ەلباسى ۇسىنىسىنان باستاۋ العان ۇيىم

«شانحاي بەستىگى»

شانحاي ىنتىماقتاستىق ۇيىمىنىڭ قۇرىلۋ تاريحى سوناۋ كەڭەس داۋىرىنەن باستالادى. كسرو مەن قحر اراسىندا ەكى ەلدىڭ دە قارۋلى كۇشتەرىن قىسقارتىپ, كەڭەس-قىتاي شەكاراسىنداعى سەنىمدى نىعايتۋ جونىندەگى كەلىسسوزدەر 80-ءشى جىلداردىڭ باسىندا-اق باستالعان. بىراق كەيىننەن وداق تاراپ كەتتى. سوندىقتان قىتايمەن كەلىسسوزدەردىڭ جاڭا كەزەڭىن قالىپتاستىرۋ قاجەت ەدى. وسىعان بايلانىستى 1992 جىلى ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ باستاماسىمەن مينسك قالاسىندا بۇرىنعى كەڭەس وداعىنىڭ قۇرامىندا بولعان مەملەكەتتەر – قازاقستان, قىرعىزستان, رەسەي جانە تاجىكستاننىڭ قىتاي حالىق رەسپۋبليكاسىمەن شەكارا ماسەلەلەرىن رەتتەۋ تۋرالى بىرلەسكەن كوميسسياسى قۇرىلعان بولاتىن.

كەلىسسوزگە قاتىسۋشى جاقتار ءتۇيىندى ماسەلەلەردە ءبىر شەشىمگە كەلىپ, 1996 جىلدىڭ 26 ساۋىرىندە شانحايدا بەس ەلدىڭ باسشىلارى الەمنىڭ ديپلوماتيالىق تاجىريبەسىندەگى اسا ماڭىزدى قۇجات – ورتاق شەكارا اۋدانىنداعى اسكەري سەنىمدىلىك شارالارى جونىندەگى كەلىسىمگە قول قويدى.

ءبىر جىلدان كەيىن, 1997 جىلدىڭ ساۋىرىندە «بەستىك» ەلدەرىنىڭ كوشباسشى­لارى ماسكەۋدە قارۋلى كۇشتەردى قىس­قارتۋ جونىندەگى كەلىسىمگە قول قويدى.

بۇل قۇجاتتاردىڭ ەرەكشەلىگى – ولار­دىڭ ازيا قۇرلىعىنداعى ساياسي-اسكەري سالاداعى بۇرىن-سوڭدى بولماعان تەڭدەسى جوق سيپاتىندا. كەلىسىمدەرگە قول قويۋ ارقىلى بۇرىنعى كسرو مەملەكەتتەرى جانە قحر اراسىنداعى شەكارادا سەنىم شارالارىن نىعايتىپ, ءجۇز شاقىرىمدىق ايماقتا قارۋ-جاراق پەن اسكەري تەحنيكانى قىسقارتۋعا قول جەتكىزىلدى.

قاۋىپسىزدىك سالاسىنداعى بۇل ۋاعدا­لاس­­تىقتار وڭىردەگى مەملەكەتتەردىڭ بار نازارىن ءوز ەكونوميكالىق دامۋ جانە حالقىنىڭ الەۋمەتتىك جاعدايىن كوتەرۋ ماسەلەلەرىنە شوعىرلاندىرۋعا مۇمكىنشىلىك بەردى. حالىقارالىق قوعامداستىقتى ەلەڭ ەتكىزگەن اسا ماڭىزدى بۇل ۋاعدالاستىقتىڭ قۇندىلىعى ەرەكشە ەدى. سونىمەن قاتار وسى ماڭىزدى كەلىسىمدەر – جاڭا, قۋاتتى سىرتقى ساياسي قۇرىلىمداردىڭ ىرگەتاسىن دا قالادى.

