ءبىر ميتينگتىڭ حيكاياسى

وسىدان 25 جىل بۇرىن حالىقارالىق «نەۆادا-سەمەي» انتيادرولىق قوزعالىسى قۇرىلعان ەدى

قازاقستان رەسپۋبليكاسى ءوزىنىڭ تاۋەلسىزدىك العان كۇنىنەن باستاپ يادرولىق قارۋسىزدانۋ سالاسىنا ۇلكەن باسىمدىق بەرىپ كەلەدى. سونىڭ ءبىر جارقىن كورىنىسىندەي, كەڭەس وداعى تاراماي تۇرعان كەزدىڭ وزىندە-اق قازاقستان پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆ سەمەي يادرولىق سىناق پوليگونىن جابۋ تۋرالى جارلىققا قول قويعان ەدى. سول كەزدەن بەرى قازاقستان الەمدە يادرولىق قارۋدى اۋىزدىقتاۋ مەن ونىڭ تارالماۋىنا باستاماشىلىق تانىتىپ جۇرگەن بىردەن-ءبىر ەل سانالادى. 22 ناۋرىزدا گوللانديانىڭ گااگا قالاسىندا وتەتىن جاھاندىق يادرولىق قارۋعا قارسى سامميتكە ەلباسىنىڭ ارنايى شاقىرتۋ العانى دا وسى ەرەن ۇلەستىڭ ناتيجەسى بولسا كەرەك. بۇعان قوسا, بۇگىن حالىقارالىق «نەۆادا-سەمەي» يادروعا قارسى قوزعالىسىنىڭ قۇرىلعانىنا دا شيرەك عاسىر تولىپ وتىر. وسىعان وراي حالىقارالىق «نەۆادا-سەمەي» انتيادرولىق قوزعالىسىنىڭ يزرايل مەملەكەتىندەگى رەسمي وكىلى, «پوليگون», «نەۆادا-قازاقستان» جانە «نەۆادا-قازاقستان 15 جىل بۇرىن» فيلمدەرىنىڭ اۆتورى سەرگەي ءشافيردىڭ ماقالاسىن ىقشامداپ ۇسىنعاندى ءجون كوردىك. مەن اڭگىمە قوزعاعالى وتىرعان ميتينگ تاريحىنىڭ امەريكا مەن كەڭەس وداعىندا اتوم قارۋىن قۇرۋمەن تىكەلەي بايلانىسى بار. كەزىندە اسا قۇپيا ۇستالعان اتالعان سالاداعى جۇمىس بارىسىنا قاتىستى كوپ نارسەنى بۇگىندە ينتەرنەتتەن جەپ-جەڭىل تاۋىپ الۋعا بولادى. الايدا كوپتەگەن جىلعا سوزىلعان سىناق قۇرباندارىن ءوز كوزىڭمەن كورمەي, اتوم اجداھاسىنىڭ قاسىرەتىن تۇبىرىمەن ءتۇسىنىپ, ءتۇيسىنۋ مۇمكىن ەمەس. سەمەي يادرولىق سىناق پوليگونىنا (سياسپ) العاش 1989 جىلى جازدا جولىم ءتۇستى. سول جولى جانە ودان كەيىن دە پوليگون ماڭىنداعى كەنتتەردە بولىپ, سىناق قۇرباندارىنىڭ وزدەرىمەن تىكەلەي سويلەسۋگە, فيلمدەر تۇسىرۋگە مۇمكىندىك الدىم. ال ولاردىڭ ايتقاندارى مەن تۇسىرىلگەن فيلمدەر تاريح ءۇشىن, ءبىزدىڭ ۇرپاقتارىمىز ءۇشىن قاجەت ەكەنى كۇمانسىز. ماسەلەن, سونداي كەزدەسۋلەر نەگىزىندە تۇسىرىلگەن «پوليگون» فيلمىندە سياسپ-ءتىڭ قالاي قۇرىلعانى, العاشقى كەڭەس اتوم بومباسىنىڭ سىناقتان قالاي وتكىزىلگەنى, جەردەگى, اۋاداعى