ەسەپسىز سۋ – ىسىراپ

سۋ سالاسىنىڭ ارداگەرى مىرزاعالي ەرعاليەۆ, كسرو مەملەكەتتىك سىي­­لىعى­ن­ىڭ لاۋرەاتى الەكسەي باتا­لوۆ, سو­تسيا­ليستىك ەڭبەك ەرى بوكەن قىز­عا­رين جانە «تابىس» شارۋا قوجا­لى­عىنىڭ باسشىسى مانات العام­با­روۆ­تىڭ گازەت رەداكتسياسىنا حات جازۋلارىنا 2021-2023 جىلدارعا ارنالعان رەسپۋب­لي­كا­لىق بيۋدجەتتىڭ جوسپارىندا ارنادان سۋ جى­بەرۋگە قارجى بولىنبەگەنى سەبەپ بو­­لىپتى.

– بيىل كوكتەمدە شىدەرتى وزەنىنىڭ تو­مەنگى ارناسىنا 50 ملن تەكشە مەتر سۋ جىبەرىلسە, بۇل كولەم ەكى اۋدان ءۇشىن از. اقتوعاي اۋدانىنا سۋ جەتپەي قالۋ قاۋپى بار. سوندىقتان جىلداعىداي 100 ملن تەكشە مەتر سۋ جايىلۋ قاجەت, – دەيدى م.ەرعاليەۆ.

جالپى, ارنانىڭ قۇرىلىسى 1962 جىلى باستالىپ, 1974 جىلى اياقتالدى. سۋ ارناسى ماڭىزدى ستراتەگيالىق سۋ شارۋاشىلىعى نىسانىنا اينالدى. نىسان ورتالىق قازاقستان, ەكىباستۇز وڭ­ى­رىنە سۋ جەتكىزەتىن گيدروتەحنيكالىق قۇ­رىلىس, ياعني قولدان جاسالعان وزەن. جايىلىمداردى سۋارۋ ءۇشىن قول­دا­نىلادى. ەلىمىزدىڭ ەكولوگيا, گەولوگيا جانە تابيعي رەسۋرستار مي­نيس­تر­لىگىنىڭ سۋ رەسۋرستارى كومي­تە­­تى­نىڭ مالىمەتىنشە, سۋ ارناسى ىسكە قوسىلعالى بەرى قاراعاندى قالاسىندا سۋ تاپشىلىعى جوق, ماشينا جاساۋ, حيميا ونەركاسىبى, ەلەكتر جىلۋ ەنەرگەتيكاسى, سۋارمالى ەگىنشىلىك دامي باستادى. قاراعاندى مەتاللۋرگيا كومبيناتىندا جاڭا وندىرىستەردى كەڭە­يتۋ جانە قۇرۋ باستالدى, اقسۋ فەر­رو­قورىت­پا زاۋىتى, ەكىباستۇز گرەس-1, گرەس-2, قاراعاندى زاۋىتتارى سالىندى, كومىر ءوندىرۋ ارتتى. ەكى تەلىمگە بولىنگەن ارنانىڭ بويىندا 22 سورعى ستانساسى, 13 گيدروتوراپ, 14 بوگەن بار. جوبالىق قۋاتى جىلىنا 1,9 ملرد تەكشە مەتر سۋ جىبەرۋگە جەتەدى.

