ۇلتتىق ونەرىمىزدىڭ ءبىر تورەسى – بي. ول تۋرالى ايتقاندا ويىمىزعا الدىمەن اتاقتى ءبيشى, قازاقستاننىڭ حالىق ءارتىسى شارا جيەنقۇلوۆا تۇسەدى. وسى اياۋلى اپامىزدىڭ ءىزىن باسىپ, بي ونەرىندە ءوز قولتاڭباسىن قالىپتاستىرعان تويعان وسپانقىزىنىڭ دا ورنى ەرەكشە. ول تانىمال ءبيشى عانا ەمەس, قازاق ءبيىن زەرتتەپ, ونى عىلىمي اينالىمعا ەنگىزۋگە ۇلەس قوسقان ونەرتانۋشى عالىم. ءبىز بۇگىن ساحنا ساڭلاعىمەن ءومىرى مەن ونەرى جايىندا سۇحباتتاستىق.
ونەر اتا-انامنان دارىدى
− ونەر ادامىنىڭ جولى, تاعدىرى وزگەگە ۇقسامايدى. ءسىز قانداي ورتادا ءوستىڭىز, اكە-شەشەڭىز كىم بولدى, اڭگىمەنى سودان وربىتسەڭىز؟
− جالپى ادام بالاسى ومىرگە دارىندى بولىپ كەلەدى دەيدى, ونى جەتىلدىرۋ, تالانتىن ۇشتاۋ وزىنە بايلانىستى. مەن – شوپاننىڭ قىزىمىن. بەسىنشى سىنىپتان اقتوبە قالاسىنداعى مالشىلار مەن تەمىرجولشىلاردىڭ بالالارىنا ارنالعان مەكتەپ-ينتەرناتتا وقىدىم. اكەم تورعايلىق, ۇلت ۇستازى احمەت بايتۇرسىنوۆ دۇنيە ەسىگىن اشقان اقكولدە تۋعان. 20-30-جىلدارداعى قيىن-قىستاۋ كەزەڭدە اعايىندارىمەن اقتوبەگە اۋىپ بارىپ, سول جاقتان ۇيلەنىپ, تۇراقتاپ قالعان. سوعىسقا بارعان, ءتۇرلى قيىندىقتى باستان كەشكەن قاجىرلى ادام ەدى. دومبىرا شەرتىپ, ءان ايتاتىن. انام دا ونەردەن قارا جاياۋ ەمەس. ماعان ونەر سولاردان دارىدى دەپ ويلايمىن. مەكتەپتە جۇرگەندە دومبىرا ۇيىرمەسىنە بارىپ, حورعا قاتىستىم. سپورتقا دا «كەت ءارى» بولمادىم. اراسىندا بيلەپ تە ءجۇردىم. سونىڭ ىشىندە ماعان بي وتە جاقىن بولدى. مەكتەپتىڭ قاسىندا وبلىستىق مادەنيەت ءۇيى بولاتىن, سونداعى بي ۇيىرمەسىنە جازىلدىم. وندا بىزگە ءبيدىڭ قىر-سىرىن كاسىبي مامان ورىس جىگىتى ۇيرەتتى. سول كىسىدەن كوپ نارسە ۇيرەندىم. ءسويتىپ, جوعارى سىنىپتا ءتۇرلى مادەني ءىس-شارالاردا جەكە بيلەپ, كوزگە ءتۇستىم. وقۋ بىتىرەتىن كەز دە جاقىنداپ قالدى. بىردە «لەنينشىل جاس» (قازىرگى «جاس الاش) گازەتىنەن الماتىداعى ەكى جىلدىق ەسترادا, تسيرك جانە ونەر ستۋدياسى تۋرالى جازىلعان ماقالانى وقىدىم. سوعان بارۋعا اڭسارىم اۋدى. ورتا مەكتەپتى اياقتاعاننان كەيىن الماتىعا كەلدىم, ەشكىمدى تانىمايمىن. ايتەۋىر, ءبىزدىڭ الدىمىزدا مەكتەپ ءبىتىرىپ, الماتىعا وقۋعا تۇسكەن تانىس بالالار مەن قىزدار بار ەدى, سولاردى تاۋىپ الدىم. اتالعان ونەر ستۋدياسى 1965 جىلى اشىلعان, العاشقى تۇلەكتەرىن 1967 جىلى ۇشىرسا, ەكىنشى تۇلەكتەرى 1969 جىلى ءتامامدايدى. وقۋعا جاستاردى ەكى جىل وقىتىپ, سوسىن قابىلدايدى ەكەن. مەن 1968 جىلى بارىپ وتىرمىن. وقۋعا قابىلدامادى.