جانە جەر استىنداعى كەلەسى سىناقتار مەن 1991 جىلى پوليگوننىڭ جابىلۋى تۋرالى دايەكتەلەدى. ارينە, وسى فيلم تۇسىرىلگەن 1989-1990 جىلدارى قازىرگىدەي كەڭ اۋقىمدى اقپارات جوق ەدى. سونىڭ وزىندە قىرىق جىلدان استام ۋاقىت بويى رادياتسيا الىپ, زارداپ شەككەن قازاقستاندىقتاردىڭ قاسىرەتى جاعاڭدى ۇستاتاتىن. ءسوز رەتىندە ايتا كەتەيىن, سەمەي يادرولىق سىناق پوليگونىن قۇرىپ, اتوم بومباسىن جاساۋ جونىندەگى جۇمىستارعا يادرولىق فيزيكا سالاسىندا ەڭبەكتەنىپ جۇرگەن ي.كۋرچاتوۆ جەتەكشىلىك ەتكەنى بەلگىلى. ناقتىلاي ايتقاندا, ول وسى سالانىڭ عىلىمي جەتەكشىلىگىنە تاعايىندالدى. اكادەميك يۋ.حاريتون اتوم بومباسىن جاساۋ ۇدەرىستەرىنە باسشىلىق ەتتى. ال بۇل جۇمىستاردىڭ بارلىعىنا ۇكىمەت تاراپىنان باسشىلىق جاساۋ ل.بەرياعا جۇكتەلدى. – پوليگوندى ۇيىمداستىرۋ جۇمىستارىمەن مەن تىكەلەي اينالىسقان جوقپىن, – دەگەن ەدى بۇل ورايدا يۋ.حاريتون. – بىراق, وسى جونىندە ايتار بولسام, جەتكىلىكتى دەڭگەيدە «بوس جەر» تابۋ قاجەت بولعانىن نەسىنە جاسىرامىز. جانە ول ءبىر جاعىنان تىم شالعايدا ورنالاسپاعان, ياعني قولجەتىمدى جەر بولۋى ءتيىس ەدى. سول «بوس جەردىڭ» كليمات جاعدايى دا جۇمىس ىستەۋگە قولايلى بولۋى قاجەت-ءتىن. مۇنىڭ وڭاي شارۋا بولماعانى دا تۇسىنىكتى. ءسويتىپ, 1947 جىلدىڭ 21 تامىزىندا كسرو مينيسترلەر كەڭەسى 52605 اسكەري ءبولىمىن قۇرۋ تۋرالى قاۋلى قابىلدادى. سول جىلدىڭ 1 قىركۇيەگىندە وسى قۇرىلىمنىڭ العاشقى بولىمشەلەرى جاساقتالا باستادى. كوپ كەشىكپەي مۇندا العاشقى قۇرىلىس بولىمدەرى كەلىپ جەتتى. وسىلايشا تۇرعىن ءۇي سالۋ, اسكەري قالاشىققا قاجەتتى عيماراتتار مەن نىساندار تۇرعىزۋ جۇمىستارى قارقىن الدى. قالاشىق ماسكەۋ-400, سەمەي-21 جانە باسقا اتاۋلارمەن اتالدى. كەيىن وعان كۋرچاتوۆ اتاۋى بەرىلدى. ال بۇل «بوس جەر» سەمەي وبلىسىنداعى ابىرالى اۋدانىنىڭ ورتا شەنىندە ور­نا­لاسقان ەدى. يادرولىق ەكسپەريمەنتتەر ءۇشىن حالىق شارۋاشىلىعى اينالىمىنان 18 500 شارشى شاقىرىم جەر الىندى. بۇل بۇكىل يزرايل اۋماعىنا پارا-پار جەر كولەمى ەدى. وسى اۋماقتا ءومىر ءسۇرىپ جاتقان مىڭداعان وتباسى باسقا اۋداندارعا كوشىرىلدى. ءسويتىپ, ابىرالى اۋدانى تاراتىلدى. تاعى دا يۋ.