ازيا مەن ەۋروپانىڭ تۇيىسكەن تۇسىندا ورنالاسقان قازاقستاننىڭ ترانزيتتىك الەۋەتى زور. وسى ەرەكشەلىكتى ەكونوميكالىق ماقساتتا پايدالانۋ ءۇشىن ەلىمىزدە كولىك جەلىسىنە قاتىستى ءىرى ينفراقۇرىلىمدىق جوبالار قولعا الىنىپ, جۇزەگە اسىرىلىپ كەلەدى.
دۇنيەجۇزىلىك مۇحيتپەن جالعاسپايتىن تۇيىق تەڭىز كاسپي – مىڭداعان جىلدار بۇرىن حورەزم مەن حيۋادان ەۋروپا مەن تاياۋ شىعىسقا ۇلى جىبەك جولى كەرۋەنى وتەتىن ەجەلگى وركەنيەت مەكەنى بولسا, بۇگىندە ماڭعىستاۋ ارقىلى جاڭا جوبالاردىڭ, جاڭا باستامالاردىڭ قولعا الىنۋىنا وتكەل بولىپ وتىر. ماڭعىستاۋ وبلىسى بارلىق كولىك جولىنىڭ بولۋى ەسەبىنەن قۋاتتى ترانزيتتىك جانە لوگيستيكالىق الەۋەتكە يە. بۇگىندە ەلىمىزدىڭ جالعىز تەڭىز قاقپاسى ارقىلى مەملەكەتىمىزدىڭ عانا ەمەس, سونداي-اق وسى كولىك باعىتىن قالايتىن باسقا دا ەلدەردىڭ ەكسپورتتىق جۇگى وتەدى. سوندىقتان تەڭىز پورتتارىن دامىتۋ باسىم باعىت بولىپ سانالادى.
وبلىس اكىمى نۇرلان نوعاەۆتىڭ قاتىسۋىمەن «كاسپي پورتتارى جانە كەمە قاتىناسى-2021» حالىقارالىق كونفەرەنتسياسى مەن كورمەسىنىڭ ۇيىمداستىرىلۋى – بۇعان دەيىنگى اتقارىلعان جۇمىس پەن الداعى ۋاقىتقا جوسپارلانعان جۇمىستاردى تانىستىردى. ءىس-شارا بارىسىندا ازيا مەن ەۋروپا اراسىنداعى ساۋدا جولدارىن دامىتۋعا باعىتتالعان شەشىمدەردى ىزدەۋ ماسەلەلەرى تالقىلاندى.
تەڭىز كولىك ينفراقۇرىلىمىنىڭ ماڭىزدى نىسانى – تراسەكا, سولتۇستىك – وڭتۇستىك جانە تحكب, قىتاي – ەۋروپا حالىقارالىق دالىزدەرىنىڭ قيىلىسىندا ورنالاسقان كاسپيدەگى اقتاۋ تەڭىز پورتى. وبلىس اكىمىنىڭ ءباسپاسوز قىزمەتى حابارلاعانداي, پورت جىلىنا 5,2 ملن توننا كولەمىندە قۇرعاق جۇك پەن 12,5 ملن توننا كولەمىندەگى شيكى مۇنايدى وتكىزۋگە قاۋقارلى.
«نۇرلى جول» باعدارلاماسى مەن قازاقستاننىڭ ترانزيتتىك ستراتەگياسىن دامىتۋ ناتيجەسىندە اقتاۋ پورتىنا ماڭىزدى ترانزيتتىك جۇكتەردى تارتۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن كولىك باعىتتارى ازىرلەندى. ماسەلەن, سوڭعى 5 جىلدا قازاقستان اۋماعى ارقىلى جونەلتىلەتىن كونتەينەرلىك جۇكتەر اعىنى 100 ەسەگە جۋىق ءوستى.
اقتاۋ تەڭىز پورتىن سولتۇستىك باعىتتا كەڭەيتۋ ماقساتىندا اقتاۋ تەڭىز سولتۇستىك تەرمينالى ىسكە قوسىلدى. جىل باسىنان بەرى سولتۇستىك تەرمينال ارقىلى جۇك تاسىمالداۋ كولەمى 813,5 مىڭ توننانى قۇرادى, بۇل 2020 جىلدىڭ سايكەس كەزەڭىمەن سالىستىرعاندا 57%-عا ارتىق. 2023 جىلعا قاراي جۇكتەردى اۋىستىرىپ تيەۋ كولەمىن 2,3 ملن تونناعا دەيىن ۇلعايتۋ جوسپارلانىپ وتىر.