ۇيىمدى قۇرۋدىڭ بارىسى تۋرالى تۇڭعىش پرەزيدەنت – ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ ءوزىنىڭ «تاۋەلسىزدىك ءداۋىرى» كىتابىندا ەگجەي-تەگجەيلى باياندايدى. «بەس مەملەكەت باسشىلارىنىڭ 1998 جىلعى 3 شىلدەدەگى كەلەسى كەزدەسۋ ورنى رەتىندە الماتىنىڭ تاڭدالۋى دا كەزدەيسوق ەمەس. وندا مەن «بەستىك» ەلدەرىنىڭ وزدەرى بىرلەسىپ قول جەتكىزگەن, قىمبات ساياسي كاپيتالىن ىسىراپ ەتۋگە بولمايتىنىن, كەرىسىنشە, مۇنى ساقتاپ, ىنتىماقتاستىق پەن ءوزارا سەنىمگە نەگىزدەلگەن قارىم-قاتىناستى نىعايتا بەرۋ كەرەك ەكەنىن ايتتىم.

الماتىداعى كەلىسسوزگە قاتىسۋشىلار بۇرىن قول قويىلعان قۇجاتتاردىڭ ءتيىمدى اسەرىن جوعارى باعالادى جانە بەس مەملەكەتتىڭ ءوزارا ءىس-قيمىلى شەكارا ماسەلەلەرىن شەشۋگە عانا تىرەلىپ قالماي, جاڭا سىرتقى ساياسي جاعدايدا قاۋىپسىزدىك پەن ىنتىماقتاستىق ماسەلەلەرىن شەشۋگە قابىلەتتى قۇرىلىم ءتۇزۋ كەرەكتىگى تۋرالى ايتىپ, ورتاق بايلامعا كەلدى.

الماتىداعى كەزدەسۋگە قاتىسۋشىلار وزدەرىنىڭ بىرلەسكەن مالىمدەمەسىندە بەس ەلدىڭ اراسىنداعى تاتۋلىق, دوس­تىق جانە ىنتىماقتاستىقتى بۇكىل ەۋرا­زيا كەڭىستىگىندەگى تۇراقتىلىق پەن قاۋىپسىز­دىكتىڭ جانە دامۋدىڭ فاكتورىنا اينال­دىرۋعا دايىن ەكەندەرىن ءبىلدىردى. وسى ساتتەن باستاپ ديپلوماتيالىق اينالىمدا «شانحاي بەستىگى» دەگەن اۋەزدى تىركەس ور­نىقتى. بولاشاق شانحاي ىنتىماق­تاس­تىق ۇيىمىنىڭ سۇلباسى ەندى ايقىن كورىنە باستادى», دەيدى ەلباسى.

ءسويتىپ, شانحاي ىنتىماقتاستىق ۇيىمىنىڭ ىرگەتاسى قالانىپ, «شانحاي بەستىگى» اتىمەن تاريحتىڭ اق پاراعىن اشتى. جاڭا مىڭجىلدىق باستالعان شاق­تا «شانحاي بەستىگى» جاڭا ساپالىق دەڭ­گەيگە شىعىپ, حالىقارالىق ۇيىم دەڭ­گەيى­نە وتۋگە كىرىستى. اتالعان پروتسەسكە قازاق­ستان بەلسەنە اتسالىسقانى ەسىمىزدە.

حالىقارالىق ۇيىم رەتىندە قالىپتاسۋ

2001 جىلدىڭ باسىندا «شانحاي بەس­تىگىنە» قاتىسۋعا وزبەكستان نيەت ءبىل­دىردى. قىتايدىڭ شانحاي قالاسىندا وتكەن سامميتتە وزبەكستاندى مۇشەلىككە قا­بىل­داۋ شەشىمى قابىلداندى. وسى­لايشا, 2001 جىلدىڭ 15 ماۋسىمىندا قازاقستان رەسپۋبليكاسى, قىتاي حا­لىق رەسپۋبليكاسى, قىرعىز رەس­پۋب­لي­كاسى, رەسەي فەدەراتسياسى, تاجىك­ستان رەس­پۋبليكاسى مەن وزبەكستان رەسپۋب­ليكاسى باسشىلارى شانحاي ىنتىماقتاستىق ۇيىمى قۇرىلعانىن جاريالادى.