ال ەكىباستۇز اۋىلدىق اۋماعىن­دا­عى شىدەرتى وزەنىنىڭ اعىنى سۋ جەتكىزۋ تورابىمەن رەتتەلەدى. سۋ ارناسىنىڭ شىدەرتى كەنتىندەگى №112 سۋ تورابى سالىنادى. بۇل توراپ ەرتىس وزەنىنىڭ سۋىن قاراعاندى قالاسىنا جەتكىزەدى. سۋ ارناسى سالىنعان سوڭ شىدەرتى وزەنىنىڭ تومەنگى ارناسىنا تابيعي سۋ جىبەرىلمەيدى. جوبادا تابيعي سۋ جايىلىمىنىڭ زيانىن وتەۋ رەتىندە سۋ ارناسىنان شىدەرتى وزەنىنە سۋ جىبەرۋ قاراستىرىلادى. ءسويتىپ جىل سايىن كوكتەمگى تابيعي مول سۋعا تولاتىن اقتوعاي اۋدانى, ەكىباستۇز اۋىلدىق اۋماعىنىڭ جەرى كەرىسىنشە, سۋ جەتپەي قۇرعاي باستادى. مىسالى, ەرتىس باسسەينى ينسپەكتسياسىنىڭ دە­رەكتەرى بويىنشا, 1975-1982 جىل­دار­عا دەيىن شىدەرتى وزەنىنىڭ ساعاسىنا سۋ جىبەرىلۋ كولەمى 96-100 ملن تەكشە مەتر شاماسىندا بولعان. ال 1990-1997 جىلدارعا دەيىن 27,6 ملن تەكشە مەتر­دەن 90,5 ملن تەكشە مەترگە دەيىن سۋ جىبەرىلدى, ورتاشا ەسەپپەن 66,5 ملن تەكشە مەتردى قۇراعان. بۇدان كەيىن, 1999 جىلدان 2003 جىلعا دەيىن شىدەرتى جايىلىمىنا مۇلدە سۋ جىبەرىلمەدى. سوندىقتان ەكىباستۇز قالاسىنىڭ اۋىلدىق اۋماعى مەن اقتوعاي اۋدانىنىڭ تۇرعىندارى ق.ساتباەۆ اتىنداعى سۋ ارناسىنان شىدەرتى وزەنىنە سۋ جىبەرۋ توقتاتىلسا, 1999-2003 جىلعىداي قۇرعاقشىلىق بولىپ, سۋسىز قالعان جايىلىمدار قانداي كۇيگە تۇسەدى دەپ الاڭداۋلى. ويتكەنى سۋ جىبەرۋ توقتاتىلعان كەزدە اۋىلدىقتار جاپپاي كوشە باستادى.

– مىسالى, 2000-2004 جىلدار ارالىعىندا ەكىباستۇز اۋىلدىق اۋما­عىن­داعى حالىقتىڭ سانى 20 500 ادام­نان 11 700 ادامعا دەيىن ازايدى. جايى­لىمعا سۋ كەلمەگەن كەزدە مالعا دا, جانعا دا قاتتى ءتيدى. اقتوعاي اۋدا­نىنىڭ دا تۇرعىندارى كوشىپ كەتتى, – دەيدى م.ەرعاليەۆ.

شارۋا قوجالىعىنىڭ باسشىسى م.العامباروۆ ەگەر سۋ جىبەرۋ توقتا­تىل­سا مال باسى ازاياتىنىنا توق­تا­لىپ, ەت-ءسۇت ونىمدەرىمەن قامتا­ما­سىز ەتەتىن شارۋاشىلىقتار كۇزگى, قىسقى ءشوپ قورىن قايدان الاتىنىنا الاڭدايتىنىن جەتكىزدى.

سۋسىز قالعان جۇرتتىڭ جاناي­قا­يى­نان سوڭ 2003-2005 جىلعا دەيىن جىبەرىلگەن سۋ كولەمى 30 ملن تەكشە مەتر­دى قۇراعان, 2006-2010 جىلعا دە­يىن جىبەرىلگەن سۋ كولەمى 50 ملن تەكشە مەتردى قۇراسا, 2010 جىلدان باس­تاپ قازىرگى ۋاقىتقا دەيىن شىدەرتى جايى­لىمدارىنا جىبەرىلەتىن سۋ كولەمى 100 ملن تەكشە مەترگە دەيىن جەتكەن.

