وتكەن كۇننەن بۇگىنگە جالعاسقان ءومىردىڭ سان تاراۋ جولىنا كوڭىل كوزىمىزبەن ۇڭىلەر بولساق, قازاق عىلىمى مەن وركەنيەتىنە ۇلكەن ۇلەس قوسقان عالىم ادامنىڭ وشپەس تە اينىماس ىزىنە شيىرلاپ كەپ قايتا ءتۇسىپ جاتامىز. بۇگىندە 75-ءتىڭ جوتاسىنا شىققان عالىم – كاكىم شاياحمەت ۇلى دۇيسەمباەۆتىڭ ءجۇرىپ وتكەن ءومىر جولىنا, كوپ زەرتتەگەن, زەردەلەگەن عىلىم جولىنا از-كەم نازار اۋدارعىمىز كەلىپ وتىر.
كاكىم شاياحمەت ۇلىنىڭ بالالىق شاعى ۇلى وتان سوعىسىنىڭ ەلگە سالماق سالعان اۋىر تۇسىندا وتسە دە, ونى ءومىردىڭ ءوزى شىڭداپ, ۇلى سوقپاققا سالعانداي.
مەكتەپ جاسىنان-اق ەرەسەكتەرمەن بىردەي ەڭبەككە ارالاسقان كاكىم شاياحمەت ۇلى وگىز ايداپ, جەر جىرتىپتى. زاماننىڭ تارشىلىعىنا قاراماستان, تىرمىسىپ ءجۇرىپ ءبىلىم الىپتى. ءوزى قۇرالپى بالالاردىڭ ىشىندە العىر دا زەرەك, ونەرپاز ءارى ۇلگىلى شاكىرت بولسا كەرەك. سونىسىنان شىعار, ەسەيە كەلە تىڭ جانە تىڭايعان جەرلەردى يگەرۋ ۇرانى كوتەرىلگەن تۇستا قايناعان ەڭبەكتىڭ باسىنان العاشقى تراكتورشى بولىپ تا تابىلىپ جۇرگەنى.
1956 جىلى تاحتابرود ورتا مەكتەبىن ويداعىداي اياقتاپ شىققاننان سوڭ س.م.كيروۆ اتىنداعى قازاق مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ ەكونوميكا فاكۋلتەتىنە وقۋعا تۇسەدى. ول كەزدە وداق بويىنشا سوعىستىڭ اۋىر زاردابىن جەڭۋ ءۇشىن ەل ەكونوميكاسىنا ءبىلىمدى ماماندار اۋاداي قاجەت دەگەن قاعيدا قالىپتاسقان ەدى. قاشاندا حالقىنىڭ ءبىر كەتىگىن جاماۋعا اسىعاتىن كاكىم اعا ۇلكەن ماقساتتى الدىنا قويىپ, كوپتىڭ ءتىسى باتا بەرمەيتىن ەكونوميكا سالاسىن تەرەڭ زەرتتەۋگە, تولايىم زەردەلەۋگە بەل بۋادى. ءسويتىپ, 1961-62 جىلدارى ۋنيۆەرسيتەتتى ەرەكشە بەلگىمەن بىتىرگەن ۇلگىلى ءشاكىرتكە مۇعالىمدەرى مەن ءتالىم بەرگەن عالىمدار تاراپىنان وسى ءبىلىم ورداسىنىڭ اسپيرانتۋراسىندا ءبىلىمىن ۇشتاي تۇسۋگە ۇسىنىس جاسالادى. ءبىلىمنىڭ تۇڭعيىعىنا ءسۇڭگىگەن كاكىم شاياحمەت ۇلى ءبىر جوعارى وقۋدىڭ بەلەسىنە شىعۋمەن شەكتەلمەي, كەيىنىرەك الماتى حالىق شارۋاشىلىعى ينستيتۋتىنىڭ اسپيرانتۋراسىنا دا ءتۇسىپ, اسا كۇردەلى ەكونوميكا سالاسىنىڭ عىلىمي نەگىزدەرىنە دەندەي بەردى. ىجداھاتتى ىزدەنىس پەن تەلەگەي-تەڭىز ەڭبەكقورلىقتى تۋ ەتە ءجۇرىپ سول جىلدارى كاكىم اعا ءوزىنىڭ ومىرلىك سەرىگى كۇلاش وتەباەۆامەن كوڭىل جاراستىرادى, اۋلەتتىڭ التىن قازىعىن بىرگە قاعىپ, جارقىن بولاشاققا بىرگە اياق باسادى.
