ليۋكسەمبۋرگ. الەم جاھاندىق جىلىنۋمەن كۇرەسۋ ءتاسىلىن وزگەرتۋى ءتيىس. قازىرگى ءىس-قيمىلدار وتە باياۋ ءجۇرىپ جاتىر. وعان قوسا, جاھاندىق جىلىنۋدىڭ اسەرىن ازايتىپ, ونىڭ سالدارىن جەڭىلدەتۋگە باعىتتالعان ماقساتتارىمىزدىڭ ورىندالماي قالۋ قاۋپى بار. وسى ورايدا ساياسي كوشباسشىلاردىڭ سوزدەرىنە كوڭىلى تولماعان حالىق جەدەل ارەكەتكە كىرىسۋدى تالاپ ەتەدى.
ساراپشىلاردى مازالايتىن مۇنداي پىكىردى ەۋروپالىق ينۆەستيتسيا بانكى (EIB) جىل سايىن جۇرگىزەتىن كليماتقا قاتىستى زەرتتەۋدىڭ ناتيجەسى دالەلدەپ وتىر. ماسەلەن, ەۋروپالىق وداققا مۇشە مەملەكەتتەردى مەكەندەگەن حالىقتىڭ 75 پايىزى, بريتانيالىقتاردىڭ 69 پايىزى جانە امەريكالىقتاردىڭ 59 پايىزى كليماتتىڭ جىلىنۋىنا بايلانىستى تۋىنداعان توتەنشە جاعدايعا بيلىككە قاراعاندا, وزدەرى كوبىرەك الاڭدايتىنىن ايتادى. ساۋالداماعا قاتىسقانداردىڭ جارتىسىنا جۋىعىنىڭ پايىمداۋىنشا, كليماتتىق داعدارىستى ءتيىمدى شەشۋگە قيىندىق كەلتىرىپ تۇرعان ەڭ الدىمەن بيلىكتىڭ ارەكەتسىزدىگى. (قاراڭىز – 1-ينفوگرافيكا)
قوعامدىق ۇيىمداردى باسقاراتىن ءبىز سەكىلدى باسشىلار مۇنداي دەرەكتەردى قاۋىپتى ەسكەرتۋ رەتىندە قاراستىرۋى ءتيىس. ەگەر ازاماتتار ەل بيلىگىنىڭ كليمات وزگەرۋىنە قاتىستى جاسايتىن ارەكەتتەرىنىڭ تيىمدىلىگىنە سەنبەسە, كوپشىلىك ولاردان ءۇمىت جوق دەگەن قورىتىندىعا كەلىپ, بارىنەن باس تارتۋى مۇمكىن. سونىڭ سالدارىنان بيلىك تاعى دا ءبىر قيىندىققا تاپ كەلەدى, ياعني قوعامدىق سەنىمدى جوعالتادى. مۇنداي قولداۋدان ايىرىلۋ بولاشاعىمىز ءۇشىن ماڭىزدى ساياسات جۇرگىزىپ, باعدارلامالاردى جۇزەگە اسىرۋعا كەدەرگى كەلتىرەدى.
ءبىز بۇعان جول بەرە المايمىز. حالىقتىڭ سەنىمىن قايتا قالپىنا كەلتىرۋ ءۇشىن ناقتى كليماتتىق جوبالار مەن يننوۆاتسيالارعا جاپپاي ينۆەستيتسيا سالۋدى كەشىكتىرمەۋ قاجەت. كليماتتىڭ جىلىنۋىنا قارسى ءىس-ارەكەت بيزنەسكە ۇلكەن مۇمكىندىك بەرەدى. سوندىقتان ساياساتكەرلەردىڭ ونى ىلگەرىلەتۋگە ءبىلىمى جەتكىلىكتى بولۋى كەرەك. گلازگودا وتەتىن بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمى ۇيىمداستىرعان كليماتتىڭ وزگەرۋى جونىندەگى كونفەرەنتسياسى (COP26) باستى سىناق بولماق. وسىلايشا, مەملەكەتتەر باسشىلارىنىڭ ءتيىمدى ءىس-ارەكەتكە ۇمتىلار ۇمتىلماسى انىقتالادى. بۇكىل الەم گلازگوعا كوز تىگىپ وتىر.
ەۋروپالىق وداق ءوز كەزەگىندە كليماتتىڭ وزگەرۋىمەن كۇرەستە الدىڭعى ورىندا تۇر. 2030 جىلعا قاراي پارنيكتىك گازدار شىعارىلىمىن 1990 جىلعى دەڭگەيمەن سالىستىرعاندا 55 پايىزعا قىسقارتۋعا ۋادە بەردى. سونداي-اق ەۋروپالىق وداقتىڭ كليماتتىق بانكى رەتىندە EIB وسى كۇش-جىگەردىڭ الدىڭعى قاتارىندا ءجۇر. 2030 جىلعا قاراي جاھاندىق جىلىنۋعا قارسى كۇرەسكە جانە ەكولوگيالىق تۇراقتىلىققا 1 تريلليون ەۋرو (1,16 تريلليون دوللار) ينۆەستيتسيا سالماق.