− ەندى نە ىستەدىڭىز؟
− اقتوبەگە قايتىپ كەلدىم. اۋىلعا بارعىم كەلمەدى, وندا بارسام بيدەن قول ءۇزىپ قالامىن دەپ ويلادىم. سوندىقتان قالادان جۇمىس ىزدەدىم. بارماعان جەرىم جوق. ون جەتىگە تولماعانسىڭ دەپ ەشقايدا المايدى. ءسويتىپ جۇرگەندە, بىرەۋلەردەن اقتوبە فيلارمونياسىندا قىزمەت ىستەيتىن گەننادي شۋلگا دەگەن كىسى ىزدەپ جاتىر دەگەندى ەستىدىم. ول كىسىنىڭ بالدىزى مەكتەپتە بىزبەن قاتار وقىعان. مەكتەپ ءبىتىرۋ كەشىنە كەلگەندە ول مەنىڭ بيلەگەنىمدى كورىپ, ەسىندە ساقتاپ قالىپتى. سول جىلدارى اقتوبە وبلىستىق فيلارمونياسىن مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرى, پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ العاشقى توراعاسى مارات وسپانوۆتىڭ اكەسى, بەلگىلى مۋزىكانت تۇرلىبەك وسپانوۆ باسقاردى. وسى مەكەمەگە ءبيشى بولىپ ورنالاستىم. كىلەڭ جاقسىلار مەن جايساڭدار جينالعان ورتا. سولاردان تاعىلىمدى ءتالىم-تاربيە الىپ, تاجىريبە جينادىم. عالىم قويشىباەۆ دەگەن اعامىز بولدى, سول كىسىنىڭ زايىبى ءبيشى. ول ماعان «قاراشاش» ءبيىن ۇيرەتتى, سونى بيلەدىم. ودان سوڭ وزبەكتىڭ ءازىل-قيمىلعا تولى ءبىر ءبيىن ۇيرەنىپ الدىم. جۇرت ونى جاقسى قابىلدادى. اۋداندار مەن اۋىلداردى ارالاپ, كوشپەلى كونتسەرت قويامىز. مەن گەننادي شۋلگانىڭ بريگاداسىندامىن. گەننادي − ىرعىزدان, سونداعى قازاق مەكتەبىن بىتىرگەن. تالانتتى مۋزىكانت ەدى. اككوردەوندا شەبەر وينايدى. قازاقتىڭ حالىق اندەرىن تامىلجىتىپ شىرقايتىن. تازالىقتى جانى جاقسى كورەدى. مۇنتازداي بولىپ جۇرەدى. بىزگە ساحنا مادەنيەتىن قاتاڭ ساقتاۋدى تاپسىرعان. كوشەگە كيگەن اياقكيىممەن ساحناعا شىعارمايدى. «ساحنادا حالىققا ارتىڭدى بەرمە, ساحنادان ەشقاشان قىرىڭمەن كەتپە» دەپ ۇنەمى ايتىپ وتىرادى. ساحنا ەتيكاسىن سودان ۇيرەندىم. ول كەزدەگى اۋىلداعى مادەنيەت ۇيلەرىنىڭ جاعدايى دا بەلگىلى, وڭدى جارىق تا جوق. سوندا ول كىسى وزىمەن بىرگە ۇلكەن لامپوچكا الىپ ءجۇرىپ, سونى پايدالانادى.
− كەلەسى جىلى وقۋعا قايتىپ باردىڭىز با؟
− ءيا, فيلارمونيادا ءبىر جىل جۇمىس ىستەپ, جوعارىدا ايتقان ونەر ستۋدياسىنا ءتۇستىم. بۇل مەن ءۇشىن ۇلكەن مەكتەپ بولدى. ميحايل شاتلوۆسكي, مەلەنتينا گابەل, گۇلفايرۋز قياقوۆا سياقتى ۇلاعاتتى ۇستازداردان ءدارىس الدىم. ونەرىمدى شىڭدادىم. سول جىلى «گۇلدەر» ءانسامبلى قۇرىلدى دا, گۇلفايرۋز اپايدىڭ ءسىڭىلىسى ديلفايرۋز قياقوۆا «گۇلدەر» ءانسامبلىنىڭ بالەتمەيستەرى بولدى. ولاردىڭ بيشىلەرى ستۋديادا دايىندالدى. سولارمەن ءبىز دە قاتار ءجۇرىپ, بي قيمىلدارىنىڭ ءتۇرلى ادىستەرىن مەڭگەردىك. رەپەرتۋارىم باي ءتۇستى. وقۋ بىتىرگەندە رەپەرتۋارىم «كەستە», «تاجىك», «بۇحار», «ورىس» بيلەرى سەكىلدى بىرنەشە بيمەن تولىقتى.