وبلىستىق جەر قويناۋىن پايدالانۋ, قورشاعان ورتا جانە سۋ رەسۋرستارى باسقارماسىنىڭ مالىمەتىنشە, جىل سايىن شىدەرتى-ولەڭتى ەكوجۇيەسىنىڭ سۋ رەسۋرستارىن وتەۋ ماقساتىندا شىدەرتى وزەنىنە كولەمى 100 ملن تەكشە مەتر سۋ جىبەرۋ جۇرگىزىلەدى. بىراق بيىلعى جىلدىڭ باسىندا ەلىمىزدىڭ قارجى مينيسترلىگى تاراپىنان 39 ملن تەكشە مەتر سۋ جىبەرۋگە 1,1 ملرد تەڭگە عانا ماقۇلداندى. وبلىس اكىم­دىگى شىدەرتى-ولەڭتى ايماعىنىڭ تابي­عي جانە ەكولوگيالىق تەڭگەرىمىن ساقتاۋ ماقساتىندا قوسىمشا سۋ كو­لە­مىن ءبولۋ قاجەتتىلىگى تۋرالى مينيس­ترل­ىككە ءوتىنىش ۇسىنىمدار جازدى. ناتيجەسىندە, رەسپۋبليكالىق بيۋد­جەت­تى ناقتىلاۋ كەزىندە 41 ملن تەكشە مەتر كولەمىندەگى سۋ جىبەرۋگە قو­سىم­شا 1,1 ملرد تەڭگە ماقۇلداندى. جال­پى, بيىل سۋ ارناسىنان 80 ملن تەكشە مەتر كولەمىندە سۋ جىبەرىلدى (ونىڭ ىشىندە №112 سۋ تورابىنان 78,5 ملن تەكشە مەتر, №109 سۋ تورابىنان 1,5 ملن تەكشە مەتر). سۋدى جىبەرۋ كەزىندە اقتوعاي اۋدانىندا 18,9 مىڭ گەكتاردان استام, ەكىباستۇز قالاسىنىڭ اۋىلدىق اۋماعىنداعى شابىندىق القاپتار اقكول اۋىلى – 7 003 گا; ەكىباستۇز اۋىلى – 5 555 گا, شيقىلداق اۋىلى 896 گا سۋ­لان­دىرىلدى. سونىمەن تابيعاتتى قور­عاۋ ماق­ساتىنداعى سۋ جىبەرۋ شىدەر­تى-ولەڭتى تابيعي ايماعىنىڭ ەكولو­گيا­لىق, بيولوگيالىق تۇردە ساقتالىپ قالۋى ءۇشىن قاجەت دەيمىز. ەكىنشىدەن, شىدەر­تى ­وزەنىنىڭ جايىل­ما­سىنا سۋ جى­بەرىلسە­, ەكىباستۇز, اق­توعاي اۋدان­­­دارىنىڭ جەمشوپ قورى مولايا­دى. ۇشىنشىدەن, ۇنەمدىلىك دەگەن ماسە­لە بار. «قازسۋشارۋاشىلىعى» كا­سىپ­ورنىنىڭ جەرگىلىكتى فيليالى سۋ­دى ىسى­راپسىز پايدالانۋ ءبولى­مى­­نىڭ باس­تى­عى سەرىك ءمۇستافيننىڭ ما­لى­مەتىنشە, شىدەرتى سۋ وتكىزۋشى تورابى شىدەرتى ماگيسترالدى ارناسى قازىر وسى فيليالدىڭ قاراۋىنا بەرىلگەن. جىل سايىنعى سۋ جىبەرۋ بارىسى رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن قارجىلاندىرىلادى دا, جوعارىدا ايتىلعان 100 ملن تەكشە مەتر سۋدى بو­سا­تۋ­عا شامامەن 2 ملرد 980 ملن تەڭگە قاجەت. ايتۋعا وڭاي. بۇعان دەيىن سۋدى ۇنەمدەۋ, ءتيىمدى قولدانۋ ءۇشىن ارنانىڭ سۋىن اقىلى تۇردە پايدا­لا­نۋ تەتىگى ەنگىزىلدى. سوندىقتان 2000 جىلدارى شىدەرتىنىڭ تومەنگى ار­نا­سىنا سۋ جىبەرۋ توقتاتىلدى. قار­جىگەرلەر سۋدىڭ دا سۇراۋى بار دەي­دى. اعىل-تەگىل تەگىن جاتقان سۋ جوق. سۋ ارناسى جوباسىن كەڭەس وكىمەتىنىڭ سۋ ماماندارى وزەننىڭ سۋ رەسۋرس­تا­رىن ءتيىمدى, ۇنەمدى پايدالانۋ مۇم­كىن­دىك­تەرىنە ساي جاساعانىن ەندى تۇسىنە باستاعاندايمىز.