شانحاي شاھارىندا وتكەن سامميت ۇيىمنىڭ قالىپتاسۋىنا ەرەكشە ۇلەس قوسقانىن ايتا كەتكەن ابزال. جيىن بارىسىندا بىرىككەن دەكلاراتسيا قابىل­دانىپ, ءوزارا سەنىمى نەگىزىندە قۇرىلعان «شانحاي رۋحى» – باعا جەتپەس يگىلىككە اينالعانى ايتىلدى. سونداي-اق تەرروريزمگە, سەپاراتيزمگە جانە ەكسترەميزمگە قارسى كۇرەس جونىندەگى شانحاي كونۆەن­تسياسى بەكىتىلدى.

ءبىر جىلدان سوڭ, 2002 جىلدىڭ 7 ماۋ­سىمىندا, سانكت-پەتەربۋرگتە شىۇ مەملەكەتتەرى باسشىلارىنىڭ كەزدەسۋى ءوتتى. جيىن بارىسىندا شىۇ-نىڭ ينس­تي­تۋتتىق راسىمدەلۋى پىسىقتالدى. ەكى ماڭىزدى اكتىگە: نەگىزگى جارعىلىق قۇ­جات – شىۇ حارتياسىنا جانە شىۇ-نىڭ جابىق اليانس ەمەس ەكەنىن, ىنتى­ماق­تاسۋعا ءازىر ەكەنىن دالەلدەگەن دەكلا­راتسياعا قول قويىلدى.

2003 جىلدىڭ مامىر ايىندا ماسكەۋدە وتكەن شىۇ سامميتىندە ۇيىمنىڭ بەيجىڭدە شتاب-پاتەرى بار حاتشىلىعىن جانە تاشكەنتتە شتاب-پاتەرى بار وڭىرلىك انتيتەررورلىق قۇرىلىمىن قۇرۋ تۋرالى شەشىم قابىلداندى. سونىمەن بىرگە مەملەكەتتەر, ۇكىمەتتەر باسشىلارىنىڭ جانە سىرتقى ساياسات مەكەمەلەرىنىڭ كەڭەسى تۋرالى ەرەجەلەر بەكىتىلدى.

2004 جىلدىڭ 1 قاڭتارىنان باستاپ شىۇ حالىقارالىق ءومىردىڭ دەربەس فاكتورى رەتىندە جانە وزىندىك مەحانيزمدەرى قالىپتاسقان تولىققاندى حالىقارالىق قۇرىلىم رەتىندە قىزمەت ەتە باستادى.

شىۇ ەلدەرى باسشىلارىنىڭ ونىن­شى كەزدەسۋى 2005 جىلعى 5 شىلدەدە قازاقستاندا ءوتتى. جيىن بارىسىن­دا شىۇ مەملەكەتتەرى ىنتىماقتاستى­عى­نىڭ تەرروريزمگە, سەپاراتيزمگە جانە ەكس­ت­رەميزمگە قارسى كۇرەس تۋرالى تۇجى­رىم­داماسى قابىلداندى. ايتا كەتەر­لىگى, 2004-2005 جىلدارى موڭعو­ليا, ءۇندى­ستان, پاكىستان جانە يران شىۇ جا­نىن­داعى باقىلاۋشى ەلدەر مارتەبەسىن يەلەندى.