«شەرتەردى» جالپاق ەل تانىدى
− وقۋ بىتىرگەسىن قايدا كەلدىڭىز؟
− 1970 جىلى تورعاي وبلىسى اشىلىپ, 1971 جىلى ناۋرىزدا فيلارمونيا قۇرىلدى. ستۋديانى بىتىرگەن 12 بالانى وسىندا جولدامامەن جىبەردى. جاڭا قۇرىلىپ جاتقان وبلىس. قيىندىق تا كەزدەستى. بىراق سوعان شىدادىق. بىرگە كەلگەن كەيبىر جاستار كەرى قايتىپ كەتتى. فيلارمونيانىڭ كوركەمدىك جەتەكشىسى مادەنيەت قايراتكەرى, كومپوزيتور قايىرجان ماقانوۆ اعامىز. سول جىلى «تورعاي اۋەندەرى» دەگەن ەسترادالىق انسامبل قۇرىلدى. 1973 جىلعا دەيىن سوندا ىستەدىم. ءبىر قيىنى, مۋزىكانت جوق. كاسىبي مۋزىكانتتى الماتىدان شاقىرتامىز. سونىمەن اۋدان-اۋىلداردى ارالاپ كەلەمىز. ول كەزدە وزبەكالى جانىبەكوۆ اعامىز تورعاي وبلىستىق پارتيا كوميتەتىنىڭ يدەولوگيا جونىندەگى حاتشىسى ەدى. 1972 جىلى وبلىستىق تەاتر اشىلىپ, وعان ماسكەۋدەگى ششەپكين اتىنداعى جوعارى تەاتر ۋچيليششەسىن تامامداعان ءبىر توپ تۇلەك كەلدى. ءورىسىمىز كەڭەيىپ, قۋانىپ قالدىق. سولارمەن ءبىر-ءبىرىمىزدى جاتىرقاماي ارالاسىپ كەتتىك.
− «تورعاي اۋەندەرى» ەسترادالىق ءانسامبلى تۋرالى كوپ ايتىلمايدى, سوعان توقتالاسىز با؟
−نەگىزى, «شەرتەر» فولكلورلىق ءانسامبلىنىڭ نەگىزىن «تورعاي اۋەندەرىن» قۇرعان جاستار قالادى. ولاردىڭ اراسىندا جۇسىپبەك ەلەبەكوۆتىڭ كلاسىن بىتىرگەن كوكشەتاۋلىق دۇيسەن دەگەن جىگىت بولدى. ستۋديانى بىرگە تامامداعان قىپشاق قويعارين, وراز قوجاسوۆ, قازىمگۇل بوزانوۆا, اقمولادان تىلەۋلەس كەلدى. رەسەيدەگى ريازان وبلىسىنان كەلگەن ەرلى-زايىپتى سيقىرشىلار ونەر كورسەتتى. اتالعان انسامبلمەن العاش گاسترولگە شىعىپ امانگەلدى, جانگەلدين, ەسىل, جاقسى, قيما, جارقايىڭ اۋداندارىن ارالادىق. مۇندا دا كاسىبي مۋزىكانت بولمادى. ءبىر توقسان كوشپەلى كونتسەرتكە شىقساق, ءبىر توقسان وتىرامىز. سول كەزدە مەن وبلىستىق تەاترعا قوسىمشا قۇرامعا جۇمىسقا الىنىپ, سوندا ءبىر جىل جۇمىس ىستەدىم. وسى ارالىقتا «تورعاي اۋەندەرى» جابىلىپ, 1974 جىلدىڭ اقپانىندا «شەرتەر» فولكلورلىق ءانسامبلى قۇرىلدى.
− بالا كۇنىمىزدە «شەرتەردىڭ» اتى ەستىلگەندە ەلەڭ ەتە قالۋشى ەدىك, ونىڭ اتاعى دا ءبىراز جەرگە جايىلدى...