كليماتتىڭ وزگەرۋى مەن بيوارتۇرلىلىكتىڭ جويىلۋى ماسەلەسىندە ماڭىزعا يە ونجىلدىقتى باستان وتكەرىپ جاتىرمىز. ساۋالداما جۇرگىزىلگەن بارلىق ەلدە كوپشىلىكتىڭ باسىم بولىگى (قىتايدا 93 پايىز, ەۋروپالىق وداقتا 81 پايىز, ۇلىبريتانيادا 74 پايىز جانە اقش-تا 59 پايىز) كليماتتىڭ وزگەرۋىن وسى عاسىردىڭ ەڭ ۇلكەن ماسەلەسى دەپ سانايدى. دەگەنمەن مىندەتتەمەلەرىمىزگە جەتەتىنىمىزگە حالىقتىڭ سەنىمى جوق. ەۋروپالىق وداق ەلدەرىندەگى ازاماتتاردىڭ 58 پايىزى 2050 جىلعا قاراي ءوز ەلدەرى كومىرقىشقىل گازىنىڭ شىعارىلىمىن كۇرت تومەندەتە المايدى دەپ سانايدى. ۇلىبريتانيادا بۇل كورسەتكىش 55 پايىزعا, اقش-تا 49 پايىزعا تەڭ. (قاراڭىز – 2-ينفوگرافيكا)
بۇل حالىقتىڭ ەكولوگيالىق اپاتتان باس تارتقانىن بىلدىرە مە؟ ناقتى جاۋاپ بەرۋ قيىن. ەۋروپالىق وداق جانە ۇلىبريتانيا حالقىنىڭ ءبىراز بولىگى ادەتىمىزدى تۇبەگەيلى وزگەرتۋ عانا جاھاندىق جىلىنۋعا قارسى تۇرۋدىڭ ەڭ ءتيىمدى جولى دەپ سانايدى. بىراق اقش پەن قىتايداعى ساۋالداماعا قاتىسۋشىلاردىڭ پىكىرى ءسال وزگەشە. ولار جوعارىدا ايتقان قادامعا قوسا, كليماتتىق داعدارىسپەن كۇرەسۋ ءۇشىن تەحنولوگيالىق يننوۆاتسيا قاجەت دەپ ەسەپتەيدى.
قالاي دەگەنمەن, ينۆەستيتسيا سالۋ وزەكتى ەكەنى ءسوزسىز. 2020 جىلى پاندەميا سالدارىنان تۋىنداعان شەكتەۋ شارالارى مەن ەكونوميكالىق بەلسەندىلىكتىڭ تومەندەۋى جاھاندىق پارنيكتى گازدار شىعارىلىمىن 5,8 پايىزعا ازايتتى. بۇل جاقسى جاڭالىق سەكىلدى ەستىلۋى مۇمكىن. بىراق بۇل ەندىگى جەردە كومىرقىشقىل گازىنىڭ شىعارىلىمىن جىل سايىن وسىنشالىقتى مولشەردە ازايتۋدىڭ قانشالىقتى قيىنعا تۇسەتىنىن كورسەتەدى.
بىزگە تەحنولوگيالىق توڭكەرىس كەرەك. وعان قول جەتكىزگەندە ونى قارجىلاندىرۋعا دايىن بولۋىمىز قاجەت. جاڭارتىلاتىن ەنەرگياعا ونداعان جىل بويى سالىنعان ينۆەستيتسيا ءوز جەمىسىن بەردى. جەل جانە كۇن ەنەرگياسى قازىر جوعارى باسەكەگە قابىلەتتى جانە كەڭ تارالعان. EIB ساراپشىلارىنىڭ ەسەپتەۋىنشە, ەۋروپالىق وداقتاعى ءاربىر جۇرگىزۋشى تۋرا ەرتەڭ ەلەكتر كولىگىنە اۋىسسا, قولدانىستاعى جەل تۋربينالارى ولاردى قۋاتتاندىرۋعا قاجەتتى ەلەكتر ەنەرگياسىنىڭ 85 پايىزىن قامتاماسىز ەتە الادى.
ەندى جاسىل سۋتەگى جانە ەنەرگيانى ساقتاۋدىڭ وزىق شەشىمدەرى سەكىلدى احۋالدى جاقسارتاتىن تەحنولوگيالاردى كەڭەيتۋىمىز كەرەك. ەۋروپالىق وداق بۇل سالادا الەمدىك كوشباسشى سانالادى. ۇيىمدا جاسىل تسيفرلى تەحنولوگيالارعا بەرىلەتىن پاتەنت اقش-قا قاراعاندا (قىتايدان ءتورت ەسە) 75 پايىزعا كوپ. سونداي-اق وداقتا جاڭارتىلاتىن ەنەرگيا كوزدەرى, كليماتقا بەيىمدەلۋ, سۋ تاسقىنىن باقىلاۋ, اۋا رايىن بولجاۋدىڭ جەتىلدىرىلگەن قۇرالدارى جانە ءتوزىمدى ينفراقۇرىلىم سەكىلدى سالالارداعى جەتىستىكتەردى ءبولىسۋ تاجىريبەسى بار.