س.ءمۇستافينننىڭ ايتۋىنشا, كا­سىپورىن سۋ رەسۋرستارىن ۇنەمدەۋ ءۇشىن بيىل شىدەرتى وزەنىنىڭ جايىل­ما­سىنا تابيعاتتى قورعاۋ ماقسا­تىن­دا سۋ جىبەرۋدى جۇرگىزۋ جونىندەگى كو­ميس­سيانىڭ حاتتاماسىنا سايكەس ەكىباس­تۇز­دىڭ اۋليەكول, باسەنتين كولدەرىنە سۋ بەرۋ كولەمى ازايتىلعان. جەرگىلىكتى اكىمدىكپەن بىرلەسىپ جايىلما اۋىلى اۋماعىندا دا سۋ ىسىرابىن بولدىرماۋ بويىنشا جۇمىس جۇرگىزىلدى. بۇل شا­را ءالى دە جالعاسادى.

وبلىستىق جەر قويناۋىن پايدالانۋ, قورشاعان ورتا جانە سۋ رەسۋرس­تارى باسقارماسىنىڭ مالىمەتىنشە, بۇعان دەيىن جىل سايىن 100 ملن تەكشە مەتر سۋ بوساتىلىپ كەلسە, ەندىگى ما­سەلە – مول سۋدى ىسىراپ ەتپەي, ەسەپ­پەن, ۇقىپپەن, ۇنەممەن پايدالا­نۋ. مىسالى, شىدەرتى سۋارمالى ارناسى بويىنداعى سۋ قۇرىلعىلارى, شابىندىق تورلارىنداعى شليۋزدەر سۋ قابىلداۋعا دايىن بولۋى ءتيىس. ەندى قۇرىلعىلاردى, تورلاردى كۇتىپ ۇس­تاۋ, جوندەۋدى, سۋدىڭ ۇنەمدىلىگىن با­قىلاۋدى «قازسۋشارۋاشىلىعى» كاسىپورنىنىڭ جەرگىلىكتى فيليالى اتقاراتىن بولادى.

سونىمەن بىرگە شىدەرتى-ولەڭتى وزەن­دە­رى تابيعي اۋماعىن ساقتاۋ ءۇشىن مەم­­لەكەتتىك قورىق ايماعىن قۇرۋ قا­جەت, قورىق قۇ­رىلسا تابيعي-ەكولو­گيا­لىق بارلىق قا­جەتتى ءتيىمدى, بۇل دا سۋدى ۇنەمدى پاي­دا­لانۋ شارالارىن جاساۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.