− ول راس. «شەرتەردى» حالىق جاقسى كوردى. قازىردە فولكلورلىق انسامبلدەر جەتەرلىك, بىراق ولاردان شىققان تارسىل-گۇرسىل دىبىستار مەن مەتالدىڭ ءۇنى قۇلاق جارادى. «شەرتەردە» ونداي بوگدە دىبىس بولعان ەمەس. تازا مۋزىكالىق اسپاپتاردىڭ ءۇنى ەستىلەتىن. ونەرپازدار ۇرمالى اسپاپتاعى ىرعاقتى ۇستاپ, سۇيەمەلدەپ وتىراتىن. ءانسامبلدىڭ رەپەرتۋارى دا باي بولدى. ونى وزبەكالى اعانىڭ ءوزى قاداعالادى. اسىرەسە ول كىسى حالىق ءان-كۇيى مەن جەرگىلىكتى وڭىرگە ارنالعان تۋىندىلاردى ايتۋعا ءمان بەردى. مىسالى, قازىمگۇل بوزانوۆا «اعاجان-ءلاتيپا», «ارقالىقتىڭ اق تاڭى», «قىز قۋ» دەگەن اندەردى شىرقاعاندا كورەرمەندەر ورنىنان تۇرىپ كەتەتىن. ورىس حالقىنىڭ دا اندەرى ورىندالدى. «شەرتەردە» العاشىندا ساپارعالي دەگەن جىگىتتەن باسقا مۋزىكانت بولمادى. سوندا دا قاراپ قالعان جوقپىز. وزاعاڭ امانگەلدى اۋدانىنان قوبىزشى ساپار ابەنوۆ اعامىزدى الدىردى. جانگەلدين اۋدانى قىزبەل اۋىلىنان شوتباي جولداسباەۆتى تاۋىپ الىپ, وعان كونتسەرت جۇرگىزىپ, ساتيريكتەردىڭ سكەتچىن وقىتتى. تسەلينوگراد فيلارمونياسىندا جۇمىس ىستەپ جۇرگەن ءانشى وتاركۇل مۇقاتوۆا كەلدى. سول جىلى شىمكەنتتىڭ مادەنيەت ينستيتۋتىن بىتىرگەن كۇيشى تۇرسىنبەك الماعامبەتوۆ قاتارىمىزعا قوسىلدى. قىپشاق قويعارين شەرتەر اسپابىندا وينادى. وسىلاي ونەرپازدار قاتارى كوبەيە بەردى. كەيىن انسامبل بەلگىلى ءانشى سايلاۋ ورداباەۆ, كومپوزيتور قاليبەك دەرىپسالدين, كۇيشى ءابجان سارسەنباەۆپەن تولىقتى. اۋىلداردى ءجيى ارالايمىز. انسامبل قۇرامىنداعى جالعىز ءبيشى بولعاندىقتان, ءبىر كونتسەرتتە ساحناعا 8-9 رەت شىعامىن. ەل ادامدارى ءبىزدى قۇراق ۇشىپ قارسى الىپ, جانى قالماي كۇتەدى. ءان-كۇيىمىزدى ۇيىپ تىڭدايدى. وسىلاي «شەرتەردىڭ» اتى تورعايعا عانا ەمەس, قازاقستانعا تانىلدى. 1974 جىلى تىڭ يگەرۋدىڭ 20 جىلدىعىنا وراي وبلىس ونەرپازدارى الماتىعا بارىپ, كونتسەرت بەردى. سوندا وزبەكالى جانىبەكوۆ اعامىز ۇلكەن بايانداما جاسادى. الماتىلىقتار ونەرىمىزدى جوعارى باعالاپ, جىلى ءىلتيپاتىن ءبىلدىردى. سول جىلى رەسەيدەگى تۋۆا ايماعىنا گاسترولدىك ساپارمەن بارىپ, كونتسەرت قويدىق. وسى ەلدەن دە انشىلەرىمىز ءبىر-ءبىر ءان ۇيرەنىپ قايتتى. «شەرتەردىڭ» اتاعىنىڭ دۇركىرەۋىنە وزبەكالى اعانىڭ ەڭبەگى وتە زور. ول كىسى ءانسامبلدىڭ رەپەرتۋارىنان باستاپ, ارتىستەردىڭ كيىمىنە دەيىن مۇقيات قارادى. ۇلتتىق مۋزىكالىق اسپاپتارىن جاقىن ءبىلۋ ءۇشىن مۋزىكاتانۋشى, بىلىكتى ۇستاز بولات سارىباەۆتى شاقىردى. كۇيشى مالعاجدار اۋباكىروۆپەن جۇمىس ىستەدىك. ماسكەۋدەن حورەوگراف ولگا ۆسەۆولودسكايا-گالۋشكەۆيچتى ارنايى الدىردى. بۇل كىسى قازاق بي ونەرىن زەرتتەگەن مامان, ونىڭ كومەگى ماعان كوپ ءتيدى.
وزبەكالى اعانىڭ ونەگەسى
− وسى انسامبلدە جۇرگەندە رەپەرتۋارىڭىزدا قانداي ۇلتتىق بيلەر بولدى؟
− حالقىمىز «ەل ءىشى – ونەر كەنىشى» دەپ بەكەر ايتپاعان. اۋىلداردى ارالاپ كونتسەرت قويعاندا, ونەرلى اجە-اپالارىمىزدان ءتۇرلى بي قيمىلدارىن كورىپ, ويىما ءتۇيىپ ءجۇردىم. سۇگىردىڭ «شالقىما» دەگەن كۇيىنە بيلەدىم. «قىلىشپان» دەگەن قازاق ءبيىن شىعاردىم. «ايدا بىلپىم» اتتى جاس كەلىنشەكتىڭ ءبيىن ورنەكتەدىم. «جەزتىرناق» اڭىزى نەگىزىندە ۇلتتىق بي دايىندادىم. قازاق كۇيلەرىنىڭ كوبى بيگە سۇرانىپ تۇرادى. مىسالى, بايجىگىتتىڭ كۇيلەرىنە وتە ءساتتى شىققان بيلەرىم بولدى.
− بيىل حالقىمىزدىڭ ارداقتى پەرزەنتى وزبەكالى جانىبەكوۆتىڭ تۋعانىنا 90 جىل تولدى. ءسىز ول كىسىمەن جاقىن تانىس بولدىڭىز, اسىل ازاماتتىڭ ەل ەستىمەگەن قانداي قىرلارىن بىلەسىز؟
− وزبەكالى اعامەن ونەر جولىندا 20 جىلداي قاتار ءجۇرىپ, مول ونەگە الدىم. ۇلتىن جان-تانىمەن سۇيەتىن, ونىڭ ونەرى ءۇشىن باسىن بايگەگە تىگۋگە باراتىن پاراساتتى تۇلعا ەدى. وزاعاڭدى كوزكورگەندەر: «سىرتى سۇستى, رۋحى كۇشتى» دەپ ايتادى. بۇعان تولىق قوسىلامىن. شىنىندا دا, ءبىر قاراعاندا قاتال كورىنەدى. سونىمەن قاتار جانىنىڭ نازىكتىگى دە, جۇرەگىنىڭ مەيىرىمدىلىگى دە بايقالىپ تۇراتىن. قانداي ءىستى قولعا السا, سونى تياناقتى ورىندايدى. «شەرتەردىڭ» ءاربىر كونتسەرتتىك باعدارلاماسىن ءوزى قاراپ, بەكىتەدى. ەگەر ءبىر جەرى ۇناماسا, سىزىپ تاستايدى. ءانشىنىڭ داۋىسىنا, مۋزىكالىق اسپاپتاردىڭ ۇنىنە ءمان بەرەتىن. ءتىپتى كونتسەرت جۇرگىزۋشىسىنىڭ سوزىنە دە دەن قويادى. بىردە شوتباي العاش كونتسەرت جۇرگىزگەندە ءبىر ءسوزدى بۇزىپ ايتىپتى. وزاعاڭ سونى بايقاپ, ەرتەڭىنە ونى شاقىرىپ الىپ, كابينەتىنە «سول ءسوزدى جاتتاپ العانشا شىقپايسىڭ» دەپ قاماپ قويعان. انسامبل جەتەكشىلەرى دە ودان قايمىعاتىن.
وزبەكالى اعا تورعاي وبلىستىق پارتيا كوميتەتىنىڭ حاتشىسى كەزىندە ارقالىققا قانشاما ونەرلى جاستاردى الىپ كەلدى. وبلىستىق تەاتردىڭ اشىلۋىنا مۇرىندىق بولدى. بىردە الماتىداعى ورتالىق كوميتەتكە بارسا, تالدىقورعان وبلىستىق پارتيا كوميتەتىنىڭ يدەولوگيا حاتشىسى «ماسكەۋدەگى ششەپكين اتىنداعى جوعارى تەاتر ۋچيليششەسىن بىتىرگەن 17 بالانى قابىلداۋعا دايىن ەمەسپىن» دەپ ات-تونىن الا قاشقانىن كورىپ, وزاعاڭ سول جەردەن وبلىستىق اتقارۋ كوميتەتىنىڭ توراعاسىنا حابارلاسىپ, ماسەلەنى بىردەن شەشىپ, ماسكەۋگە تەلەگرامما جىبەرىپ, 17 جاستى ارقالىققا الىپ كەلدى. مۇمكىندىگىنشە ولارعا جاعداي جاساپ, ءۇي بەردى. كەيىن سولاردىڭ ءبارى دە ۇلتتىق تەاتر ونەرىن بيىككە كوتەرگەن مايتالمانعا اينالدى.
وزاعاڭنىڭ ءوزى تەاتردى جاقسى كورەتىن. اباي اتىنداعى قازاق پەداگوگيكالىق ينستيتۋتىندا وقىپ جۇرگەندە اتاقتى اكتەر, قازاقستاننىڭ حالىق ءارتىسى قاپان بادىروۆتىڭ دراما ۇيىرمەسىنە قاتىسىپ, بىرقاتار رولدەردە ويناعان ەكەن.
ۇلتتىق كيىمدەرگە دە زەر سالىپ وتىراتىن. مىسالى, قازىر قوس ەتەك كويلەكتى ۇلكەن اپالارىمىز دا كيەدى, نەگىزى ونى قىزدار كيۋى كەرەك. بىزگە وسىنى ۇيرەتەتىن. ول كىسى مەنى ماسكەۋگە ىسساپارمەن جىبەرىپ, «شالقىما» دەگەن ءبيىم مەن ماجار حالقى ءبيىنىڭ كيىمىن سونداعى ۇلكەن تەاتر شەبەرحاناسىنا تىكتىردى.
كەيىن ءبىز وزبەكالى اعانىڭ شاقىرۋىمەن الماتىعا قونىس اۋداردىق. سول كەزدە ول كىسى مادەنيەت ءمينيسترىنىڭ ورىنباسارى بولاتىن. كەيدە جۇمىس اياعىنا قاراي شاقىرىپ الادى. كوڭىلدەنىپ وتىرسا, اڭگىمە ايتادى. سوندا اسىل اعانىڭ وزىنەن ەكى ەرلىگى تۋرالى ەستىگەن ەدىم.
ءبىرىنشىسى, كەڭەس زامانىندا قازاق بالالارىن مەكتەپ بىتىرگەسىن ءبىر جىل اۋىلدا قالىپ, قوي باعۋعا ۇندەگەنى بەلگىلى. سوندا ول كىسى جوعارى باسشىلىققا «قازاقتىڭ بالاسى نەگە قوي باعادى, ولار دا جۇرت قاتارلى ءبىلىم الىپ, عىلىم مەن ونەردىڭ شىڭىنا شىعۋى كەرەك» دەپ قارسى شىعىپتى.
ەكىنشىسى, تىڭ يگەرۋ جىلدارى سولتۇستىك وڭىرلەردە قازاق قىز-كەلىنشەكتەرىن تراكتورعا وتىرعىزىپ, جاپپاي دارىپتەپ جاتتى. وزاعاڭ وسىعان دا قارسىلىق بىلدىرگەن. ورتالىق كوميتەتتىڭ ۇلتى ورىس حاتشىسى سول ءۇشىن وعان ايقايلاپ, جەر-جەبىرىنە جەتىپتى. سوندا ول كىسى: «ول قىز بالا عوي, قالاي ماي ساسىپ جۇرەدى. ءسىز ءوزىڭىزدىڭ قىزىڭىزدى تراكتورعا وتىرعىزار ما ەدىڭىز؟» دەپ الگىنىڭ اۋزىن جاۋىپتى.
− ومىرلىك جولداسىڭىز دا كاسىبي ءبيشى بولدى, ەكەۋىڭىز ساحنادا جۇپ بولىپ, بىرگە ونەر كورسەتتىڭىزدەر...
− ءيا, جولداسىمنىڭ ەسىمى – ۇسەن قايىر ۇلى ماقان. سولتۇستىك قازاقستان وبلىسىنداعى جامبىل اۋدانىندا تۋعان. الماتىدا بىرگە وقىدىق. وقۋ بىتىرگەننەن كەيىن ول اسكەرگە, مەن تورعاي وبلىسىنا كەتتىم. ول اسكەردەن كەيىن تسەلينوگراد وبلىستىق فيلارمونياسىنا ورنالاستى. مەن دە 1976 جىلى وسىندا كەلىپ, اتالعان مەكەمەگە جۇمىسقا قابىلداندىم. 1977 جىلى ەكەۋمىز شاڭىراق كوتەردىك, بالامىز دۇنيەگە كەلدى. وبلىستىق فيلارمونيادا «ارمانداستار» قازاق ءانسامبلى بولدى, سوندا ونەر كورسەتتىك. سول جىلدارى قازاقستاندا 19 فيلارمونيا مەن «قازاقكونتسەرت» سەكىلدى ىرگەلى ۇجىمدار ىشىندە ساحنادا جۇپ بولىپ بيلەگەن ەكەۋمىز عانا بولدىق. بىرنەشە بي باعدارلاماسىن ازىرلەدىك. 1982 جىلى وزبەكالى اعانىڭ شاقىرۋىمەن الماتىعا بارىپ, ىقىلاس دۇكەن ۇلى اتىنداعى رەسپۋبليكالىق ۇلتتىق اسپاپتار مۋزەيىنىڭ جانىنان قۇرىلعان العاشىندا «سازگەن», ودان سوڭ مەملەكەتتىك «التىناي» فولكلورلىق بي انسامبلىندە ەڭبەك ەتىپ, سونىڭ قالىپتاسۋىنا ۇلەسىمىزدى قوستىق.