2007 جىلى بىشكەكتە وتكەن شىۇ سام­­­ميتىندە مۇشە مەملەكەتتەردىڭ ۇزاق مەر­­زىمدى تاتۋ كورشىلىك, دوستىق پەن ىنتى­ماق­­تاستىق تۋرالى كەلىسىمگە قول ق­و­يىل­­دى. 2009 جىلدىڭ ماۋسىمىندا ەكا­­تە­­رين­بۋرگ­تە وتكەن شىۇ ءسام­ميتى جا­ھاندىق قار­جى داع­دارىسى جاعد­ا­يىندا وتكىزىلدى. 2010 جىل­دىڭ ءساۋىر ايىن­دا تاشكەنتتە شىۇ مەن بۇۇ حاتشى­لىق­تارى­نىڭ ىنتى­ماق­تاس­تىعى تۋرالى ورتاق دەكلاراتسيا قابىلداندى.

وسىلايشا, 2000 جىلدارى قازاقستان ۇلكەن ەۋرازيا كەڭىستىگىندەگى قىتاي, رەسەي, ورتالىق ازيا مەملەكەتتەرىنىڭ كۇ­شى مەن مۇمكىندىگى توعىسقان جانە ۇي­لەس­كەن شىۇ-نىڭ ماڭىزدى وڭىرلىك ۇيىم بولىپ قالىپتاسۋىنا بەلسەندى اتسالىستى.

شىۇ-نىڭ تيىمدىلىگىن مىنادان دا بايقاۋعا بولادى. جاڭا مىڭجىلدىق باستالعان تۇستا جەر-جاھاندى تەرروريزم ەلەسى كەزىپ, شارتاراپتىڭ تۇكپىر-تۇكپى­رىنە قاۋىپ توندىرگەن ەدى. 2001 جىلعى 11 قىر­كۇيەكتە اقش-تا جاسالعان تەرروريستىك اكتى­دەن كەيىن لاڭكەستىك ارەكەتتەر دۇنيە­جۇزىنىڭ ءار قيىرىنان ەستىلىپ جاتتى.

وسىنداي دۇربەلەڭ ساتتە شىۇ-نىڭ دەر كەزىندە قۇرىلعانى انىق اڭعارىل­دى. ويتكەنى 2004-2011 جىلدار ارالى­عىندا عانا وڭىرلىك لاڭكەستىككە قارسى قۇرىلىم­نىڭ جەمىستى جۇمىسىنىڭ ارقاسىندا بەس جۇزدەن استام لاڭكەستىك ارەكەتتىڭ جولى كەسىلدى.

مەرەيتويلىق سامميت

شانحاي ىنتىماقتاستىق ۇيىمىنىڭ كەزەكتى جيىنى – مەرەيتويلىق ءسام­ميتى قازاقستاندا ءوتتى. 2010–2011 جىلدارى شىۇ توراعالىعى ەلىمىزگە بەرىلگەن ەدى. ىرگەلى جيىن بارىسىندا ۇيىم قىزمەتىنىڭ تاجىريبەسىنە جاڭا جۇمىس فورماتى – ءىس-قيمىل جوسپارى ەنگىزىلدى.

شىۇ توراعالىعى قىزمەتىندە قازاق­ستان ءۇشىن وڭىرلىك جانە جاھاندىق قاۋىپ­سىزدىكتى نىعايتۋ ماسەلەسىنە ماڭىز بەردى. ماسەلەن, 2010 جىلعى قىركۇيەك­تە جامبىل وبلىسىندا لاڭكەستىككە قارسى «بەيبىتشىلىك ميسسياسى-2010» جاتتىعۋ­لارى ءوتتى. بۇل ءىس-شارا داعدارىستىق جاعدايلاردان شىعۋدىڭ ورتاق تاسىلدەرىن قالىپتاستىرۋعا جول اشتى.

ايتسە دە, قازاقستان تاراپى شىۇ-نىڭ ءۇشىنشى ەلدەرگە قارسى باعىتتالعان اس­كەري-ساياسي وداق ەمەس ەكەنىن ەستەن شى­عار­عان ەمەس. ۇيىم جارعىلىق ماقسات-مىن­­دەتتەرىن ىسكە اسىرۋعا كۇشتىك تاسىل­دەر­­مەن جانە قۇرالدارمەن ەمەس, بەيبىت جول­مەن قول جەتكىزۋگە ەرەكشە ەكپىن بەرەدى.