حاريتونعا جۇگىنەيىك: «جارىلىستار ايتارلىقتاي جوعارى بيىكتىكتە جاسالدى», دەيدى ول. ەگەر «كسرو-داعى يادرولىق سىناقتاردىڭ حرونيكاسى» دەگەن تاقىرىپپەن جاريالانعان دەرەكتەرگە سۇيەنسەك, اكادەميكتىڭ, جۇمسارتىپ ايتقاندا, شىندىقتى بۇركەمەلەگەنى انىق كورىنەدى. 1949 جانە 1951 جىلدارعى ەكى زارياد بار-جوعى 30 مەتر بيىكتىكتەگى مۇنارادا جارىلعان. سودان كەيىن بومبا العاش رەت 380 مەتر بيىكتىكتەن ۇشاقتان تاستالىپتى. ال سۋتەگى بومباسىنىڭ العاشقى سىناعى دا جەردەن بار-جوعى 30 مەتر بيىكتىكتەگى مۇنارادا جۇزەگە اسىرىلعان. بۇدان سوڭ اۋەدەگى جارىلىستار ءسال «جوعارىلاپ», 200 مەتر بيىكتىكتە جاسالىپتى. مىنانداي سۇراق تۋىندايدى: بۇل ادامدار ءومىر ءسۇرىپ جاتقان جەردەن سونشالىقتى جوعارى ما؟ 1963 جىلى اتوم قارۋىنىڭ جاڭا تۇرلەرىن يگەرۋدىڭ جاڭا كەزەڭى باستالدى. قۋاتى 37 كيلوتونناعا تەڭ جەر استىنداعى العاشقى يادرولىق جارىلىس 1964 جىلدىڭ 16 ناۋرىزىندا دەگەلەڭ تاۋىنىڭ قويناۋىندا جاسالسا, سوڭعىسى 1989 جىلدىڭ 19 قازانىندا جۇزەگە اسىرىلدى. جەردىڭ ءوزى ءتىرى ورگانيزم ەمەس پە؟ بىراق 25 جىل بويىنا جەر مەن ادامدار يادرولىق سىناقتاردان زارداپ شەكتى. ەندى «پوليگون» فيلمىنەن بىرەر ءسوز. بۇل كەيىپكەردىڭ تاريحى بۇگىندە كەڭىنەن تانىمال. ول كوپتەگەن باسىلىمدارداعى ماقالالارعا «ارقاۋ» بولدى. تالعات سىلامبەكوۆ ءبىر سىناق كەزىندە ول جانە تاعى بىرنەشە ادام قاۋىپتى ايماقتا ادەيى قالدىرىلدى دەپ ەسەپتەيدى. ونىڭ سوزىنە قۇلاق تۇرەيىك: «ءبىز ۇيدە ەدىك. اۋداندىق كوميتەت, اۋداندىق اتقارۋ كوميتەتى, پارتيا كابينەتى وسىندا ورنالاسقان-تىن. ءبىر كەزدە كوكجيەك قىپ-قىزىل شوققا اينالدى دا, وراسان زور ساڭىراۋقۇلاق پايدا بولدى. ءبارىمىز جۇگىرىپ دالاعا شىقتىق. بۇعان دەيىن وندايدى ەشقايسىمىز كورمەگەن ەدىك. شىنىمدى ايتسام, ءتىپتى, ءبىز بۇل «كەرەمەتتى» اۋزىمىزدى اشىپ تاماشالادىق. شامامەن جارتى ساعاتتان سوڭ اسكەريلەر كەلىپ, بىزدەن عيماراتقا كىرۋىمىزدى تالاپ ەتتى. ءبارى پروتيۆوگاز, كومبينەزون كيىپ الىپتى. ءالسىن-ءالسىن قولدارىنداعى ءبىر اسپاپقا قاراي بەرەدى. 