بۇگىندە نەمەرە ءسۇيىپ, قازىنالى قاريا بولىپ وتىرعان عالىمنىڭ ءومىر جولىنداعى قايتالانباس ءارى وشپەس ءىزى ەكونوميكا عىلىمىندا عانا ەمەس, حالىقتىڭ ساۋاتىن اشۋ, ءبىلىمدى ۇرپاقتىڭ ساناتىن كوتەرۋ ءھام ەل مەن ەلدى, ۇلت پەن ۇلتتى جاراستىرۋ ىسىندە دە سايراپ جاتىر.
اسپيرانتۋرانى بىتىرگەن سوڭ كاكىم شاياحمەت ۇلى قازاق كسر ورتا جانە جوعارى ءبىلىم بەرۋ مينيسترلىگىنىڭ جولداماسىمەن حالىق شارۋاشىلىعى ينستيتۋتىنىڭ بۋحگالتەرلىك ەسەپ جانە شارۋاشىلىق قىزمەتىن تالداۋ كافەدراسىنا اسسيستەنت بولىپ قابىلدانادى. 1966 جىلى پروفەسسور م.ءبۋتيننىڭ جەتەكشىلىگىمەن كانديداتتىق ديسسەرتاتسياسىن قورعاپ, 1971 جىلى كسرو جوعارى اتتەستاتسيا كوميسسياسى وعان دوتسەنت عىلىمي اتاعىن بەردى. ودان كەيىن 1975-1979 جىلدار ارالىعىندا كاكىم دۇيسەمباەۆ كسرو جوعارى ءبىلىم بەرۋ مينيسترلىگىنىڭ جولداماسىمەن موڭعول حالىق رەسپۋبليكاسىنداعى مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتتىڭ ەكونوميكا فاكۋلتەتىندە ءدارىس وقىدى. ول كىسىنىڭ جان-جاقتى زەرتتەلگەن عىلىمي لەكتسيالارىنان موڭعولدىڭ ءبىر بۋىن بىلىكتى ەكونوميست ماماندارى سۋساپ شىقتى دەسەك, قاتەلەسپەگەن بولار ەدىك. مەملەكەتتەردىڭ ەكونوميكالىق ساياساتى, حالىقتار دوستىعى, كەلەشەكتە الەمدىك ەكونوميكانىڭ ۇستانار باعىتى سەكىلدى كۇردەلى تاقىرىپتى قوزعاي ءجۇرىپ, كاكىم اعا سول كەزدەگى موڭعول جەرىندەگى قىزۋ ءومىردىڭ دە بەل ورتاسىنان تابىلا ءبىلدى. عىلىمدى ءۇيرەتۋ ىسىندە تانباي ەڭبەكتەنگەن قازاق عالىمىنىڭ جانكەشتى ەڭبەگىن ەسكەرگەن موڭعوليا وكىمەتى ونى «نايرامدال» («دوستىق») مەدالىمەن ماراپاتتادى.
سىرت ەلدەگى ازاماتتىق بورىشىن ابىرويمەن اتقارىپ كەلگەن كاكىم شاياحمەت ۇلى الماتى حالىق شارۋاشىلىعى ينستيتۋتىنىڭ بۋحگالتەرلىك ەسەپ جانە شارۋاشىلىق قىزمەتىن تالداۋ كافەدراسىنىڭ دوتسەنتى, ەسەپ-ەكونوميكا فاكۋلتەتىنىڭ دەكانى, ونەركاسىپتەگى بۋحگالتەرلىك ەسەپ پەن شارۋاشىلىق قىزمەتىن تالداۋ كافەدراسىنىڭ مەڭگەرۋشىسى سەكىلدى بىرقاتار جاۋاپتى قىزمەتتەردىڭ باسىندا بولدى. ەلدىگىمىز ەسەپكە ءتۇسىپ, ۇلتتىڭ باسىنا تۇسكەن اۋىر سىن – 1986 جىلعى جەلتوقسان وقيعاسىنان كەيىن قازاق جاستارىن قۋدالاپ, اسىرەسە, ستۋدەنتتەردىڭ سوڭىنا شام الىپ ءتۇسىپ جاتقان كەزدە دە كاكىم شاياحمەت ۇلى دەكان بولا تۇرىپ ءوزىنىڭ ستۋدەنتتەرىنىڭ الداعى ومىرىنە ۇلكەن الاڭداۋشىلىقپەن قاراي ءبىلدى. الاڭعا شىعىپ كوزگە تۇسكەن ءاربىر ءشاكىرتى ءۇشىن شىرىلداپ ءجۇرىپ كوپتەگەن تاعدىرلاردىڭ كۇيرەپ كەتۋىنە جول بەرمەي, جويداسىز اۋىر سىنعا كەۋدەسىن توستى. ول جايلى كاكىم اعادان ءبىلىم ءنارىن العان ءارى جەلتوقسان وقيعاسىنىڭ قاھارمانى, بۇگىندە پارلامەنتتىڭ مىنبەرىنەن ەلدىكتىڭ ءسوزىن ايتىپ جۇرگەن دەپۋتات نۇرتاي سابيليانوۆ: «1986 جىلدىڭ جەلتوقسانى, قازاق ساناسىن سەرپىلتكەن ۇلى قوزعالىس كوپتەگەن جاستىڭ ءومىرىن بۇزىپ, تالاي تاعدىردى باسقا ارناعا سالىپ كەتتى. مىنە, وسى اۋىر كەزەڭدە جاستاردىڭ بۇلقىنىسىن ۇلكەن ادامگەرشىلىك جۇرەكپەن ءتۇسىنىپ, ءاربىر ۇل مەن قىزدىڭ تاعدىرى ءۇشىن اراشا بولعان, جانى اۋىرعان جانە ءوز حالقىنىڭ تاعدىرى ءۇشىن شىنايى قام جەگەن ءبىر كىسى بولسا, ول سول كەزدەگى فاكۋلتەت دەكانى, قازىرگى تاڭدا كافەدرا مەڭگەرۋشىسى كاكىم شاياحمەت ۇلى دۇيسەمباەۆ دەپ بىلەمىن. كاكىم اعا مەنىڭ عانا ەمەس, ءاربىر قازاقتىڭ جۇرەگىنە جاقىن جان», دەپ ەسكە الادى 1996 جىلى جەلتوقسان وقيعاسىنىڭ 10 جىلدىعىنا وراي شىعارىلعان «نامىس نايزاعايى. 1986-جەلتوقسان-1996» اتتى كىتاپتا.
زاماننىڭ سۋىق جەلىمەن ارپالىسا ءجۇرىپ عىلىمي ءىزدەنىسىن, شاكىرت تاربيەلەۋ, جاس ماماندارعا ءتالىم بەرۋ ءىسىن توقتاتپاعان عالىم مويىمادى.
«ورنىندا بار وڭالار» دەپ, شۇكىر, ەلىمىز ەگەمەندىككە قول جەتكىزگەن جاڭا كەزەڭدە كاكىم شاياحمەت ۇلى تاۋەلسىز ەلدىڭ تۇعىرىن بەكىتۋ مىندەتىنە ءوز بىلىمىمەن دە, ءبىلىگىمەن دە ۇلەس قوستى. ول 1995 جىلى شوتلانديا تورالقالىق بۋحگالتەرلەر ينستيتۋتىنىڭ شاقىرتۋىمەن ەدينبۋرگ, گلازگو قالالارىندا بولىپ, ءوزىنىڭ عىلىمي ساناتىن تاعى ءبىر دەڭگەيگە كوتەرىپ قايتتى.
كاكىم دۇيسەمباەۆ ەلىمىزدە ەڭ العاش قۇرىلعان اۋديت قىزمەتىنىڭ دە باستاۋىندا تۇرعان ادام. قازاقستان رەسپۋبليكاسىنداعى اۋديتورلىق قىزمەت تۋرالى زاڭنىڭ جاساقتالۋىنا قاتىسىپ, اياعىنان ەندى تۇرىپ كەلە جاتقان جاس مەملەكەتتىڭ العاشقى تاۋەلسىز اۋديتورلار بۋىنىن تاربيەلەگەن. سول ءۇشىن دە قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ العاشقى اۋديتورلارىنىڭ ءبىرى رەتىندە مارتەبەلى اتاق تا بەرىلدى.
جاڭا مىڭجىلدىقتىڭ باسىندا كاكىم شاياحمەت ۇلى ەكونوميكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورلىعىنا ۇمىتكەر رەتىندە «قارجى باسقارۋ ىسىندەگى اۋديت جانە ساراپتاما», «تەوريا جانە مەتودولوگيا», «قاراجات, قارجى اينالىمى جانە نەسيە», «بۋحگالتەرلىك ەسەپ, اۋديت جانە شارۋاشىلىق ەڭبەكتىڭ باقىلاۋى مەن ساراپتاماسى» اتتى بىرنەشە عىلىمي ەڭبەكتەردى جاريا ەتىپ, ديسسەرتاتسيا قورعادى. 2001 جىلى قر جوعارى اتتەستاتسيالىق كوميسسياسىنىڭ شەشىمىمەن ەكونوميكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى اتاعى, ال 2002 جىلى ەكونوميكا سالاسىنداعى وراسان ەڭبەگى ءۇشىن پروفەسسورلىق عىلىمي اتاق بەرىلدى.
ونەگەلى عالىمنىڭ اتى دا, حاتى دا كەلەشەك ۇرپاققا جول كورسەتەر شامشىراقتاي جارقىراي بەرەتىندىگى اقيقات دەپ سەنەمىز.
قانات ەسكەندىر,
«ەگەمەن قازاقستان».
الماتى.