جاعدايلار جاساۋعا, سونداي-اق بيرجالىق ساۋدا كولەمىن ۇلعايتۋعا باعىتتالعان. اتالعان قۇجات جونىندە ساۋدا جانە ينتەگراتسيا ءمينيسترى باقىت سۇلتانوۆ بايانداما جاسادى. «قۇجات تاۋار بيرجالارىنىڭ قىزمەتىن رەتتەۋدى زاڭنامالىق جەتىلدىرۋ بويىنشا مەملەكەت باسشىسىنىڭ 2020 جىلعى 1 قىركۇيەكتەگى جولداۋىن ىسكە اسىرۋ جونىندەگى جالپىۇلتتىق ءىس-شارالار جوسپارىنىڭ 46-تارماعىن ورىنداۋ ءۇشىن ازىرلەندى. زاڭ جوباسىندا زاڭنامالىق بازانى حالىقارالىق تالاپتار مەن ستاندارتتارعا سايكەس كەلتىرۋ, سونداي-اق بيرجالىق ساۋدانى دامىتۋ بويىنشا تولىقتىرۋلار كەشەنى كوزدەلگەن. ولاردى ىسكە اسىرۋ ورنىقتى جانە باسەكەگە قابىلەتتى وتاندىق بيرجالىق سالانى قالىپتاستىرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. ۇسىنىلىپ وتىرعان زاڭ جوباسىنىڭ نەگىزگى بولىمدەرىنە توقتالىپ كەتەيىن. قازىرگى ۋاقىتتا قازاقستاندا 19 تاۋار بيرجاسى ليتسەنزيالانعان. ۇلتتىق ستاتيستيكا بيۋروسىنىڭ دەرەكتەرىنە سايكەس بيرجالىق كەلىسىمدەردىڭ سانى 2009 جىلى 1 119-دان 2020 جىلى 48 000 كەلىسىمگە دەيىن, ياعني 50 ەسەگە ءوستى. بۇل رەتتە, جەتەكشى ءۇش تاۋار بيرجاسىنىڭ («استانا», ەتس, «كاسپي» بيرجالارى) بيرجالىق ساۋدا-ساتتىق كولەمى 2020 جىلى 291,2 ملرد تەڭگەنى, ياعني بارلىق ساۋدا-ساتتىق كولەمىنىڭ 30 پايىزىن قۇرادى. تۇراقتى بيرجالىق سالانى قالىپتاستىرۋ ماقساتىندا زاڭ جوباسىندا تاۋار بيرجالارىنىڭ ەكى دەڭگەيلى جۇيەسىن ەنگىزۋ ۇسىنىلادى», دەدى ب.سۇلتانوۆ.
ۆەدومستۆو باسشىسىنىڭ ايتۋىنشا, ءبىرىنشى دەڭگەي ساۋدا-ساتتىقتى بيرجالىق تاۋارلارمەن جۇزەگە اسىراتىن تاۋار بيرجالارى ءۇشىن جارعىلىق كاپيتالدى 700 مىڭ ەسەلەنگەن ايلىق ەسەپتىك كورسەتكىشكە دەيىن ۇلعايتۋ كوزدەلگەن. ەكىنشى دەڭگەي ستاندارتتالماعان تاۋارلارمەن عانا ساۋدا-ساتتىقتى جۇزەگە اسىراتىن تاۋار بيرجالارى ءۇشىن تالاپتار بۇرىنعى دەڭگەيدە قالادى. ياعني جارعىلىق كاپيتالدىڭ ەڭ از مولشەرى 300 مىڭ ەسەلەنگەن ايلىق ەسەپتىك كورسەتكىشتى قۇرايدى. «بيرجالاردىڭ ءتۇرلى تارماققا ءبولىنۋى بيرجالىق ساۋدانى جەتىلدىرۋگە جانە دامىتۋعا سەرپىن بەرەدى. ياعني تەك ستاندارتتالماعان تاۋارلارمەن ساۋدا-ساتتىقتى جۇزەگە اسىراتىن بيرجالار