ەلوردادا وتكەن مەرەيتويلىق سامميتكە قىتاي حالىق رەسپۋبليكاسىنىڭ توراعاسى حۋ تسزينتاو, رەسەي فەدەرا­تسيا­سىنىڭ پرەزيدەنتى دميتري مەد­ۆەدەۆ, وزبەكستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزي­دەنتى يسلام كاريموۆ, تاجىكستان رەسپۋب­ليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى ەمومالي راحمون, قىرعىز رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى روزا وتىنباەۆا قاتىستى.

سامميتكە ۇيىمعا مۇشە مەملەكەتتەر باسشىلارىمەن بىرگە شىۇ جانىنداعى باقىلاۋشى مەملەكەت باسشىلارى – يران يسلام رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى ماح­­مۇد احمادينەجاد, پاكىستان يسلام رەس­­پۋب­ليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى اسيف زار­داري, ءۇندىستان رەسپۋبليكاسىنىڭ سىرتقى ىس­تەر ءمينيسترى ماللايا كريشنا, موڭ­عو­ليا پرەزيدەنتى اكىمشىلىگىنىڭ باسشىسى, تور­اعالىق ەتۋشى مەملەكەتتىڭ قو­نا­عى رەتىندە اۋعانستان يسلام رەسپۋب­لي­­كاسىنىڭ پرەزيدەنتى حاميت كارزاي دا كەلدى.

ەلورداداعى سامميتتە ەلباسى نۇر­سۇل­تان نازارباەۆ بەيبىتشىلىكتى دامىتۋ­دىڭ نەگىزگى باعىتتارىنا ساي ءارى ۇيىم­نىڭ بىرنەشە قۇرىلىمىن اشۋدى قاراس­تىراتىن «شىۇ-نىڭ مەيىرىمدى بەس ءىسى» دەپ اتالاتىن بەس وڭتايلى ماقسات ۇسىن­دى. ولار – قاقتىعىستاردى رەتتەۋ كەڭە­سى (وڭىردەگى قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن), قۇرىلىمدىق ىقپالداستىق جونىن­­دەگى كوميتەت (قۇبىرلار جۇيەسى مەن ەلەكتر جەلىلەرى بويىنشا), سۋ جانە ازىق-ت ۇلىك كوميتەتى, توتەنشە جاعدايلار بويىن­شا كەڭەس, شىۇ بولجام جاساۋ ورتالىعى.

شىۇ قىزمەتىن كۇشەيتۋدەگى قازاق­ستان­نىڭ ماڭىزدى باستامالارىن كەزدەسۋگە قاتىسۋشىلار زور ىقىلاسپەن جانە قىزىعۋشىلىقپەن قابىلدادى. مەرەيتويلىق سامميت قورىتىندىسى بويىنشا وتكەندى سارالاپ, بولاشاقتاعى شارۋانىڭ باسىم باعىتتارىن انىقتاعان شىۇ-نىڭ 10 جىلدىعىنداعى استانا دەكلاراتسياسى قابىلدانادى.

استانا دەكلاراتسياسىندا وتكەن كەزەڭدە اتقارىلعان ۇيىمنىڭ جۇ­مى­سى ساراپتالىپ, كەلەشەككە دەگەن باعىت-باعدار بەلگىلەندى. وتىرىستا شىۇ ون جىل ىشىندە حالىق­ارا­لىق جانە اي­ماقتىق جاعدايدىڭ تەرەڭ وز­گەرۋ­لەرىنە قاراماستان, ءوزىن تاتۋ كور­شىلىك, دوستىق جانە سەرىكتەستىك قاتى­ناس­تاردى تەرەڭدەتۋدىڭ ماڭىزدى تەتى­گى, سونداي-اق ءتۇرلى وركەنيەتتەر ارا­­سىن­­داعى ۇنقاتىسۋدىڭ ۇلگىسى, حالىقارا­­لىق بايلانىستاردى دەموكراتيا­­لاندىرۋعا با­عىتتالعان دۇنيەجۇزىلىك تالپ­ىنىس­تار­دىڭ بەلسەندى فاكتورى رەتىندە كورسەتە ءبىلدى دەپ قورىتىندىلاندى.