سونىمەن قاتار NextGenerationEU قالپىنا كەلتىرۋ جوسپارىندا جانە ەۋروپالىق وداقتىڭ ۇزاق مەرزىمدى بيۋدجەتىندە قامتىلعان 2 تريلليون ەۋرونىڭ ۇشتەن ءبىرى ەۋروپالىق جاسىل كەلىسىمگە بولىنگەن. بىراق قيىندىققا توتەپ بەرۋ ءۇشىن جەكە سەكتوردىڭ تولىق يننوۆاتسيالىق الەۋەتى مەن قارجىلىق كۇشىن جۇمىلدىرا الاتىن جاھاندىق جاسىل كەلىسىم قاجەت. ەۋروپالىق وداق وزىق تازا تەحنولوگيالارىن سىرتقا تاراتىپ, كليماتتىڭ جىلىنۋىنا قارسى ءىس-قيمىلدى ۇيىمداستىراتىندار, يننوۆاتسيالاردى ىزدەيتىندەر جانە ەكونوميكالىق دامۋدى باسقاراتىندار اراسىندا ارااعايىندىق مىندەت اتقارا الادى. بۇل تۇراقتى جاھاندىق ەكونوميكانىڭ نەگىزگى تىرەكتەرىنە اينالادى.
ارينە, جاسىل ەنەرگەتيكاعا كوشۋدىڭ ىقتيمال كەمشىلىكتەرى بار. ولاردى شەشۋ دەرەۋ ارەكەت ەتۋدى تالاپ ەتەدى. لاستايتىن وندىرىستەن باس تارتقاندا زارداپ شەككەندەرگە وتەماقىنى ينۆەستيتسيا ارقىلى تولەۋ قاجەت. تەحنولوگيالىق سەرپىلىستەرگە ۇمتىلا وتىرىپ, جەل ەلەكتر ستانسالارى سەكىلدى جەتىلگەن كليماتتىق تەحنولوگيالارعا اۋقىمدى ينۆەستيتسيا قۇيۋدى جالعاستىرۋدى نازاردان تىس قالدىرماۋىمىز كەرەك. سول سەكىلدى, تيىمدىلىكتى ارتتىراتىن ينۆەستيتسيالار عيماراتتاردان بولىنەتىن پارنيكتىك گازداردى 35 پايىزعا ازايتۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. ەنەرگەتيكالىق جۇيەنىڭ ينتەگراتسياسى (ەنەرگەتيكانىڭ ءبىرتۇتاس نارىعى ارقىلى) ەۋروپالىق وداقتىڭ كومىرتەگى شىعارىلىمىن ازايتۋعا جول اشادى.
ساياساتكەرلەر ءۇشىن ينۆەستيتسيا سالۋعا كەدەرگى كەلتىرەتىن دۇدامالدىق پەن بولشەكتەنگەن نارىق سەكىلدى قيىندىقتاردى جويۋ ماڭىزدى. اسىرەسە قازىرگىدەي كوروناۆيرۋس پاندەمياسى جەكە سەكتوردىڭ قارىزىن جوعارىلاتقان ساتتە وتە قاجەت. EIB-تىڭ 2020/2021 جىلعى ينۆەستيتسيالىق ەسەبىنە سايكەس, ەۋروپالىق وداق فيرمالارىنىڭ 45 پايىزى پاندەمياعا بايلانىستى ينۆەستيتسيالىق جوبالارىن قىسقارتۋدى نەمەسە كەيىنگە قالدىرۋدى جوسپارلاپ وتىر.
بيىلعى كليماتتىق ساۋالداما ءبىر نارسەنى انىق كورسەتەدى. ءار مەملەكەت ازاماتتارىنىڭ سەنىمىن ساقتاۋ ءۇشىن وسى باستان ارەكەت ەتۋى كەرەك. ياعني يننوۆاتسيالارعا جانە جاڭا, نىعايتىلعان ەكونوميكانى قۇرۋ مۇمكىندىكتەرىنە باسا نازار اۋدارىپ, كليماتتىڭ جىلىنۋىنا قارسى تۇرۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن سالالارعا اۋقىمدا ينۆەستيتسيا سالعان ءجون. ەۋروپا تاپقىرلىعى مەن قارجىلىق كۇشىن پايدالانىپ, جاھاندىق وزگەرىستەردىڭ ورتاسىندا ءجۇرۋى ءتيىس.
ۆەرنەر حويەر,
ەۋروپالىق ينۆەستيتسيا
بانكىنىڭ پرەزيدەنتى
Copyright: Project Syndicate, 2021.
www.project-syndicate.org