باسقا قاتىسۋشىلارمەن شوعىرلانىپ, قىزمەتتەر سپەكترىن كەڭەيتىپ, ولاردىڭ ساپاسىن جاقسارتۋ جانە كولەمىن ۇلعايتۋ ارقىلى ءوز پوتەنتسيالىن ارتتىرۋعا تىرىسادى. قازىرگى ۋاقىتتا تاۋار بيرجالارى بروكەرلەر مەن ديلەرلەردى اككرەديتتەۋدى, سونداي-اق ساتىپ الۋشىلار مەن ساتۋشىلاردىڭ ءبىر بيرجادان ەكىنشىسىنە اۋىسۋىن قيىنداتاتىن ءارتۇرلى تالاپپەن وزدەرىنىڭ ىشكى بيرجالىق ساۋدا ەرەجەلەرىن بەلگىلەيدى. باسەكەلەستىكتى جانە تاۋار بيرجاسىنا تەڭ قولجەتىمدىلىكتى ارتتىرۋ ماقساتىندا زاڭ جوباسىندا بيرجالىق ساۋدانىڭ بىرىڭعاي قاعيدالارىن بەكىتۋ كوزدەلگەن. سونداي-اق وندا بروكەرلەر مەن ديلەرلەر ءۇشىن ديسكريميناتسيالىق شارتتار مەن ەرەجەلەردى الىپ تاستاۋ جونىندەگى نورمالار, ساتىپ الۋشىلار مەن ساتۋشىلار ءۇشىن ساۋدا شارتتارى مەن راسىمدەرىن اۋىستىرماستان بيرجانى ەركىن وزگەرتۋ مۇمكىندىگى قاراستىرىلعان», دەدى ب.سۇلتانوۆ.
وسىلايشا, بىرىڭعاي قاعيدالارمەن ولارعا جەكەلەگەن تالاپتار قويا وتىرىپ, تاۋارلار مەن ساۋدا-ساتتىقتى سەكتسيالار بويىنشا ءبولۋ بەلگىلەنەدى. سونىمەن قاتار زاڭ جوباسىندا تاۋار بيرجاسىنا بروكەرلەردىڭ جاسالعان كەلىسىمدەرىنىڭ كولەمىنە قاراي سارالانعان بيرجالىق الىم بەلگىلەۋ قۇقىعى كوزدەلگەن. ەنگىزىلەتىن نورما تۇراقتى ساۋدا جۇرگىزەتىن ساتۋشىلار مەن ساتىپ الۋشىلارعا بيرجالىق الىم ستاۆكالارىنا جەڭىلدىك الۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. بۇل ولاردىڭ بيرجالىق ساۋدا كولەمىن ۇلعايتۋعا مۇددەلىلىگىن ارتتىرادى. «بيرجا ساۋدانىڭ ماڭىزدى ەكوجۇيەسى بولىپ سانالادى. ونىڭ نەگىزگى فاكتورى بيرجالىق ينفراقۇرىلىممەن قامتاماسىز ەتىلگەن سەنىمدىلىك بولىپ وتىر. قولدانىستاعى تەتىكتەر بيرجالىق ساۋداداعى جەتكىزۋشىلەردىڭ جاۋاپكەرشىلىگىن كوزدەمەيدى. بۇگىن كەپىلدىك ءارى ساقتاندىرۋ قورلارى تاۋار بيرجاسىنىڭ جانە وسى تاۋار بيرجاسىندا اككرەديتتەلگەن بروكەرلەردىڭ قارجى رەسۋرستارىنان قالىپتاستىرىلادى. سوندىقتان وسى زاڭ جوباسى اياسىندا بيرجاداعى كەلىسىمدەردى ساقتاندىرۋدى ەنگىزۋ مۇمكىندىگى قاراستىرىلدى. بۇل ستاندارتتى جانە قوسارلانعان قارسى اۋكتسيون رەجىمدەرىندە ىسكە اسىرىلادى», دەدى ساۋدا جانە ينتەگراتسيا ءمينيسترى.
ءمينيستردىڭ ايتۋىنشا, كەلىسىمدەردىڭ جاسالۋىن جانە شارتتاردىڭ ورىندالۋىن ساقتاندىرۋ قۇرالىن ەنگىزۋ بارلىق قاتىسۋشىنىڭ تاۋەكەلدەرىن ازايتادى, ولاردىڭ جاۋاپكەرشىلىك دەڭگەيىن ءارى بيرجالىق ساۋدانىڭ تارتىمدىلىعىن ارتتىرادى. «سونداي-اق زاڭ جوباسىندا مينيسترلىككە ەڭ تومەنگى قارجىلىق تۇراقتىلىقتىڭ شەگىن بەلگىلەۋ بويىنشا قۇزىرەت بەرۋ ۇسىنىلادى. ۇسىنىلعان قۇرال نوۆەللا ەمەس. بۇل پراكتيكا شەتەلدەردە, ماسەلەن, اقش, ۇلىبريتانيا, المانيا, سينگاپۋردا, سونداي-اق مەملەكەتتىك ساتىپ الۋدىڭ ۇلتتىق جۇيەسىندە قولدانىلادى. بۇل شارا وتكىزىلەتىن ساۋدا-ساتتىقتاردىڭ ساپاسىن ارتتىرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى, كەلىسىمدەر قاۋىپسىزدىگىنىڭ قوسىمشا قۇرالى بولىپ سانالادى, پوتەنتسيالى دارمەنسىز ءونىم بەرۋشىلەر شەگەرىلەدى, سونداي-اق بيرجالىق ساۋداعا قاتىسۋعا مۇددەلى تۇلعالاردىڭ «كولەڭكەدەن» شىعۋىن ىنتالاندىرادى», دەدى ۆەدومستۆو باسشىسى.
قۇجاتتى تالقىلاۋ بارىسىندا دەپۋتاتتار بىرقاتار زاڭنامالىق نورماعا, اتاپ ايتقاندا ساۋدا جانە ينتەگراتسيا مينيسترلىگىنىڭ ساۋدا-ساتتىققا قاتىسۋشىلاردان بيرجالىق الىمنىڭ ەڭ تومەنگى مولشەرىن شەكتەۋ قۇقىعىن كوزدەيتىن وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى ماسەلە كوتەردى. دەپۋتاتتاردىڭ پىكىرىنشە, بۇل نورما بيرجالاردىڭ كاسىپكەر – كليەنتتەرىنە تەرىس اسەر ەتۋى مۇمكىن. وسىعان ساي وتىرىستا ن.نىعماتۋلين دەپۋتاتتاردىڭ ۇسىنىسىن قولداپ, ەگەر زاڭ جوباسى ۇكىمەت رەداكتسياسىندا قابىلدانسا, باعا سۇرانىس پەن ۇسىنىسپەن رەتتەلەتىن كەزدە باسەكەلەستىكتىڭ نەگىزگى قاعيداسى بۇزىلاتىنىن اتاپ ءوتتى.
پالاتا سپيكەرى اتاپ وتكەندەي, بيرجالىق الىم مولشەرىنە قاتىستى دەمپينگ تۇرىندەگى بيرجالاردىڭ جاۋاپكەرشىلىكتەن تىس ارەكەتتەرىنە كەلەتىن بولساق, وندا بۇل جەردە زاڭ جوباسىندا كورسەتىلگەن باسقا دا تاسىلدەر جەتكىلىكتى.
سونىمەن قاتار وتىرىستا نۇرلان نىعماتۋلين دەپۋتاتتارعا «كومىرتەگى بىرلىكتەرىن» ساتۋ ءۇشىن ارنايى بيرجالاردىڭ جەكە ءتۇرىن ءبولۋ تۋرالى ۇسىنىس ايتىپ, وسى جىلدىڭ باسىندا ەكولوگيالىق كودەكس قابىلدانعانىن, وندا كومىرتەگى بىرلىكتەرىن ساتۋ مۇمكىندىگى قاراستىرىلعانىن ايتتى.