«شىۇ-نىڭ بىرەگەيلىگى مەن تارتىم­دى­لىعىنىڭ سەبەبى ءوزىنىڭ ساياسي-ديپلو­ما­تيالىق ىستەرىنىڭ ەپتىلىگىنە جانە ولاردى ءوز ماقساتتارىنا يكەمدەۋدەگى قادام­دارىنا بايلانىستى. شىۇ-عا مۇشە ەلدەردىڭ ءبارى دە اۋماقتارىنىڭ, تاريحتارى مەن مادەنيەتتەرىنىڭ ارتۇر­لىلىگىنە قاراماستان, تەڭ جانە بىردەي داۋىس­قا يە. شىۇ-نىڭ ناق وسى قاسيەتى الەم­دە قىزىعۋشىلىق تۋدىرۋدا. سون­دىق­­تان دا الەم ءبىزدىڭ ۇيى­مى­مىز­دان ۇلكەن ءۇمىت كۇتەدى», دەدى ەلباسى نۇرسۇل­تان نازارباەۆ مەرەيتويلىق سامميتتە.

2010 جىلدىڭ ماۋسىمى مەن 2011 جىل­دىڭ ماۋسىمى ارالىعىنداعى شىۇ-عا قازاق­­ستاننىڭ توراعالىعى وسى قۇرىلىم­نىڭ دامۋىنا, الەۋەتىن ارت­تىرۋعا, وڭىر­لىك قاۋىپسىزدىكتى نىعايتا تۇ­سۋگە زور سەر­پىن بەردى. جىل بويى قازاق­ستاننىڭ باس­شى­­لىعىمەن شىۇ اياسىندا ءتۇرلى دەڭ­گەي­­دەگى جانە فورماتتاعى 120 ءىس-شارا ۇيىم­­داس­تى­رىل­دى. استانا قالاسى شىۇ تاريحىن­داعى جاڭا ونجىلدىق پەن جاڭا ءداۋىردى اشتى.

2012 جىلى 7 ماۋسىمدا شىۇ كەزەكتى ءسامميتى بەيجىڭدە ءوتىپ, وندا 2013-2015 جىلدارعا ارنالعان تەرروريزمگە, سەپاراتيزمگە جانە ەكسترەميزمگە قارسى كۇرەس بويىنشا ىنتىماقتاستىق باعدارلاماسى قابىل­داندى. اۋعانستان شىۇ-عا باقى­لاۋشى رەتىندە قابىلداندى, ال تۇركيا ديالوگ جۇرگىزۋ بويىنشا ارىپتەس بولىپ قاتىستى. قاتىسۋشى ەلدەردىڭ باسشىلارى كەزدەسۋىندە شىۇ-نى دامىتۋدىڭ ستراتەگيالىق نەگىزگى باعىتتارى بەكىتىلدى. بۇل – شىۇ-نىڭ استانا قالاسىندا وتكەن سامميتىندە ايتىلعان – شىۇ ءۇشىن ءوزىنىڭ جەكە ستراتەگياسى بولۋى كەرەكتىگى جونىندەگى ۇسىنىسىمىز قولداۋ تاۋىپ, جۇزەگە اسىرىلا باستاعانىن ءبىلدىردى.

كەرەگەسى كەڭەيگەن ۇيىم

2015 جىلى 10 شىلدەدە شىۇ-عا قاتى­سۋ­­­شى مەملەكەتتەر باسشىلارىنىڭ كەزەك­­تى كەڭەسى ۋفا قالاسىندا (رەسەي) وت­كى­زىل­­گەندە, ۇيىمنىڭ 2025-جىل­دارعا دەيىنگى دامۋ ستراتەگيا­سى قابىلداندى. ۇيىمعا مۇشە مەملە­كەتتەردىڭ شەكارا ماسەلەلەرى بويىنشا ىنتىماقتاستىعى مەن ءوزارا قارىم-قاتىناسى جونىندەگى كەلىسىمىنە قول قويىلدى. شىۇ-عا مۇشە بولۋعا ۇسىنىس بىل­دىرگەن باقىلاۋشى-مەملەكەتتەر – ءۇندىستان مەن پاكىستان­دى مۇشەلىككە قا­بىل­داۋعا بايلانىستى دايىندىق جۇمىس­تارى قولعا الىندى. سونىمەن بىرگە, بەلا­رۋستىڭ شىۇ-داعى مارتەبەسى ءوسىپ, باقى­لاۋ­شى-مەملەكەت دەڭگەيىنە كوتەرىلدى, ال ازەر­بايجان, ار­مەنيا, كام­بودجا جانە نەپال مەملە­كەتتەرى شىۇ-عا ءوزارا ديالوگ جۇر­گىزەتىن سەرىكتەستەر رەتىندە تىركەلدى.

2017 جىلى قازاقستان استاناسىندا وتكەن سامميتتە ءۇندىستان مەن پاكى­س­تان شىۇ-عا تولىققاندى مۇشە بولىپ قابىلداندى. اتالعان ەكى مەملەكەتتىڭ ۇيىمعا زاڭدى مۇشە بولىپ قابىل­دانۋى – شىۇ-نىڭ الەۋەتىن ارتتىرىپ, ونىڭ بەدەلىنىڭ جاھاندىق دەڭگەيگە كوتەرىلگەنىن ايعاقتايتىنى داۋسىز.

2015 جىلى جەلتوقسان ايىندا چجەنچجوۋ قالاسىندا (قحر) شىۇ-عا مۇشە مەملەكەتتەردىڭ باسشىلارى وڭىرلىك ەكونوميكالىق قارىم-قاتىناس تۋرالى ۇندەۋ قابىلدادى. سول جولى قىتاي جاعى 2020 جىلعا قاراي شىۇ-عا مۇشە ەلدەر اراسىندا ەركىن ساۋدا-ساتتىق ايماعىن قۇرۋ تۋرالى ۇسىنىس جاسادى.

2016 جىلى 24 ماۋسىمدا تاشكەنت قالاسىندا وتكەن شىۇ-نىڭ ءسامميتى ۇيىمنىڭ قۇرىلعانىنا 15 جىل تولۋىن اتاپ ءوتتى جانە شىۇ-نىڭ 2025 جىلعا دەيىنگى دامۋ ستراتەگياسى بويىنشا جۇمىس جوسپارىن قابىلدادى. ۇيىمعا مۇشە مەملەكەتتەر جۋىق ارادا تەزدەتىپ بۇۇ-نىڭ حالىقارالىق لاڭكەستىككە قارسى كۇرەس جونىندەگى جالپىعا ورتاق كونۆەنتسياسىن قابىلداۋ تۋرالى ۇسى­نىستارىن جاسادى. قازاقستان شىۇ-نىڭ ەكسترەميزممەن كۇرەس جونىندەگى كونۆەنتسياسىن ازىرلەۋگە بايلانىستى ۇسىنىس ەنگىزدى.

قازىرگى تاڭدا شىۇ ايماقتاعى ماڭىز­دى گەوساياسي فاكتورعا اينالدى. ۇيىم – جان-جاقتى حالىقارالىق ىنتى­ماق­­تاستىققا باعىتتالعان, اسكەري بلوك نە­مەسە اليانس بولۋدى كوزدەمەيتىن اشىق بىرلەستىك. ونىڭ جۇمىسى ءۇش باستى باعىت­قا – شىۇ كەڭىستىگىندە قاۋىپسىزدىكتى قام­تاماسىز ەتۋ, ەكونوميكالىق جانە ما­دەني-گۋمانيتارلىق ارەكەتتەسۋدى دامى­تۋعا نەگىزدەلگەن.