15 مينۋتتان سوڭ ماشيناعا وتىرعىزىپ, وسى جەردەن 40 شاقىرىم جەردەگى تاۋعا الىپ كەتتى». سول جەردە تالعاتتاردى ءبىر قاتارعا ءتىزىپ قويىپ, اتى-جوندەرىن جازىپ العان جانە الگىندەگى اسپاپتارىن دەنەلەرىندە ءارى-بەرى جۇرگىزگەن. رادياتسيا مولشەرىن تەكسەرگەن عوي. ارتىنان ارقايسىسىنا 200 گرامنان اراق قۇيىپ بەرىپ, ىشسەڭ دە ىشەسىڭ, ىشپەسەڭ دە ىشەسىڭ دەپ ماجبۇرلەگەن. سودان كەيىن ماشيناعا وتىرعىزىپ, قايتادان باقاناسقا الىپ كەلگەن. كەلسە, بارلىق جەردە يتتەردىڭ, تاۋىقتاردىڭ ولەكسەلەرى جاتىر ەكەن. تاۋىقتىڭ جۇمىرتقالارى ءار-ءار جەردە شاشىلىپ قالسا كەرەك. ولاردىڭ رادياتسيالانعاندىعى ەشكىمگە ايتىلماعاندىقتان, ادامدار ونى جيناپ جەۋ­دەن دە قاشپاعان. بۇل 1989 جىلعا دەيىن جالعاسقان ۇدەرىس ەدى. كەيىن ءبارى دە سيقىرشىنىڭ تاياقشاسى اسەر ەتكەندەي وزگەرىپ شىعا كەلدى. بۇل تاياقشانى سىلتەگەن زامانىمىزدىڭ اسا كورنەكتى اقىنى, قوعام قايراتكەرى ولجاس سۇلەيمەنوۆ بولاتىن. ەندى وعان ءسوز بەرەيىن (و.سۇلەيمەنوۆتىڭ «پوليگون» فيلمىندەگى سۇحباتىنان ءۇزىندى): اقپان ايىندا (1989 ج.) پوليگوندا ەكى جارىلىس جاسالدى. 12 جانە 17 اقپانداردا. ماعان پوليگونعا جاقىن ماڭداعى شاعان قالاسىنان تەلەفون شالىندى. تاسس حابارلاماسىندا ەشتەڭە ايتىلماسا دا, راديواكتيۆتى گاز سىرتقا شىعىپ كەتكەنى حابارلاندى. 25 اقپاندا مەنىڭ تىكەلەي ەفيردەن تەلەۆيزياعا شىعۋىم جوسپارلانعان-تىن. سايلاۋالدى باعدارلامامدى تانىستىرۋعا ءتيىس ەدىم. بىراق, مەنى زياندى گازدىڭ سىرتقا شىعىپ كەتكەنى قاتتى تولقىتتى. ويتكەنى, وسى ۋاقىتقا دەيىن ءبىزدى جەر استى جارىلىستارى حالىق دەنساۋلىعى ءۇشىن زيانسىز دەپ سەندىرىپ كەلدى ەمەس پە؟ ەگەر رەسمي ورگاندار سوڭعى جارىلىس سالدارىن جالعان ايتسا, دەمەك, بۇرىن دا جاسىرىپ كەلگەندەرى عوي. ال جارىلىستاردىڭ كوپ جاسالعانى كىمگە دە بولسا بەلگىلى. مەن ءوزىمنىڭ سايلاۋالدى باعدارلامامدى ىسىرىپ قويىپ, تىكەلەي ەفيردەن كورەرمەندەرگە قايىرىلدىم. جەر استى جارىلىستارى دەنساۋلىق ءۇشىن زيانسىز ەمەس ەكەنى العاش رەت اشىق ايتىلعان بولار. ءسويتىپ, مەن ادامداردى جازۋشىلار وداعىنىڭ جانىنا ميتينگكە شاقىرىپ, قالىپتاسقان جاعدايدى تالقىلاۋدى ۇسىندىم. كەزدەسۋ ورنى مەن كۇنىن ايتتىم. ول 28 اقپان بولاتىن. سول كۇنى ميتينگ ءوتتى. حالىق زالعا سىيماي كەتتى. ميتينگتىڭ ءبىر بولىگى عيمارات جانىندا ۇيىمداستىرىلدى». مەن سول كەزدە «قازاقفيلم» كينوستۋدياسىندا جۇمىس ىستەيتىنمىن. تاڭەرتەڭ ميتينگ تۋرالى ەشتەڭە بىلمەستەن, ادەتتەگىدەي جۇمىسقا كەلدىم. كەنەت دالىزگە حرونيكا بىرلەستىگىنىڭ ديرەكتورى انار قاشاعانوۆا جۇگىرىپ شىعىپ, ادامداردى جيناي باستادى. وسىنداي كەزدەيسوق جاعداي مەنى 25 جىل بويى سول ميتينگتە قۇرىلعان حالىقارالىق «نەۆادا-سەمەي» قوزعالىسىمەن بايلانىس­تىردى. ولجاس سۇلەيمەنوۆتىڭ ميتينگتە ءسوي­لە­گەن سوزىنەن ءۇزىندى كەلتىرەيىن: «سەمەي تۇبىندەگى سوڭعى سىناق ءتوزىمىمىزدى تاۋىستى. راديواكتيۆتى گاز سىتىلىپ سىرتقا شىققان. ماماندار ونى زيانسىز دەيدى. بىراق بۇعان سەنۋ وتە قيىن. ويتكەنى, گاز بۇلتى گەيگەر ەسەپتەگىشتەرىن «جارىپ» جىبەرە جازداعان...». «نەۆادا-سەمەي» انتيادرولىق قوزعالىسى قانشا ۋاقىت وتسە دە جادىمدا جاڭعىراتىنى انىق», دەيدى وسى ورايدا قوعام قايراتكەرى مۇرات اۋەزوۆ. ال انار قاشاعانوۆا بىلاي دەپ اعىنان جارىلادى: «جەكە ادامنان حالىق قۇرالادى. دەمەك, مەنىڭ جەكە وزىمە دە كوپ نارسە بايلانىستى. مۇنى مەن جاقسى ءتۇسىندىم. ءتۇسىندىم دە, قول قۋسىرىپ قاراپ وتىرۋعا بولمايتىنىن, ءبىر نارسە جاساۋ كەرەك ەكەنىن ۇقتىم. مىنبەردەن ايتقان ولجاس ومار ۇلىنىڭ ءسوزى ءبارىمىزدىڭ جۇرەگىمىزگە جەتىپ جاتتى...». 1989 جىلدىڭ 28 اقپانىندا وتكەن ميتينگتە حالىقارالىق «نەۆادا-سەمەي» انتيادرولىق قوزعالىسىنىڭ جەتەكشىلىگىنە ءبىراۋىزدان سايلانعان و.سۇلەيمەنوۆكە تاعى دا ءسوز بەرەيىن: – بۇل ميتينگ ءوزىنىڭ اۋقىمى جونىنەن مەنىڭ ويلاعانىمنان الدەقايدا اسىپ ءتۇستى. مەن كوپشىلىككە سول جولى قولداۋ كورسەتكەندەرى ءۇشىن بەك ريزامىن. ويتكەنى, قاشاندا العاشقى قادام جاساۋ بارىنەن دە قيىن بولاتىنى بەلگىلى عوي. ماعان مايدانگەرلەر دە بارىنەن قيىنى شابۋىلعا شىعۋ ءۇشىن ورنىڭنان تۇرۋ دەپ ايتاتىن. بۇل تىزەرلەگەن جەرىڭنەن سەرپىلە كوتەرىلىپ, بۇكىل ەلدى ءدۇر سىلكىندىرۋ دەگەندى ءبىلدىردى. ءسويتىپ, حالىق ءوزىنىڭ قۋاتىن, ءوز تالابىنىڭ ناتيجەسىن كوردى. جۇدىرىقتاي جۇمىلسا, قولىنان ءبارى كەلەتىنىنە كوزى جەتتى. ياعني, الەمدى پوليگونداردى توقتاتۋعا ماجبۇرلەي الاتىنىن ءتۇسىندى. قازاقستاندا عانا ەمەس. ايتىپ وتىرعانىمداي, قازاقستاننان كەيىن بارلىق پوليگونداردىڭ اۋىزدارىنا قۇم قۇيىلدى. مۇندا ءبىزدىڭ حالقىمىزدىڭ ەڭبەگى زور, – دەيدى ولجاس ومار ۇلى. 1991 جىلدىڭ 29 تامىزىندا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆ سەمەي يادرولىق سىناق پوليگونىن جابۋ تۋرالى جارلىققا قول قويدى.