بۇگىندە بارلىق ەل شامادان تىس شىعارىندىلارمەن بەلسەندى كۇرەس جۇرگىزە باستادى. ن.نىعماتۋليننىڭ ايتۋىنشا, وسىعان بايلانىستى بىزدە دە ونەركاسىپ كاسىپورىندارىنا «تەگىن» كۆوتالار كەزەڭ-كەزەڭىمەن قىسقاراتىن بولادى. كۆوتادان تىس بارلىق شىعارىندى ءۇشىن كاسىپورىندار تولەمەك. ياعني ولار جاڭا تومەن كومىرتەكتى تەحنولوگيالار ءۇشىن اقى تولەۋدى نەمەسە قوسىمشا كۆوتالار ساتىپ الۋدى تاڭداۋى كەرەك. وسى رەتتە, ءماجىلىس توراعاسى «كومىرتەگى بىرلىكتەرى» ساۋداسى بويىنشا مامانداندىرىلعان بيرجالار قۇرىپ, الەمدىك تاجىريبەنى ۇستانۋ كەرەكتىگىنە نازار اۋداردى.
ن.نىعماتۋليننىڭ پىكىرىنشە, مۇنداي ءتاسىل بولاشاقتا ءبىزدىڭ بيرجالىق قاتىسۋشىلارعا حالىقارالىق نارىققا شىعۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. وسىعان سايكەس پالاتا توراعاسى اتالعان زاڭ جوباسى بويىنشا جۇمىس توبىنا جاۋاپتى مينيسترلىكپەن بىرگە ەكىنشى وقىلىمعا دەيىن وزگەرتۋلەر ەنگىزىپ, قاجەت بولعان جاعدايدا نورمالاردى ەكولوگيالىق كودەكسپەن سايكەستەندىرۋدى ۇسىندى.
جالپى, وتىرىس بارىسىندا دەپۋتاتتار زاتتار مەن ماتەريالداردىڭ قۇرامى مەن قاسيەتتەرىنىڭ ستاندارتتى ۇلگىلەرىن جاساۋ جانە قولدانۋ جونىندەگى ىنتىماقتاستىق تۋرالى كەلىسىمدى راتيفيكاتسيالادى. كەلىسىم ساۋدا-ەكونوميكالىق, عىلىمي-تەحنيكالىق جانە ىنتىماقتاستىقتىڭ وزگە سالالارىنداعى تەحنيكالىق كەدەرگىلەردى جويۋعا, سونداي-اق مەملەكەتتەردىڭ زاتتار مەن ماتەريالداردىڭ ستاندارتتى ۇلگىلەرىنە قاجەتتىلىگىن قامتاماسىز ەتۋگە باعىتتالعان. قۇجات وسى كەلىسىمگە قاتىسۋشى مەملەكەتتەردە قوسىمشا سىناقتار جۇرگىزبەستەن, ۇلتتىق جانە مەملەكەتارالىق ستاندارتتى ۇلگىلەردى جاساۋ مەن قولدانۋدى, سونداي-اق مەملەكەتارالىق ستاندارتتى ۇلگىلەردى قولدانۋدى كوزدەيدى.
وتىرىستا پالاتا دەپۋتاتتارى كاسىپكەرلىك قىزمەت سالاسىندا جاڭا رەتتەۋشىلىك ساياساتتى ەنگىزۋ جانە بيۋدجەت زاڭناماسىن جەتiلدiرۋ ماسەلەلەرى بويىنشا وزگەرiستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگiزۋ تۋرالى زاڭ جوبالارىن ەكىنشى وقىلىمدا ماقۇلدادى.
وتىرىس سوڭىندا ءماجىلىس دەپۋتاتتارى مەملەكەتتىك ورگاندار باسشىلارىنا دەپۋتاتتىق ساۋالدار جولدادى.