بالتىق تەڭىزىنەن تىنىق مۇحيتىنا دەيىنگى ەۋرازيانىڭ الىپ كەڭىستىگىندەگى ىنتىماقتاستىقتى جۇيەلى دامىتۋعا جول اشاتىن شانحاي ىنتىماقتاستىق ۇيى­مىنىڭ ءرولى وتە جوعارى. قاۋىپسىز­دىكتى, تۇراقتىلىقتى قام­تاما­سىز ەتەتىن شانحاي ىنتىماقتاس­تىق ۇيىمىنىڭ ماڭىزىن مىنادان-اق اڭعارۋعا بولادى. بۇگىندە وعان مۇشە مەم­لەكەتتەر­دىڭ اۋماعى 34 ميلليون شار­شى شا­قىرىمدى قۇرايدى. ياعني الىپ ەۋرازيا قۇرلىعىنىڭ 60 پايىزدان اس­تا­مىن الىپ جاتىر. مۇندا جەر-جاھان­داعى حالىقتىڭ تەڭ جارىمىنا جۋىعى – 3,4 ميلليارد ادام مەكەندەيدى. شارتا­راپتاعى ىشكى جالپى ءونىمنىڭ 20 پايىزى دا شىۇ-عا مۇشە مەملەكەتتەرگە تيەسىلى.

بيىل دۋشانبەدە شانحاي ىنتىماق­تاس­تىق ۇيىمىنىڭ كەزەكتى ءسامميتى وت­كەنى بەلگىلى. وسى ىرگەلى جيىندا يران ۇيىم­عا مۇشەلىككە ءوتتى. وسىلايشا, مۇشە مەملەكەتتەردىڭ سانى 9-عا جەتتى. بۇعان دەيىن رەسمي تەگەران بىرنەشە مار­تە شىۇ-عا تولىققاندى مۇشەلىككە وتۋگە ءوتىنىش بىلدىرگەن ەدى. الايدا ءتۇرلى سەبەپتەرگە بايلانىستى بۇل پروتسەسس بيىلعا دەيىن شەشىلگەن جوق. اقىرى يران دىتتەگەن ماقساتىنا قول جەتكىزدى.

تەگەراننىڭ تالاي جىل ۇيىمعا تولىق­قاندى مۇشەلىككە ءوتۋىن ارمان­داۋى­نىڭ ءوز سەبەبى بار. يران بەرتىن­گە دەيىن سانكتسياعا دۋشار بولىپ كەلگەن. سويتە تۇرا, شىۇ-نىڭ قۇرا­مىن­داعى مەملەكەتتەرمەن ساۋدا-ەكونومي­كا­لىق بايلانىس 28 ميلليارد دوللار­دى قۇرادى. سالىستىرمالى تۇردە قارا­ساڭىز, قىتاي مەن ۇيىمعا مۇشە مەملە­كەت­تەر اراسىنداعى تاۋار اينالىمى 244,85 ميلليارد دوللارعا جەتكەن. وسى­دان-اق شىۇ-عا تولىققاندى ەنۋدىڭ ارتىق­شىلىعىن باعامداي بەرىڭىز.

قورىتا ايتقاندا, ەلباسىنىڭ دايەكتى ساياساتىنىڭ ارقاسىندا بۇرىنعى كەڭەس وداعى مەملەكەتتەرى مەن قحر ارا­سىن­داعى قاتىناستار شەكارا ماسەلەسى بو­يىن­شا تايتالاستان جاسامپازدىق جولىنا ءتۇسىپ, ءوزارا سەنىمدى ارتتىرۋعا جانە ەۋرازيا قۇرلىعىندا كوپسالالى ىن­تى­ماقتاستىقتىڭ جاڭا ۇلگىسىن قالىپتاس­تىرۋعا تۇرتكى بولدى.