دەموكراتتار كۇيزەلىسى

دەموكراتيالىق باعىتتى ۇستاناتىن نيۋ-دجەرسي شتاتىندا وتكەن وتە كۇر­دە­لى گۋبەرناتورلىق سايلاۋ كەزىندە ۆير­دجي­نيا شتاتىندا رەسپۋبليكاشىلار جە­ڭىسكە جەتىپ, دەموكراتتاردىڭ قانداي قيىن­دىق­قا تاپ كەلگەنى انىق كورىندى.

كونگرەستەگى قوس پارتيا 5 قاراشادا, جۇما كۇنى ءتۇن ورتاسى كەزىندە قابىل­دا­عان 1,2 تريلليون دوللارلىق ينفرا­قۇ­رى­لىمدىق زاڭ جوباسى قاشان كۇشىنە ەنە­تى­نىن ءبىراز ۋاقىتقا دەيىن ءبىلۋ مۇمكىن ەمەس.

وتە باي, بۇرىنعى بيزنەسمەن گلەنن يانگكين (سايلاۋعا تۇسكەندە كەتكەن قارا­جاتتى ءوزى كوتەردى) ۆيردجينيا گۋبەر­نا­تور­لىعىنا تالاس كەزىندە وتە ءساتتى, اسىرەسە ساياساتقا تىڭنان قوسىلعان ادام ءۇشىن ءتيىمدى ناۋقان جۇرگىزدى. يانگكين رەسپۋب­ليكاشىلارعا كەزدەسكەن ماسەلەنى, ياعني دونالد ترامپپەن كۇرەسكەندە ولار­عا قارسى جۇمىس ىستەۋى مۇمكىن بولعان تۇيتكىلدى وڭاي تارقاتا ءبىلدى. يانگكين د.ترامپقا قۇرمەت كورسەتكەنىمەن, اسى­رە­سە سايلانعانعا دەيىن قولداعانىمەن, وعان باس ۇرعان جوق. ول ءتىپتى اشۋلى ترامپ­تىڭ قاھارىنا ۇشىراماي, ونى شتاتقا كىر­گىز­بەۋ­دىڭ امالىن تابا ءبىلدى.

ناتيجەسىندە, يانگكين د.ترامپتىڭ جاق­تاستارىنىڭ دا, 2020 جىلى بايدەندى قول­داۋعا كوشكەن قالا ماڭىنداعى اق ءنا­سىل­دى ايەلدەردىڭ دە قولداۋىن يەلەندى. يانگ­كين نەگىزىنەن جەرگىلىكتى جەردەگى ماسە­لە­لەرگە نازار اۋداردى. اتاپ ايتقاندا, اتا-انالاردىڭ جەرگىلىكتى مەكتەپ جۇيە­سى­نە كوڭىلى تولماۋىن قاپەرگە الدى. ءسويتىپ, ونى, ياعني ءبىلىم سالاسىن نەگىزگى باعىت­تىڭ تىزىمىندەگى ەكىنشى ساتىسىنا جاي­عاس­تىردى ء(بىرىنشى ورىندا ينفلياتسيامەن كۇ­رە­سۋ­گە قابىلەتتى ەكونوميكا). مۇنى ەشكىم كۇت­كەن جوق.

جەرگىلىكتى ماسەلەلەرمەن اينا­لى­سۋ­دىڭ ورنىنا, دەموكراتيالىق پار­تيانىڭ كانديداتى, بۇعان دەيىن تابىستى قىزمەت ەتكەن گۋبەرناتور تەرري ماكوليفف ءوز كەزەگىندە يانگكيندى ترامپ­تىڭ شاكىرتى رەتىندە كورسەتۋگە تىرىستى. بىراق بۇل ءتاسىل ناتيجە بەرگەن جوق. ويتكەنى يانگكين د.ترامپتىڭ قولداۋىنان قۇتى­لىپ كەتتى. وسىلايشا, ت.ماكوليففتىڭ د.ترامپ­قا قارسى جاساعان سوققىلارى نەگى­زىنەن بوسقا كەتتى. ترامپ «تاعىنان تايعان» سوڭ, ونى قولداۋدان باس تارتقان باسقا رەسپۋبليكاشىلار قايتا ساپقا ورالدى. كۇتپەگەن جەردەن سايلاۋعا رە­كورد­تىق دەڭگەيدە قاتىسۋ دەموكراتقا قا­را­عاندا رەسپۋبليكاشىلار ۇمىتكەرىنە كو­بى­رەك پايدا اكەلدى.

ونىڭ ۇستىنە, 6 قاڭتاردا كاپيتوليدەگى تارتىپسىزدىككە دەيىن, وقيعا كەزىندە جانە ودان كەيىن نە بولعانىن ءبىلۋ وتە ماڭىزدى ەكەنىنە قاراماستان, حالىقتىڭ كوپشىلىگى قازىرگى ءساتتى جانە بولاشاقتى ويلاۋدى ءجون سانايتىن سەكىلدى. قازىر ترامپقا 2024 جىلعى پرەزيدەنتتىك سايلاۋعا قاي­تا تۇسكەندە كەلەتىندەي قاۋىپ جوق. ول مۇن­داي جوسپارى بار ەكەنىن اڭعارتىپ كەلەدى. ويتكەنى ونىڭ قيالىندا وتكەن ساياسي باسە­كەدە قارسىلاستارى داۋىس ۇرلاعان. سولار­دان كەك الۋدى كوزدەيدى.

يانگكين ترامپيزمنەن مۇلدەم باس تارتقان ەمەس. ونىڭ سوزدەرى كەيىن كوپ­شى­لىكتىڭ ەسىنە ناسىلشىلدىك تاقىرىبىن ءتۇسىردى. ونىڭ پىكىرىنشە, بۇل ءبىلىم بە­رۋ جۇيەسىنە قاتىسى بار ماسەلە. ءارى ونىڭ ناسىلشىلدىك كەيبىر كوزقاراستاردى قولدايتىنىن اڭعارتادى. ورتا ءبىلىم بەرۋ تاقىرىبىندا اتا-انالاردىڭ بالالارىن وقىتۋداعى رولىنە توقتالدى. سەبەبى پاندەميا سالدارىنان مەكتەپتەردىڭ جابىلىپ, ۇيدەن وقۋ جۇيەسى ىسكە قوسىل­عان­دىقتان بۇل ماسەلە كۇشەيە ءتۇستى. ماكو­ليفف ماسەلەنى وڭتايلى شەشە ال­ما­دى, ءتىپتى, يانگكينمەن پىكىرتالاس كە­زىن­دە قاتە سويلەگەنى دە بەلگىلى. دەمو­كرات­­تار الەۋمەتتىك ماسەلەلەردى شەشۋگە قاۋ­قارسىز ەكەنى اڭعارىلدى.

ۆيردجينيا شتاتىنداعى سايلاۋ نا­تي­­جە­سىن sui generis, ياعني كۇتپەگەن جاع­­داي دەپ ساناۋعا بولاتىن ەدى. دەموكراتيالىق باعىتتاعى نيۋ-دجەر­سي­دە داۋىس بەرۋ قورى­تىندىسىندا ەكى پارتيا ۇمىتكەرى سوڭ­عى ساتكە دەيىن ءبىر-بىرىنە دەس بەرگەن جوق. ساۋالدامالار وڭاي جەڭەدى دەپ بولجاعان قازىرگى دە­موكراتيالىق گۋبەرناتور فيل مەرفي ەكى كۇنگە سوزىلعان داۋىس ساناۋدىڭ اقىرعى ساتىندە جەڭىمپاز دەپ تانىلدى (تەحنيكالىق تۇرعىدا قو­رىتىندى ءالى بەلگىلى ەمەس). ترامپ سەكىل­دى رەسپۋبليكاشىل كانديدات دجەك سيات­تا­رەل­لي جەڭىلىستى مويىنداۋدان باس تارتتى جانە داۋىس بەرۋ كەزىندە الاياقتىق بولدى دەپ ەسەپتەيدى. ۆيردجينيا رەسپۋبليكاشىلارى يانگكين جەڭىلىپ قالسا, ءدال سولاي ىس­تەۋدى جوسپارلاعان ەدى.

