قازىرگى جاعدايدا قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ باسىم ءمىندەتتەرى قوعامداعى تۇراقتىلىقتى, بىرلىكتى جانە تاتۋلىقتى نىعايتۋ, زاڭدىلىقتىڭ جانە قۇقىق ءتارتىبىنىڭ جوعارى دەڭگەيىن قامتاماسىز ەتۋ بولىپ بەلگىلەندى.
قۇقىق ءتارتىبىن قامتاماسىز ەتۋ مەملەكەتتىك ينستيتۋتتاردىڭ ماڭىزدى فۋنكتسيالارى بولىپ تابىلادى. قوعامدىق قاۋىپسىزدىك پەن ازاماتتاردىڭ الەۋمەتتىك ءال-اۋقاتى وسى فۋنكتسيانىڭ قانشالىقتى ىسكە اسىرىلۋىنا بايلانىستى.
ادام قۇقىقتارىن قورعاۋ سالاسىندا حالىقارالىق تۇجىرىمدامالار قاتارىنا قوسىلا وتىرىپ, كونستيتۋتسيادا قۇقىقتىق جانە الەۋمەتتىك مەملەكەتتى قۇرۋ پرينتسيپتەرىن بەكىتە وتىرىپ, قازاقستان قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ قىزمەتىندەگى پرينتسيپتەر مەن باسىمدىقتاردى انىقتاۋ بولىگىندە ءوزىنىڭ ءبىر ءماندى شەشىمىن تاپتى.
ەلباسى ءوزىنىڭ “جاڭا ونجىلدىق – جاڭا ەكونوميكالىق ورلەۋ – قازاقستاننىڭ جاڭا مۇمكىندىكتەرى” اتتى قازاقستان حالقىنا جولداۋىندا ەلىمىزدىڭ قۇقىقتىق جۇيەسىن جەتىلدىرۋ مىندەتتەرىن بەلگىلەدى.
سوڭعى كەزدە قۇقىق ءتارتىبىن قامتاماسىز ەتۋ اياسىندا بەلگىلى ءبىر وڭ تەندەنتسيالار بايقالىپ وتىر: اۋىر جانە اسا اۋىر قىلمىستار, كامەلەتكە تولماعاندار جاساعان قۇقىق بۇزۋشىلىقتار سانى ازايدى, ەسەپتىك-تىركەۋ ءتارتىبى نىعايدى. الايدا, كوشەلەردە جانە وزگە قوعامدىق ورىنداردا ازاماتتاردىڭ قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋ ماسەلەسىنىڭ وزەكتى بولۋى جالعاسۋدا, بۇل قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ جۇمىسىن ۇيىمداستىرۋدا جاڭا تاسىلدەر پايدالانۋدى تالاپ ەتەدى. قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى قىزمەتىنىڭ ءتيىمدىلىگىن ارتتىرۋداعى شەشۋشى جاعدايلاردىڭ ءبىرى مەملەكەتتىڭ قىلمىستىق ساياساتىن ىزگىلەندىرۋ بولىپ تابىلادى. وسى سالادا جاعدايدىڭ ناشارلاۋ سەبەپتەرىنىڭ ءبىرى – باس بوستاندىعىنان ايىرۋ تۇرىندەگى جازانى بەلگىلەۋدىڭ تۇراقتى سوت ءتاجىريبەسى. بۇل ماسەلەنى باس بوستاندىعىنان ايىرۋعا بالاما شارالاردىڭ ءالسىز قولدانىلۋىمەن ءتۇسىندىرۋگە بولادى. قازىرگى ۋاقىتتا قىلمىستاردىڭ قايتالانۋى كەزىندە ءبىرىنشى كەزەڭدە قىلمىستىق قۇرىلىمداعى ۇلەسى 40 %-دان اساتىن بولعان كەزدە, سۋديالار باس بوستاندىعىنان ايىرۋ تۇرىندەگى جازانى تاعايىنداۋلارى ءتيىس. ءىس جۇزىندە قايتالانىپ جاسالعان ۇساق ۇرلىق ءۇشىن باس بوستاندىعىنان ايىرۋعا ۇشىراپ جاتادى.