كاسپي تەڭىزىندە دامىپ كەلە جاتقان تەڭىز پورتى – قۇرىق پورتى. اقتاۋ پورتىنان وڭتۇستىك باعىتتا, كاسپي تەڭىزىنىڭ شىعىس جاعالاۋىندا اۋا-رايى قولايلى شىعاناقتا ورنالاسقان قۇرىق پارومى استىق پەن مۇناي ونىمدەرىن, حيميالىق زاتتاردى جانە تىڭايتقىشتاردى, وزگە دە تۇرمىستىق جۇكتەردى تيەپ-تۇسىرۋگە باعىتتالعان. تاۋەلسىزدىك العان سوڭ تەڭىز جاعاسىنان سالىنعان العاشقى پورت ترانسكاسپيلىك كولىك دالىزىندەگى ماڭىزدى بايلانىس بۋىنى بولىپ تابىلادى. جوبا ىسكە قوسىلعان سوڭ العاشقى كەزەكتە 2015-2016 جىلدارى 4 ملن توننا, 2017-2018 جىلدارداعى ەكىنشى كەزەكتە 2 ملن توننا, ءۇشىنشى كەزەكتە, ياعني 2030 جىلعا قاراي 7,9 ملن توننا قۋاتقا جەتۋدى مەجەلەگەن, بۇگىندە جۇكتەردى مۋلتيمودالدى تاسىمالداۋدى قامتاماسىز ەتەتىن ترانسكاسپي حالىقارالىق كولىك باعدارىنىڭ ماڭىزدى بۋىنى سانالادى. ەۋرازيانىڭ پەرسپەكتيۆالى كولىك دالىزدەرىنىڭ ءبىرى رەتىندە قىتايدان قازاقستان اۋماعى, كاسپي تەڭىزى اكۆاتورياسى, ازەربايجان جانە گرۋزيا ارقىلى ءوتىپ, كەيىننەن ەۋروپا ەلدەرىنە شىعادى.
پورتتا «نۇرلى جول» ينفراقۇرىلىمدى دامىتۋدىڭ مەملەكەتتىك باعدارلاماسى اياسىندا 2017 جىلى تەمىرجول جانە اۆتوموبيل ايلاقتارىن قۇرايتىن پارومدىق كەشەن ىسكە قوسىلدى. تەمىرجول ايلاعىنىڭ وتكىزۋ قابىلەتى جىلىنا 4,1 ملن توننا, ال اۆتوموبيل ايلاعى جىلىنا 1,9 ملن توننا جۇكتى وڭدەۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. ەگەر 2020 جىلى ەكى ايلاق ارقىلى وتكەن جۇك كولەمى 1,6 ملن توننانى قۇراسا, 2021 جىلدىڭ 9 ايىندا پورتتا شامامەن 600 مىڭ توننا جۇك تيەلدى. قۇرىق پورتىن دامىتۋ تۇجىرىمداماسى شەڭبەرىندەگى ينۆەستيتسيالار بولجامى 2030 جىلعا دەيىن 120 ملرد تەڭگەنى قۇرايدى دەپ شامالانادى.
ءوڭىر باسشىسى ن.نوعاەۆ قۇتتىقتاۋ سوزىندە ماڭعىستاۋ وبلىسى ءوڭىردىڭ كولىكتىك-لوگيستيكالىق مۇمكىندىكتەرىن پايدالانا وتىرىپ, ەكونوميكالىق دامۋ جوسپارىن جۇزەگە اسىرۋ بويىنشا ەلباسى مەن ەل پرەزيدەنتى العا قويعان مىندەتتەردى ورىنداۋ ءۇشىن جۇمىس ىستەپ جاتقانىن ايتتى. نۇرلان نوعاەۆ زاماناۋي كولىك ينفراقۇرىلىمىن قالىپتاستىرۋ ءوڭىر ەكونوميكاسىنا وڭ مۋلتيپليكاتيۆتى اسەر ەتەتىنىن جانە جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندار ءوڭىردىڭ كولىك-لوگيستيكالىق الەۋەتىن تولىق ىسكە اسىرۋ ءۇشىن بارلىق كۇش-جىگەرىن جۇمسايتىنىن اتاپ ءوتتى.
تەڭىز پورتتارىنىڭ الەۋەتىن ارتتىرۋ, پورتتارداعى جۇمىستاردى زاماناۋي دەڭگەيگە جەتكىزۋ – زامان تالابى جانە ەل ەكونوميكاسىنىڭ دامۋىنا قوسىلار ۇلەس. سوندىقتان بۇل باعىتتاعى جۇمىستار ماڭىزدىلىعىن جويماق ەمەس.
ماڭعىستاۋ وبلىسى