ەلىمىزدىڭ ەكولوگيا, گەولوگيا جانە تابيعي رەسۋرستار مينيسترلىگىنىڭ سۋ رەسۋرستارى كوميتەتى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى دوسبول بەكماعامبەتوۆ بىزگە بەرگەن جاۋابىندا بىلاي دەيدى: «پاۆ­لودار وبلىسىنداعى ق.سات­باەۆ اتىن­داعى سۋ ارناسىنان شىدەرتى-ولەڭتى تابيعي ايماعىنا تابي­عات قورعاۋ ماقساتىندا (شىدەرتى وزە­نى­نىڭ جايىلماسى) وتەمدىك سۋ جى­بە­رۋ جاعدايىنا جانە قوسىمشا قار­جى­لاندىرۋعا قاتىستى جولداعان حاتى­ڭىز­دى قاراپ, كەلەسىنى حابارلايدى: قارجى مينيسترلىگى زاڭنامادا بەل­گى­لەنگەن تارتىپپەن رەسپۋبليكالىق بيۋد­­جەتتىڭ مۇمكىندىكتەرىنە ساي, ق.سات­باەۆ اتىنداعى سۋ ارناسىنان شى­­دەرتى وزەنىنە تابيعاتتى قورعاۋ با­­عى­­تىنداعى وتەمدىك سۋ جىبەرۋدى جۇر­­­گىزۋ ءۇشىن قارجى ءبولۋدى قاراۋعا دايىن. كوميتەت 2021-2023 جىلدارعا ارنالعان رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتى قا­لىپتاستىرۋ كەزىندە «تابيعات قور­عاۋ ماقساتىندا سۋ جىبەرۋ» 102 بيۋد­جەتتىك كىشى باعدارلاماسى (بۇدان ءارى – 102 كىشى باعدارلاما) بويىنشا 11 وبلىس بو­يىنشا تابيعاتتى قورعاۋ ماقساتىندا سۋ جىبەرۋگە 8 909,2 ملن تەڭگە, ونىڭ ىشىندە شىدەرتى وزە­نى­نىڭ القابىنا تابيعاتتى قورعاۋ ماق­­ساتىندا سۋ جىبەرۋگە 3 409 610 ملن تەڭگەگە بيۋدجەتتىك ءوتىنىم ەن­گىز­دى. رەسپۋبليكالىق بيۋدجەت كوميس­سيا­سىنىڭ 18.08.2020 جىلعى №23 شەشىمىنە سايكەس: ق.ساتباەۆ اتىنداعى كانالدان قورعالجىن مەملەكەتتىك قورىعىنا تابيعاتتى قورعاۋ ماقسا­تىندا سۋ جىبەرۋ ءۇشىن 1 536,9 ملن تەڭگە; ق.ساتباەۆ اتىنداعى كانالدان تۇزدى وزەنىنە تابيعاتتى قورعاۋ ماق­سا­تىندا سۋ جىبەرۋ ءۇشىن 322 287 مىڭ تەڭگە; ق.ساتباەۆ اتىنداعى كانالدان شىدەرتى وزەنىنىڭ القابىنا تابيعاتتى قورعاۋ ماقساتىندا سۋ جىبەرۋ ءۇشىن 1 110,6 ملن تەڭگە قارجى ءبولۋ قولداۋ تاپتى. وسىعان قوسا بيىل ۇلتتىق قور ەسەبىنەن ق.ساتباەۆ اتىنداعى سۋ ارناسىنان شىدەرتى وزەنىنىڭ القابىنا تابيعاتتى قورعاۋ ماقساتىندا سۋ جىبەرۋ ءۇشىن 1 153,3 ملن تەڭگە ءبولىندى. بارلىعى «قازسۋشار» رمك ق.ساتباەۆ اتىنداعى سۋ ارناسى فيليالىنا 2021 جىلى تابيعاتتى قورعاۋ ماقساتىندا سۋ جىبەرۋ ءۇشىن 4 123,2 ملن تەڭگە ءبو­لىن­دى. 2022-2024 جىلدارعا ارنالعان رەسپۋب­لي­كالىق بيۋدجەتتى قالىپتاستىرۋ كەزىن­دە 102 كىشى باعدارلاماسى بويىنشا شى­دەرتى وزەنىنىڭ جايىلماسىنا 120 ملن تەك­شە مەتر كولەمىندە تابيعات قورعاۋ سۋ جىبەرۋلەرىنە 4 347,9 ملن تەڭگەگە قارجى مينيسترلىگىنە بيۋدجەتتىك ءوتى­نىم بەرىلدى. قارجى مينيسترلىگى 2022 جىلعا ق.ساتباەۆ اتىنداعى كا­نال­دان شىدەرتى وزەنىنە 60 ملن تەكشە مەتر كولەمىندە تابيعاتتى قورعاۋ وتەم­دىك سۋ جىبەرۋدى جۇرگىزۋگە قا­جەت­تى تابيعاتتى قورعاۋ سۋ جىبە­رۋىن جۇر­گى­زۋگە قاجەتتى 2 172,0 ملن تەڭ­گەنى قول­دادى. كو­مي­تەتپەن 2022 جىل­عا ار­نالعان رەس­پۋب­ليكالىق بيۋد­جەتتى ناق­تىلاۋ كەزىن­دە قارجى مينيستر­لى­گىنە قوسىمشا قا­رجى ءبولۋ تۋرالى بيۋدجەتتىك ءوتىنىم ەن­گى­زىلەتىن بو­لادى.

دوسبول بەكماعامبەتوۆتىڭ ايتۋىن­شا, ساتباەۆ اتىنداعى سۋ ارناسى كا­سىپورنى قازىر «قازسۋشار» رەس­پۋب­­­لي­كا­لىق مەملەكەتتىك كاسىپ­ورىن­­­نىڭ­ ءبىر بولىمشەسى. دەگەنمەن 50 جىل­دى قۇ­­را­ي­تىن ۇزاق پايدالانۋ كەزەڭىندە سۋ ارناسى كاسىپورنىندا دا بىرقاتار ماسەلە انىقتالعان. بىراق قيىندىقتارعا قاراماستان, بارلىق پايدالانۋ مەرزىمى ىشىندە تۇتىنۋشىعا سۋ بەرۋدىڭ بۇزىلۋى بولعان جوق, بۇل ءسوزسىز قۇرىلىسشىلاردىڭ دا, سۋ پايدالانۋشىلاردىڭ دا ەڭبەگى. ارنا ۇجىمىنىڭ كۇشىمەن قازىر بار­لىق تەحنولوگيالىق جابدىقتار جۇ­مىس جاساۋدا. تاعى ءبىر ماڭىزدى ماسەلە – كادرلاردىڭ تۇراقتاماۋى, سۋ ارنا­سى­نىڭ ەرەكشەلىگىن بىلەتىن بىلىكتى ما­مانداردىڭ جاپپاي كەتۋ قاۋپى بار. قازىر كادرلاردىڭ تۇراقتاماۋىن بول­دىرماۋ ءۇشىن جالاقىنى كوتەرۋ ماسە­لەسى قاراستىرىلۋدا.

ال «ق.ساتباەۆ اتىنداعى سۋ ارناسى» فيليالى ەنەرگوسىيىمدى كا­سىپورىن, بەلگىلەنگەن قۋاتى – 355 مىڭ كۆا. فيليال نىساندارىنىڭ ورتاشا جىلدىق ەلەكتر ەنەرگياسىن تۇتىنۋى ساعاتىنا 280 ملن كۆت-نى قۇرايدى. 2022 جىلدان باس­تاپ جىلىنا ەكى سورعى ستانساسىن قايتا قۇرۋ جانە جاڭعىرتۋ بويىنشا جۇمىستاردى ورىنداۋ جوسپارلانۋدا. بۇل جوبالاردى ىسكە اسىرۋ نۇر-سۇلتان قا­لاسى مەن قاراعاندى-تەمىرتاۋ ونەر­كاسىپتىك اۋداندارىنىڭ, ەكى­باس­تۇز ەنەرگەتيكالىق تورابىنىڭ تۇتىنۋشىلارىن سەنىمدى, ۇزدىكسىز سۋمەن جابدىقتاۋدى قامتاماسىز ەتەدى.