وسىعان بايلانىستى تەك اۋىر جانە اسا اۋىر قىلمىستاردى جاساۋ جانە باس بوستاندىعىنان ايىرۋمەن بايلانىستى ەمەس جازالاردى قولدانۋ كەزىندە, اتاپ ايتقاندا ۇلكەن ەمەس جانە اۋىرلىعى ورتاشا سالىقتىق قىلمىستاردى قايتالاپ جاساماعان جاعدايدا قايتا باس بوستاندىعىنان ايىرۋدى كوزدەيتىن كەيبىر ەلدەردىڭ تاجىريبەسى قىزىعۋشىلىق تۋدىرادى. جابىرلەنۋشىگە زالالدىڭ ورنىن تولتىرۋ جاعدايىندا مەرزىمىنەن بۇرىن شارتتى تۇردە بوساتۋ ءۇشىن جازانى وتەۋ مەرزىمدەرىن قىسقارتۋ تۋرالى ماسەلەنى قاراۋ دا ماڭىزدى.
وسى باعىتتا ءبىرىنشى قادامدار جاسالدى. 2010 جىلدىڭ باسىنان الدىن-الا تەرگەۋ مەن انىقتاۋدى ءجۇرگىزۋ ءتارتىبىن جەڭىلدەتۋ تۋرالى زاڭ كۇشىنە ەندى. قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىمەن ىنتىماقتاستىق جاساۋعا كەلىسكەن تۇلعالار ءۇشىن جازانى جەڭىلدەتۋدى قاراستىراتىن “سوت تورەلىگىمەن مامىلەلەر” ينستيتۋتىن ەنگىزۋ ماسەلەسى زەردەلەنۋدە. قىلمىستىق جازانى جانە قىلمىستىق ساياساتتى جەڭىلدەتۋ جالپى قوعامعا قاتەرلى قاۋىپ تۋدىرمايتىن قىلمىستاردى بەيقىلمىستاندىرۋعا ىقپال ەتەدى.
مىسالعا, زاڭنامانى ىزگىلەندىرۋ شەڭبەرىندە قىلمىستىق اتقارۋ جۇيەسى ورگاندارى پروباتسيا قىزمەتىن قۇرۋ ماسەلەسىن پىسىقتادى. ءبىرىنشى كەزەكتە قىلمىستاردى العاش رەت جانە بايقاۋسىز جاساعان ادامداردى باس بوستاندىعىنان ايىرۋمەن بايلانىستى ەمەس جازالاردى قولدانۋ شارالارىنىڭ اياسىن كەڭەيتۋ قاجەت. جازالاۋدىڭ جالپى قۇرىلىمىندا قازاقستانداعى باس بوستاندىعىنان ايىرۋدىڭ بالامالى جازالاۋ شارالارى 2010 جىلعى 1 قاڭتاردا بارلىعى 29 %-دى, ال شۆەتسيا مەن انگليادا – 70%, جاپونيادا 90%-عا دەيىندى قۇرايدى.
وسى ورايدا, اسا اۋىر قىلمىستاردى جاساعان ايىپتىلارعا, ەڭ الدىمەن ۇيىمداسقان قىلمىستىق قالىپتاستىرۋلار جانە ەسىرتكى بيزنەسىنە قاتىسۋشىلارعا قاتىستى, سونداي-اق ەرەكشە جاۋاپكەرشىلىك تۋدىراتىن قىلمىستار قايتالانعان كەزدە قىلمىستىق ساياسات قاتاڭ بولماق. بۇل رەتتە قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى جۇيەسىنىڭ جانە بيلىكتىڭ باستى باسىمدىعى ازاماتتاردىڭ مەملەكەتكە دەگەن سەنىمى بولىپ تابىلادى. كوپتەگەن جاعدايدا بۇل سەنىم مەملەكەتتىڭ ءوز ازاماتتارىن قىلمىسقا ارالاسۋدان قورعاۋى رەتىندە كورىنىس تابادى.
قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىندا حالىقپەن ءوزارا قارىم-قاتىناس جاسايتىن پوليتسيا بولىمشەلەرىنىڭ اشىقتىعى, ەسەپ بەرۋشىلىگى جانە باقىلاۋعا الىنۋ پرينتسيپتەرى ءتاجىريبەگە ەنگىزىلۋدە. ول ءۇشىن پوليتسيا قىزمەتىن باقىلاۋ جونىندەگى قوعامدىق كەڭەستەر, قارجى پوليتسياسى ورگاندارى جانىندا سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى كۇرەس جونىندەگى قوعامدىق كەڭەستەر, قىلمىستىق اتقارۋ جۇيەسى ورگاندارىندا قوعامدىق باقىلاۋ كوميسسيالارى قۇرىلدى جانە جۇمىس ىستەۋدە, اقپاراتتىق جۇمىستار رەتكە كەلتىرىلدى, حالىقپەن ەسەپتىك كەزدەسۋلەر جانە ت.ب. وتكىزىلۋدە, ياعني قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ جۇمىسى ايقىن بولۋدا.
مۇنىڭ ءبارى قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ جۇمىسىن جەتىلدىرۋ ماسەلەلەرى بويىنشا قوعاممەن ۇنقاتىسۋعا دايىندىعىن دالەلدەيدى. ءبىزدىڭ كوزقاراسىمىز بويىنشا بۇگىنگى كۇننىڭ وزىندە قوعامدىق باقىلاۋدىڭ جەتكىلىكتى ءتيىمدى تەتىگىن قالىپتاستىرۋ ءۇشىن جاعدايلار قالىپتاستى.
قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى قىزمەتىن باعالاۋ ءۇشىن قوعامدىق كوزقاراستى ەسەپكە الۋ تاسىلدەرىن ءازىرلەۋ جانە ەنگىزۋ, ەسەپتىلىك جۇيەسىن وزگەرتۋ جانە ولاردىڭ جۇمىس ءتيىمدىلىگىنىڭ قازىرگى زامانعى كورسەتكىشتەرىن ازىرلەۋ وسى ماقساتتارعا جەتۋگە ىقپال ەتەدى.
ەلباسىنىڭ جولداۋىندا بەلگىلەنگەن باسىمدىقتار قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ 2010-2020 جىلدارداعى قۇقىقتىق ساياسات تۇجىرىمداماسىمەن تولىق ۇندەسەدى جانە ەلىمىزدىڭ حالىقارالىق ستاندارتتاردى ۇستانۋىنىڭ اشىق دالەلى بولىپ تابىلادى.
قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتىنىڭ ورتا مەرزىمدى پەرسپەكتيۆانى ىسكە اسىرۋدا قويعان ءمىندەتتەرى ەرەكشە ماڭىزدى جانە ونداعى جاۋاپكەرشىلىك قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنا جۇكتەلەدى. ەكپىن ىشكى ۆەدومستۆولىق مۇددەدەن ازاماتتاردىڭ قۇقىعى مەن مەملەكەتتىڭ مۇددەسىن قورعاۋعا قاراي اۋىستىرىلۋى ءتيىس. قازىرگى جاعدايدا قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ باسىم مىندەتتەرى قوعامداعى تۇراقتىلىقتى, بىرلىكتى جانە تاتۋلىقتى نىعايتۋ, زاڭدىلىقتىڭ جانە قۇقىق ءتارتىبىنىڭ جوعارى دەڭگەيىن قامتاماسىز ەتۋ بولىپ بەلگىلەندى. ۇيىمداستىرۋشىلىق, قۇقىقتىق جانە فۋنكتسيونالدىق شارالاردى بىرىكتىرەتىن جۇيەلىك نەگىزدە قويىلعان مىندەتتەردى شەشۋ ازاماتتاردى قىلمىستىق قول سۇعۋشىلىقتان قورعاۋ دەڭگەيىن ارتتىرۋعا جانە قىلمىستىلىق دەڭگەيىن تومەندەتۋگە ءمۇمكىندىك بەرەدى. قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى ءجۇمىسىنىڭ تيىمدىلىگى, ەڭ الدىمەن ولاردىڭ ازاماتتار مەن مەملەكەتتىڭ مۇددەلەرىن قامتاماسىز ەتۋدىڭ اسا ماڭىزدى باعىتتارىنا كۇش بىرىكتىرۋدى كوزدەيتىن مەملەكەتتىڭ وزگە ينستيتۋتتارمەن جانە جۇرتشىلىقپەن ءوزارا قارىم-قاتىناس جاساۋ دەڭگەيىنە بايلانىستى.
