«وتىرار» مەملەكەتتىك ارحەولوگيالىق مۋزەي-قورىعىندا كيەلى وتىرار ءوڭىرىنىڭ تاريحىن ناسيحاتتايتىن مۇراجايدىڭ قالىپتاسۋ شەجىرەسىن كوپشىلىككە تانىتۋ ماقساتىمەن «وتىرار ەرميتاجى» تاقىرىپتىق ەكسپوزيتسياسى اشىلدى, دەپ حابارلايدى Egemen.kz.
تاقىرىپتىق ەكسپوزيتسيادا مۋزەي ادام - اسانتاي ءالىم ۇلى تۋرالى تىڭ دەرەكتەر مەن مۋزەيدىڭ قۇرىلۋ تاريحى مەن جەتىستىكتەرى تۋرالى مۋزەي قورىنان جانە باسقا دا دەرەك كوزدەرىنەن الىنعان تاريحي قۇجاتتار, فوتوسۋرەتتەر, زاتتاي جادىگەرلەر ۇسىنىلعان.
اسانتاي ءالىم ۇلى اباي اتىنداعى قازاق پەداگوگيكالىق ينستيتۋتىن بىتىرگەن سوڭ, سارىاعاش اۋدانىنداعى «ورتا توبە» جەتىجىلدىق مەكتەبىندە مۇعالىم, ديرەكتوردىڭ وقۋ ءىسى جونىندەگى ورىنباسارى, ە.تەلمان اتىنداعى ورىس-قازاق مەكتەبىندە وقۋ ءىسىنىڭ مەڭگەرۋشىسى قىزمەتتەرىن اتقاردى. كەيىننەن تۋعان اۋىلىنا قايتا ورالىپ, وكتيابردىڭ 50 جىلدىعى اتىنداعى ورتا مەكتەپتە تاريح, قوعامتانۋ پاندەرىنەن ساباق بەردى. سول مەكتەپتە جۇمىس ىستەپ ءجۇرىپ, ورتاعاسىرلىق قالا ورنى وتىرارتوبەنىڭ توڭىرەگىنەن تابىلعان كونە بۇيىمداردى جيناستىرىپ, 1967 جىلى ءوزى جۇمىس جاسايتىن تەمىر ورتا مەكتەبىنەن العاشقى مەكتەپ مۋزەيىن اشتى. بۇل تۋرالى 1968 جىلى مۋزەيدى العاش كەلىپ كورگەن جازۋشى دۇكەنباي دوسجانوۆ «قازاقستان مۇعالىمى» گازەتىنە «وتىراردا تۋعان ازامات» اتتى ماقالاسىندا وتىرار جەرىندەگى تەمىر ورتا مەكتەبىندە دۇنيەجۇزىلىك ماڭىزى بار وتىرار مۋزەيىنىڭ قارا شاڭىراعىنىڭ نەگىزى قالاندى دەپ جازادى. بۇل قازىرگى «وتىرار» مەملەكەتتىك ارحەولوگيالىق قورىق-مۋزەيىنىڭ العاشقى ىرگەتاسى ەدى.
وسىلايشا مەكتەپ مۋزەيىنە جيناقتالعان 600-دەي جادىگەرى شاعىن ەكى بولمە جەتكىلىكسىز بولعاندىقتان اسانتاي ءالىم ۇلى اۋدان ورتالىعىنان مۋزەي ءۇشىن كىشىگىرىم التى بولمەلى ءۇي سۇراستىرىپ الادى. وعان ءوز كۇشىمەن, وتباسىمەن جابىلا اقىسىز جوندەۋ جۇمىستارىن جۇرگىزەدى. وسىلايشا قورىندا نەگىزگى 600-دەن استام جادىگەرى بار قوعامدىق نەگىزدەگى حالىقتىق مۋزەي ومىرگە كەلەدى. بۇدان كەيىن دە مۋزەي جۇمىسى قىزۋ جۇرگىزىلىپ, حالىقتان سۇراۋ سالىپ جيناقتالعان كونە بۇيىمدار جانە كەزدەيسوق تابىلعان ارحەولوگيالىق جادىگەرلەرمەن مۋزەي قورىنىڭ سانى ءبىر جارىم مىڭعا جەتەدى. بىرتە-بىرتە مۋزەي كوپكە تانىلىپ 1975-1976 جىلدار ارالىعىندا وبلىستىق ولكەتانۋ مۋزەيىنىڭ فيليالى رەتىندە اۋداندىق ولكەتانۋ مۋزەيى بولىپ جۇمىس ىستەي باستايدى. ال, 1976 جىلدىڭ باسىندا ءوز الدىنا قورىندا 2000-نان استام جادىگەرى بار اۋداندىق مەملەكەتتىك ولكەتانۋ مۋزەيى بولىپ قۇرىلادى.
مۇراجاي قورىنداعى جادىگەرلەر سانى دا الۋان ءتۇرلى ارحەولوگيالىق زاتتار, ۇلتتىق مۋزىكالىق اسپاپتار, ءارتۇرلى كونە قارۋ-جاراقتار, سىرعالار, جۇزىكتەر, بىلەزىكتەر, القالاردىڭ سان الۋان تۇرلەرى, التىن جالاتىلعان كۇمىس كەمەر بەلدىكتەر, سونىمەن قاتار كيىز ءۇي جابدىقتارى, سۇيەكپەن ورنەكتەلگەن كەبەجە, ساندىقتار, اسادال, تۇس دوربا, اياققاپ, قورجىندار, مىس قۇماندار, كونە قولجازبالار مەن كىتاپتار ت.ب. تاريحي قۇندى مۇرالارمەن مولايا تۇسەدى. جيناقتالعان 3000-نان اسا جادىگەر ەندىگى كەزەكتە 6 بولمەلى مۋزەي عيماراتىنا دا سىيىمسىز بولادى. ەندىگى كەزەكتە اسانتاي ءالىم ۇلى مۋزەي ءۇشىن ارنايى ۇلكەن عيمارات كەرەكتىگىن ايتىپ, وبلىس, رەسپۋبليكاداعى ءتيىستى ورىندارعا حاتتار جولداي باستايدى. جوعارى ورىنداردان مۋزەيدى كەلىپ كورگەن كىسىلەر اتقارىلعان جۇمىسقا ريزاشىلىقتارىن بىلدىرەدى. وسىلايشا قازىرگى «وتىرار» مەملەكەتتىك ارحەولوگيالىق قورىق-مۋزەيى عيماراتىنىڭ ىرگەتاسى 1979 جىلى قالانىپ, 1982 جىلدىڭ باسىندا پايدالانۋعا بەرىلەدى. سودان بەرى قورىندا 25000-نان استام جادىگەرى بار ەلىمىزدەگى رەسپۋبليكالىق «وتىرار» قورىق-مۋزەيى مادەني مۇرالاردى عىلىمي زەرتتەۋ, ساقتاۋ, كوپشىلىككە ناسيحاتتاۋ جۇمىستارىن يگى اتقارىپ كەلەدى.
مۋزەي ادام - اسانتاي ءالىم ۇلى حالقىمىزدىڭ كونە زاتتارىن عانا جيناپ قويعان جوق, ونىڭ رۋحاني مۇراسىنا دا دەن قويدى. ەل ىشىندە ساپارلاپ ءجۇرىپ «دالا اكادەميكتەرى», «شەجىرەشى» اتانعان كونەكوز, دانا قاريالاردان حالىق ولەڭدەرىن, شەشەندىك سوزدەر مەن ماقال-ماتەلدەر, ناقىل سوزدەر, ەرتەگىلەر, تاريحي جىرلار, ايتىستار, ولەڭدەر جينادى. مايلىقوجا, ق ۇلىنشاق, ەرگوبەك, مولدا مۇسا, نۇرالى, ايتباي, بالتاباي, سادۋاقاس سەكىلدى اقىن-جىراۋلارمەن قاتار, قالىمبەت, مىڭباي, سانباي, وتەباي سەكىلدى بۇرىن بەلگىسىز بولىپ كەلگەن اقىنداردىڭ ولەڭدەرىن جازىپ الىپ, تۇتىنعان بۇيىمدارىن جيناستىرىپ ەل اراسىنا تانىتتى.
سەگىز قىرلى, ءبىر سىرلى اسانتاي ءالىم ۇلى بويىنداعى سۋرەتشىلىك پەن ۇستالىق ونەرلەرى دە ەرەكشە. ۇستالىعىنا كەلسەك, اسانتاي ءالىم ۇلى ەسكى زاتتاردى قالپىنا كەلتىردى, ماتادان بۇيىمدار تىكتى, ياعني, ءار زاتتىڭ وزىندىك قالپىنىڭ جوعالماۋىنا ءوز ۇلەسىن قوستى. ال سۋرەتشىلىك ونەرى ەل تاريحىمەن جانە تاريحي تۇلعالارمەن تىعىز بايلانىستى بولدى. تاريحي تۇلعالار مەن شىعارمالاردى قىلقالاممەن بەينەلەدى. اتاپ ايتار بولساق, ء«ابۋ-ءناسىر ءال-فارابي», «شوقان», «ىبىراي», «قاجىمۇقان», «ابدوللا جارمۇحامەدوۆ» اتتى تۋىندىلارىنىڭ ورنى ءبىر بولەك. باستىسى, «وتىرار ويرانى» اتتى پولوتنوسى - ەشكىم قايتالاي المايتىن ەڭ قۇندى تۋىندىسى. بۇلاردىڭ بارلىعى قازىرگى كۇنى «وتىرار» مەملەكەتتىك ارحەولوگيالىق قورىق-مۋزەيى قورىندا ساقتاۋلى.
ەل الدىنداعى سىڭىرگەن ەڭبەكتەرى باعالانىپ, 1994 جىلى اسانتاي ءالىم ۇلىنا وتىرار اۋدانى ءماسليحاتىنىڭ شەشىمىمەن «وتىرار اۋدانىنىڭ قۇرمەتتى ازاماتى» اتاعى بەرىلگەن. ال 1998 جىلى 11 جەلتوقساندا «قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قىزمەتكەرى» قۇرمەتتى اتاعىنا يە بولدى.