دەموكراتتار ءۇشىن مۇنداي ەكى جاقتى قور­قىنىش ولاردىڭ باسىم كوپشىلىگىن دەپ­رەسسياعا ۇشىراتتى. سونداي-اق 2022 جى­لعى ارالىق سايلاۋداعى كەلەشەگىنە قاۋىپ توندىرەدى. ول كەزدە بۇكىل پالاتا مەن سەناتتىڭ ۇشتەن ءبىرى قايتا سايلانادى. ءتىپتى كەلەسى 2024 جىلعى پرەزيدەنتتىك سايلاۋدا جەڭىسكە جەتۋىنە كەدەرگى كەلتىرۋى مۇمكىن. ادەتتە باسىم كوپشىلىگى دەموكراتتاردى قولدايتىن قارا ناسىلدىلەردىڭ سالىستىرمالى تۇردە سايلاۋعا نەمقۇرايدى قاتىسۋى, كوللەدجدىك ءبىلىمى بار اق ءنا­سىل­دى ايەلدەردىڭ رەسپۋبليكاشىلاردى قولداۋى ولاردى الاڭداتادى. پارتياعا كىرمەيتىن كۋك ساياسي بايانداماسىنىڭ وكىلى دەۆيد ۆاسسەرماننىڭ بولجاۋىنشا, ەگەر جاعداي وسى كۇيىندە قالسا, دەموكراتتار ارالىق سايلاۋدا قىرىقتان استام مانداتتان, ال 2024 جىلى ەلۋدەن استام ورىننان ايىرىلۋى مۇمكىن.

ماكوليفف سايلاۋ كەزىندە ۆيردجينيا سايلاۋشىلارىنا ۇنايتىن ءبىر نارسە قاجەت ەكەنىن ءتۇسىندىردى. ول كونگرەستە دەموكراتتاردىڭ كەلىسپەۋىنە بايلانىس­تى توقتاپ قالعان تريلليون دوللارلىق ەكى ينفراقۇرىلىمدىق زاڭ جوباسىن اتاپ ءوتتى. ءبىرىنشىسى, ەكى پارتيانىڭ قولداۋىمەن قابىلدانعان «قاتتى» ينفراقۇرىلىم تۋرا­لى قۇجات. ەكىنشىسى, داۋعا اينالعان «ادام ينفراقۇرىلىمى» باعدارلاماسى جانە كليماتتىڭ وزگەرۋى تۋرالى زاڭ جوبالارى. دەموكراتتار كونگرەستە جەڭىسكە جەتۋى مۇمكىن (ارەڭ-ارەڭ), بىراق وعان ءالى ەرتە.

بايدەن ناۋرىز ايىنىڭ باسىندا اق ۇيدە وتكەن كەزدەسۋدە تاريحشىلاردىڭ كەڭەسىن قابىلداعان سەكىلدى. ياعني ۇلكەن قادامعا باراتىن كەز كەلگەنىن ۇققان ءتا­رىزدى. تاريحشىلار وعان «راشمور تا­ۋى­نىڭ جوباسى» دەپ اتالاتىن, اقش-تىڭ ءتورت پرەزيدەنتىنىڭ وڭتۇستىك داكو­تا­داعى تاۋعا قاشالعان ايگىلى ءمۇسىنىن ەس­كە سالىپ, بايدەننىڭ كەلەسى فرانكلين رۋزۆەلت نەمەسە ليندون دجونسون بولۋى مۇم­كىن ەكەنىن جەتكىزدى. وسى پرەزيدەنتتەردەن ايىرماشىلىعى, بايدەننىڭ سەناتتا 50 داۋىس جانە وكىلدەر پالاتاسىندا نەبارى ءۇش داۋىس ارتىقشىلىعى بار.

ماكوليففتىڭ ينفراقۇرىلىمدىق باعدارلامالاردى قابىلداعاندا قايتا سايلاناتىن ەدىم دەگەن پىكىرى كۇماندى. «ادام ينفراقۇرىلىمى» باعدارلاماسى وڭ ناتيجە بەرگەنىمەن, ولاردىڭ باسىن قوسۋ دەموكراتتارعا قيىنعا سوقتى. سونداي-اق سەناتوردىڭ بىرەۋى قۇجاتتاعى كەي تۇسقا قارسى شىعىپ, دەموكراتتاردى ەكىگە ءبولدى.

دەموكراتتاردىڭ ارقايسىسى ۆيرد­جي­نيا مەن نيۋ-دجەرسيدەگى ناتيجە­لەر­دەن قالاعانىن عانا كوردى. ءبىر توپ پەن پرەزيدەنت ەكى زاڭ جوباسىن دا تەز قابىلداۋ كەرەك دەپ شەشتى. ال باتىس ۆيردجينيادان كەلگەن دجو مانچين باستاعاندار مۇنى كونگ­رەسس ەكى زاڭ جوباسىن قابىلداۋعا اسىق­پاۋ كەرەك دەپ ۇقتى.

ەليزابەت دريۋ,

ۆاشينگتون ءجۋرناليسى, Washington Journal: Reporting Watergate and Richard Nixon’s Downfall كىتابىنىڭ اۆتورى

Copyright: Project Syndicate, 2021.

www.project-syndicate.org