وسىعان بايلانىستى, پروكۋراتۋرا ورگاندارىنىڭ ءبىرىنشى كەزەكتە الەۋمەتتىك سالاداعى زاڭدىلىق جاعدايىنا جانە ازاماتتاردىڭ الەۋمەتتىك جانە ەكونوميكالىق قۇقىقتارىنىڭ قورعالۋ دەڭگەيىنە جاۋاپتىلىعى ارتۋدا. پروكۋراتۋرا ورگاندارىنىڭ قاداعالاۋ قىزمەتى قىزمەتكەرلەر قۇرامىن قىسقارتۋ كەزىندە ازاماتتاردىڭ ەڭبەك قۇقىقتارىن قورعاۋ, ادامداردى ماجبۇرلەپ ەڭبەك دەمالىستارىنا جىبەرۋ باعىتتارىندا, جالاقىنى ۋاقتىلى تولەۋدى, قىزمەتكەرلەردى جۇمىستان بوساتۋ ءتارتىبىن قامتاماسىز ەتۋ سالاسىندا اسا ماڭىزعا يە بولادى. پروكۋرورلىق قاداعالاۋ اكتىلەرى بويىنشا 2009 جىلى 255 مىڭ ازاماتتاردىڭ كونستيتۋتسيالىق قۇقىقتارى قورعالىپ, 183 مىڭنان استام قىزمەتكەرلەردىڭ ەڭبەكاقىلارى بويىنشا 8,8 ملرد. تەڭگەدەن ارتىق سوما مولشەرىندە قارىزدار وتەلدى. قازىرگى ۋاقىتتا ەلىمىزدىڭ يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋىن ىسكە اسىرۋ ءۇشىن مەملەكەتتەن ءبولىنگەن اقشالاي قاراجاتتىڭ ماقساتتى, ءتيىمدى جانە زاڭدى پايدالانىلۋىن باقىلاۋدى كۇشەيتۋگە پروكۋرورلىق قاداعالاۋ قاجەت.
قازاقستاندا ساناۋلى جىلدار ىشىندە الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋدىڭ ءتيىمدى مودەلى قۇرىلدى. جەمقورلىققا قارسى كۇرەس جۇمىسىن جۇيەلى ۇيىمداستىرۋسىز بۇل مۇمكىن ەمەس. جەمقورلىققا قارسى تۇرۋ مەملەكەتتىك ساياساتتىڭ ماڭىزدى ستراتەگيالىق باسىمدىلىعى بولىپ تابىلادى. وسى باعىتتا قابىلدانعان شارالار مەملەكەتتىك ورگاندار مەن ولاردىڭ باسشىلارىنىڭ قىزمەتىنىڭ تيىمدىلىگىن باعالاۋدىڭ نەگىزگى كريتەريىنىڭ ءبىرى رەتىندە قارالادى.
مەملەكەت باسشىسى سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى كۇرەس ۇكىمەتتىڭ جانە جەرگىلىكتى بيلىك قۇرىلىمدارىنىڭ نەگىزگى قاعيداسى دەپ اتادى.
مەملەكەتتىك اپپاراتتى سىبايلاس جەمقورلىق قىلمىستارمەن اتتارىنا كىر كەلتىرگەن شەنەۋنىكتەردەن تازارتۋدا بەلسەندى جۇمىستار ءجۇرگىزىلۋدە. سىبايلاس جەمقورلىق قۇقىق بۇزۋشىلىقتار ءۇشىن لاۋازىمىنا, شەنىنە جانە قىزمەتىنە قاراماستان بارلىق ادامدار جاۋاپكەرشىلىككە تارتىلاتىن بولادى.