قازاق ءبيى عىلىمي اينالىمعا ەندى
− ۇلتتىق ءبيىمىزدىڭ بۇگىنگى دامۋىنا كوڭىلىڭىز تولا ما, وسى باعىتتا قانداي ءىس-شارالار اتقارىلدى؟
− ءار كەزەڭنىڭ ءوز تالابى بار. ءبىز ودان اسىپ كەتە المايمىز. ەلورداداعى ۇلتتىق حورەگرافيا اكادەمياسىندا ۇلتتىق بي عىلىمي-ادىستەمەلىك زەرتحاناسى جۇمىس ىستەيدى. مەن سونىڭ مەڭگەرۋشىسىمىن. ءبىز وندا بي قيمىلدارىن تەرەڭ زەرتتەيمىز. قولىمىزدا قازاق ءبيى تۋرالى جازىلعان كىتاپتار مەن وقۋلىقتار جيناقتالعان. ولاردىڭ ىشىندەگى «كەرەك ەمەس-اۋ» دەگەن دۇنيەلەردى الىپ تاستايمىز. شارا جيەنقۇلوۆا اپامىزدىڭ ەڭبەكتەرىن مۇقيات زەردەلەيمىز. بۇل ورتالىقتا قازىرگى قازاق ءبيىن بيىككە كوتەرىپ جۇرگەن مىقتى ماماندار توپتاسقان. ايتالىق, «استانا بالەت» تەاترىنىڭ بالەتمەيستەرى ايگۇل ءتاتي, پەداگوگيكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى ايگۇل قۇلبەكوۆا, كەيىنگىلەردەن انۆار سادىقوۆا, المات شامشيەۆ دەگەن تالانتتى جاستاردى قوستىق. ءبارىمىز بىرگە جينالىپ, ۇلتتىق ءبيىمىزدىڭ كەلەشەگى جارقىن بولۋى ءۇشىن جۇمىس ىستەپ جاتىرمىز. وزبەكالى اعامىز «بي قاناتتانسا, ەل قاناتتانادى» دەپ ايتىپ وتىراتىن.
بۇگىندە قازاق ءبيى عىلىمي اينالىمعا ەندى. ول ءۇشىن ءبىراز كۇش جۇمسالدى. ءوزىم دە وعان قال-قادەرىمشە ۇلەس قوستىم. «شەتەل جانە قازاق حورەگرافياسى تاريحى» اتتى كىتاپ جازىپ, ۇلتتىق حورەگرافيانى وتاندىق ونەر تاريحىنا كىرگىزدىم. عالىم ايگۇل قۇلبەكوۆا ەكەۋمىز ارنايى وقۋلىق جازدىق. «ۋاقىت جانە بي ونەرى» دەگەن عىلىمي مونوگرافيام جارىق كوردى. وسىنىڭ ءبارى عىلىم جولىندا قول جەتكىزگەن جەتىستىكتەرىم. پروبلەما دا جوق ەمەس. اسىرەسە ۇلتتىق ءبيىمىزدى زەرتتەپ, تالداپ, ساراپتاپ جازاتىن قازاق تىلىندە كاسىبي ماماندار از. كەيىنگى جاستاردان سونداي ماماندار شىعادى دەپ ۇمىتتەنەمىن.
شىنىمدى ايتسام, 27 جىل ساحنادا بيلەدىم. ۇنەمى ىزدەنىستە ءجۇردىم. فورمانى ساقتاۋ دا وڭاي بولمادى. انامنىڭ سۇيەگى جەڭىل, ىقشام ەدى, سول كىسىگە تارتقانمىن. بي ونەرىن – ءومىرىمىنىڭ ءبىر بولشەگى كورەمىن. ەگەر دە ءومىرىمدى ەكى ءبولىپ قاراستىرسام, ءبىرىنشىسى – ساحنا بولسا, ەكىنشىسى – عىلىمعا بەت بۇرىپ, شاكىرت تاربيەلەپ, وقىتۋشىلىققا كەلگەنىم. ساحنالىق ومىرىمدە كوپتەگەن جاقسى ادامدارمەن تانىسىپ, سىيلاس بولدىم. وزبەكالى جانىبەكوۆتىڭ ءوزى نەگە تۇرادى, ول كىسى جايىندا ءتۇن اسىرىپ ايتۋعا بولادى. اعانىڭ تاماشا حورەوگراف ولگا ۆسەۆولودسكايا-گالۋشكەۆيچپەن سىيلاستىعىنا دا قىزىعاتىن ەدىك. بۇل كىسى قازاق اقىندارىنىڭ ولەڭدەرىن جاتقا ايتىپ, سودان وبراز ىزدەيتىن. ماسكەۋدەگى كوركەم تەاتر ستۋدياسىندا ءومىرىنىڭ سوڭىنا دەيىن وقىتۋشىلىق قىزمەت اتقاردى. ونىڭ وزاعاڭمەن تانىسۋى دا قىزىق. ماسكەۋدەگى ششەپكين اتىنداعى ۋچيليششەنىڭ تۇلەكتەرى ارقالىق تەاترىندا قويعان سپەكتاكلدەرىنىڭ پرەمەراسىنا ۇستازى ۆلاديمير سميرنوۆتى شاقىرىپ, ونەرلەرىن كورسەتەدى. سول كىسى ءبىر كەلگەندە وعان وزبەكالى اعامىز: «ماعان بي قويىپ, اقشا تاباتىن ادام ەمەس, زەردەلى حورەگراف تاۋىپ بەرشى. بىزگە بيدەن زاتاەۆيچ جەتپەي قالدى» دەپ قولقا سالىپتى. سوندا ول كىسى ولگا ۆسەۆولودسكايا-گالۋشكەۆيچتى ايتادى. مەن وسىنى وزاعاڭنىڭ وزىنەن ەستىدىم. كەيىن ولگا ۆسەۆولودسكايا-گالۋشكەۆيچ ۇلتتىق بي ونەرىمىزدى 20 جىلعا جۋىق زەرتتەپ, «پيات كازاحسكيح تانتسەۆ», «باقسى ويىنى» دەگەن كىتاپ جازىپ, ءوز ءىزىن قالدىردى.
− قازىر ونەردە عانا ەمەس, ومىردە ادامي قۇندىلىقتار وزگەرىپ بارادى. ونەر ادامى رەتىندە ءسىزدى نە تولعاندىرادى؟
− ۋاقىت العا جىلجىعان سايىن كوپ دۇنيە وزگەرەدى. ونى زاڭدىلىق دەپ قابىلدايمىن. الايدا حالقىمىزدىڭ بولمىسىنىڭ وزگەرۋى, مەنىڭ جۇرەگىمە باتادى. ءبىزدىڭ بالا كۇنىمىزدەگى اكە-شەشەمىزدىڭ, ادامداردىڭ مىنەزى, بولمىسى وزگەشە ەدى. بىرەۋگە قول ۇشىن سوزۋعا, كومەكتەسۋگە, اسىعىپ تۇراتىن. ءبىز سونى كورىپ ءوسىپ, ءوزىمىز دە سولاي بولۋعا تىرىستىق. بۇگىندە جۇرتىمىزدىڭ بويىنداعى وسىنداي قۇندى قاسيەتىمىز جوعالىپ بارادى. قازاقى تاربيەنىڭ, سالت-ءداستۇردىڭ ۇياسى اۋىل ەدى, قازىر اۋىلدىڭ دا بەرەكەسى كەتىپ, جۇدەپ قالدى.
وزبەكالى اعاعا توقتالا بەرەمىن. سول كىسى بىردە بي الاڭىنا بارعان ءبىزدىڭ ەكى ونەرپاز قىزدى كورىپ, قىزمەتكەرىن جۇمساپ, ۇيىنە قايتارىپ جىبەرەدى. وزاعاڭ ساحنادا جۇرگەن ادام ەل الدىندا كوپ جۇرگەنى ءجون ەمەس, جۇمباقتاۋ بولۋ كەرەك دەپ ايتىپ وتىراتىن. ول كەزدە حالىق ونەر ادامىن ەرەكشە قۇرمەت تۇتاتىن. قازىر دە جاقسى كورەدى. الايدا سول قادىرىمىزدى ءوزىمىز كەتىرىپ جۇرگەن سەكىلدىمىز. ويتكەنى تويعا بارىپ, ءان ايتىپ, ونى جالپاق جۇرتقا جاريالاپ, جار سالامىز. بۇرىن كاسىبي انشىلەر توي-تومالاقتا ءان ايتپايتىن. داستارقان باسىندا شىرقالاتىن ءان بولەك ەدى. قالاي دەگەنمەن دە, ونەر ادامىنىڭ بويىندا ءبىر بەكزاتتىق بولعانى دۇرىس. ايتپەسە ونەردىڭ قادىرى قاشادى.
− اڭگىمەڭىزگە راحمەت.