مەملەكەت باسشىسى 2009 جىلعى 22 ساۋىردە “قازاقستان رەسپۋبليكاسىندا قىلمىسقا جانە سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى كۇرەستى كۇشەيتۋ جانە قۇقىق قورعاۋ قىزمەتىن ودان ءارى جەتىلدىرۋ جونىندەگى قوسىمشا شارالار تۋرالى” جارلىققا قول قويدى.
مەملەكەتتىك ورگاندار مەن ۇيىمداردىڭ باسشىلارىنا سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى ءىس-قيمىل جونىندەگى جۇمىستاردىڭ جاي-كۇيى ءۇشىن تىكەلەي جانە دەربەس جاۋاپكەرشىلىك جۇكتەلدى. سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى ءىس-قيمىلدىڭ ءتيىمدى دە حالىقارالىق ستاندارتتارعا جاۋاپ بەرەتىن قۇقىقتىق جۇيەسى قۇرىلىپ, جەتكىلىكتى تۇردە نىعايتىلۋدا. سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى كۇرەس جۇيەلى دە كەشەندى سيپات الىپ وتىر.
“Global ءىntegrىty ءىndex”-ءتىڭ ەسەبى بۇعان دالەل, ولار پارا الۋشىلىقپەن كۇرەستە بىرقاتار ەلدەردىڭ قىزمەتتەرىن ءتورت دەڭگەي بويىنشا باعالاعان: “كۇشتى”, “بىرتوعالىلى”, ء“السىز”, “وتە ءالسىز”. قازاقستان ء“بىرتوعالىلى” دەڭگەيگە جاتقىزىلدى, ء“السىز” توپقا جاتقىزىلعان رەسەيدىڭ, ليتۆانىڭ, مولدوۆانىڭ جانە وزگە دە بىرقاتار مەملەكەتتەردىڭ الدىنا شىقتى. “Transparency ءىnternatىonal” ەلارالىق رەيتينگتەر بويىنشا 2009 جىلى قازاقستان 25 تارماققا (145-تەن 120-شى ورىنعا) جوعارى كوتەرىلدى.
مەملەكەت باسشىسى ۇكىمەتكە سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى كۇرەستى جاڭا ساپالى دەڭگەيگە شىعارۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن زاڭنامالىق جانە وزگە شارالار كەشەنىن ازىرلەپ, قابىلداۋدى قامتاماسىز ەتۋدى تاپسىردى.
وتكەن جىلدىڭ اياعىندا پارلامەنت “قازاقستان رەسپۋبليكاسىندا قىلمىسقا جانە سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى كۇرەستى كۇشەيتۋ ماسەلەلەرى بويىنشا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى” زاڭ قابىلدادى, سىبايلاس جەمقورلىق قۇقىق بۇزۋشىلىقتار جاساعانى ءۇشىن قىلمىستىق جانە اكىمشىلىك جاۋاپكەرشىلىكتى قاتايتۋ بويىنشا شارالار كوزدەلدى.
قىلمىسقا جانە سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى ءتيىمدى ءىس-قيمىل الەمدىك ەكونوميكادا ورىن الىپ وتىرعان جاعىمسىز ۇدەرىستەردىڭ ەلىمىزگە ىقپالىنىڭ دەڭگەيىن تومەندەتۋگە مۇمكىندىك بەردى. بۇل مەملەكەت قابىلداعان ەكونوميكا, شاعىن جانە ورتا بيزنەس, يننوۆاتسيالىق-يندۋستريالىق جانە ينفراقۇرىلىمدىق جوبالاردى قولداۋدا وتە ماڭىزدى شارالار بولماق.
اليك شپەكباەۆ, قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتى اكىمشىلىگىنىڭ قۇقىق قورعاۋ جۇيەسى ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى.