سەناتتا پالاتا سپيكەرى ماۋلەن اشىمباەۆتىڭ توراعالىعىمەن ورگانيكالىق ونىمدەردى ءوندىرۋ جانە ولاردىڭ اينالىمى ماسەلەلەرىنە ارنالعان زاڭ جوبالارىن تانىستىرۋ ءراسىمى ءوتتى. بۇل زاڭ جوبالارىنا سەناتورلار باستاماشى بولدى.
ءىس-شارا بارىسىندا سەنات توراعاسى «قازاقستان-2050» ستراتەگياسىندا ەلىمىزدى ەكولوگيالىق تازا ونىمدەر نارىعىندا جاھاندىق دەڭگەيگە كوتەرۋ مىندەتى بەلگىلەنگەنىن ايتتى. ەل پرەزيدەنتى ءوز جولداۋىندا وسى ماسەلەگە نازار اۋدارعانى بەلگىلى.
«مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ حالىققا ارناعان جولداۋىندا بۇل ماسەلەگە ارنايى توقتالىپ, ەلىمىزدىڭ اۋىل شارۋاشىلىعىنداعى الەۋەتى جانە ورگانيكالىق ءونىم ءوندىرۋ مۇمكىندىگى تولىق پايدالانىلماي وتىرعانىن اتاپ ءوتتى. قازىرگى تاڭدا ورگانيكالىق ءونىم ءوندىرۋ نارىعىندا ۇزاق مەرزىمدى ءوسۋ ترەندى بايقالادى. سوندىقتان بۇل سالانىڭ دامۋ مۇمكىندىگى وتە جوعارى دەۋگە تولىق نەگىز بار», دەدى ماۋلەن اشىمباەۆ.
سەنات سپيكەرى ءوز سوزىندە ەلىمىزدە ورگانيكالىق ءونىم ءوندىرۋ سالاسى بويىنشا ايتارلىقتاي جۇمىس اتقارىلعانىن ايتا كەلە, بۇل باعىتتا وزەكتى تۇيتكىلدەر دە بار ەكەنىن ءسوز ەتتى. ونىڭ ىشىندە زاڭنامالىق رەتتەۋ ماسەلەسىنىڭ ماڭىزى جوعارى. سوندىقتان سەناتورلار وسى سالاداعى زاڭداردى جەتىلدىرۋ ءۇشىن بىرقاتار زاڭ جوبالارىنا باستاماشى بولدى.
سوعان سايكەس, «ورگانيكالىق ءونىم ءوندىرۋ جانە ونىڭ اينالىمى تۋرالى», «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كەيبىر زاڭنامالىق اكتىلەرىنە ورگانيكالىق ونىمدەردى ءوندىرۋ جانە ولاردىڭ اينالىمى تۋرالى وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» جانە «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ اكىمشىلىك قۇقىق بۇزۋشىلىق تۋرالى كودەكسىنە تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» زاڭ جوبالارىنا جاڭاشىلدىقتار ەنگىزۋ كوزدەلىپ وتىر.
جاڭا نورمالاردىڭ ءبارى ورگانيكالىق ءونىم وندىرۋشىلەر ءۇشىن قولايلى جاعداي جاساۋعا جانە وسىنداي ونىمدەردى تۇتىنۋشى ازاماتتاردىڭ سۇرانىستارىن قاناعاتتاندىرۋعا ارنالعان.
اتاپ ايتقاندا, مەملەكەتكە وتپەلى كەزەڭنىڭ شىعىستارىن سۋبسيديالاۋ ۇسىنىلادى. ويتكەنى اۋىلشارۋاشىلىق تاۋارلارىن وندىرۋشىلەر بىرنەشە جىل بويى ءونىم الا الماۋى مۇمكىن. سوعان سايكەس وتپەلى كەزەڭگە تاپ بولىپ, بوس قالعان اۋىل شارۋاشىلىعى جەرلەرىنەن پايدا دا كورە المايدى.
زاڭ جوباسىن تالقىلاۋ بارىسىندا سەناتور اقىلبەك كۇرىشباەۆ نەگىزگى بايانداما جاسادى. ونىڭ ايتۋىنشا, ورگانيكالىق ءونىمنىڭ باعاسى ءداستۇرلى ونىمگە قاراعاندا الەمدىك نارىقتا ەڭ از دەگەندە 15 پايىزعا, كوپ دەگەندە ەكى ەسە قىمبات.
«قازىرگى تاڭدا ورگانيكالىق ءونىمدى الپىس شاقتى وتاندىق كاسىپورىن ءوندىرىپ, ەكسپورتتايدى. سوڭعى جىلدارى ەكسپورتتىڭ مولشەرى 15-17 ملن دوللارعا جەتتى. بۇل كورسەتكىش بويىنشا تمد مەملەكەتتەرىنىڭ ىشىندە ەكىنشى ورىندا تۇرمىز. ساراپشىلاردىڭ بولجامى بويىنشا, قازاقستان مەن رەسەيدىڭ ورگانيكالىق ءونىم ءوندىرۋ بويىنشا الەمدىك نارىقتاعى الەۋەتتىك ۇلەسى 20 پايىز. بۇل – ۇلكەن كورسەتكىش ءارى مەجەلى ماقسات. ەكسپورتتى بولاشاقتا 2-3 ملرد دوللارعا دەيىن كوتەرۋگە مۇمكىندىك بار. ياعني قازىرگى دەڭگەيدەن كەم دەگەندە 100-200 ەسە كوبەيتە الامىز», دەدى ا.كۇرىشباەۆ.
سەناتور ءوز سوزىندە وسى ماڭىزدى سالانىڭ دامىماي تۇرعانىنىڭ سەبەبىنە توقتالدى. ونىڭ ايتۋىنشا, بۇعان كەدەرگى كەلتىرىپ تۇرعان ەكى ۇلكەن ماڭىزدى ماسەلە بار. ءبىرىنشى ماسەلە – وندىرەتىن ورگانيكالىق ءونىمىمىزدى شەتەلدىكتەر مويىنداۋ قاجەت. باسقا سوزبەن ايتقاندا, قازاقستاننىڭ ستاندارتتارى شەتەلدىكتەردىڭ ستاندارتتارىنا سايكەس بولۋ كەرەك.
«ەكىنشى – ءبىزدىڭ فەرمەرلەرىمىزدىڭ ورگانيكالىق ءوندىرىستى يگەرۋى. ويتكەنى ونىڭ ءوزىنىڭ ءتارتىبى, تەحنولوگياسى بار. تۇقىمنان, تىڭايتقىشتاردان باستاپ, توپىراقتىڭ قۇنارلىلىعىنا دەيىن ماڭىزدى. بۇل رەتتە, فەرمەرلەردىڭ ءبىلىمىن كوتەرۋ وتە وزەكتى ماسەلە», دەدى ا.كۇرىشباەۆ.
دەپۋتات تاعى ءبىر جاڭاشىلدىققا توقتالىپ ءوتتى. ول – ورگانيكالىق ءونىمدى مىندەتتى سەرتيفيكاتتاۋدان باس تارتۋ. الەمدىك تاجىريبەگە سايكەس, دايىن ءونىم ەمەس, تەك ورگانيكالىق ءونىمدى ءوندىرۋ ۇدەرىسى عانا سەرتيفيكاتتالادى. مۇنداي شارا ءونىم ءوندىرۋدىڭ وزىندىك قۇنىن تومەندەتەدى جانە شارۋالاردى قوسىمشا قارجىلىق جۇكتەمەدەن بوساتۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. ناتيجەسىندە, ءونىمدى, اسىرەسە, ىشكى نارىقتا قولجەتىمدى باعامەن وتكىزۋگە جول اشىلادى.
«بىرىنشىدەن, زاڭ جوباسىندا ونىمدەردى ەمەس, ورگانيكالىق ونىمدەردى ءوندىرۋ پروتسەسىن سەرتيفيكاتتاۋ ۇسىنىلادى. بۇل ءتاسىل وندىرىستىك پروتسەستەردى ناقتىلايدى جانە حالىقارالىق تاجىريبەگە سايكەس كەلەدى. ەكىنشىدەن, ورگانيكالىق ءونىمدى سەرتيفيكاتتاۋ نارىقتىڭ قاجەتتىلىكتەرى مەن قالاۋىنا بايلانىستى جۇزەگە اسىرىلادى. الەمدەگى جەتەكشى وندىرۋشىلەر مەن ەكسپورتتاۋشىلار وسىلاي جۇمىس ىستەيدى.
ۇشىنشىدەن, سەرتيفيكاتتاۋ تالاپتارى ءبىر قۇجاتتا بەلگىلەنەدى. قازىرگى تاڭدا سەرتيفيكاتتاۋ تالاپتارى ءار ءتۇرلى دەڭگەيدەگى 4 قۇجاتتا ءبىر مەزگىلدە قامتىلىپ, اۋىل شارۋاشىلىعى تاۋار وندىرۋشىلەرىنىڭ جۇمىسىنا قيىندىق تۋعىزىپ وتىر. تورتىنشىدەن, ورگانيكالىق ءونىم شىعاراتىن كووپەراتسيالار مەن ۇساق وندىرۋشىلەردى توپتارعا بىرىكتىرۋ كوزدەلەدى.
ياعني زاڭ جوباسىندا توپتىق اتتەستاتتاۋ ءۇشىن جەكە قوسالقى شارۋاشىلىقتاردى, شاعىن قوجالىقتاردى جانە شارۋا قوجالىقتارىن بىرىكتىرۋ ۇسىنىلادى. سونداي-اق ولاردىڭ ۇيىمداستىرۋشىلىق, باسقارۋشىلىق جانە قارجىلىق شىعىندارىن ازايتۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن ۇلتتىق PGS جۇيەسىن قالىپتاستىرۋ مۇمكىندىگى قاراستىرىلماق», دەدى دەپۋتات.
بۇدان بولەك, تىڭ جانە تىڭايعان جەرلەر وتپەلى (كونۆەرسيالىق) كەزەڭسىز ورگانيكالىق وسىمدىك شارۋاشىلىعىنا بەرىلەدى. شەتەلدىك ورگانداردان سەرتيفيكات العان شارۋا قوجالىقتارى, اۋىل شارۋاشىلىعى حولدينگتەرى مەن قايتا وڭدەۋ جانە تاماق ونەركاسىبىنە ىشكى نارىقتا «ورگانيكالىق», «بيو», «ەكو» مارتەبەسى مەن تاڭبالاۋى بار ورگانيكالىق ءونىم ساتۋعا مۇمكىندىك بەرىلمەك.
سونىمەن قاتار قازاقستانعا اكەلىنەتىن ورگانيكالىق ونىمدەردى جەتكىزۋ, تاڭبالاۋ جانە وتكىزۋ جونىندەگى قىزمەت جاڭا زاڭمەن رەتتەلەدى. ورگانيكالىق ءونىم وندىرۋشىلەردى اقپاراتتىق, ۇيىمداستىرۋشىلىق, ادىستەمەلىك جانە كونسۋلتاتيۆتىك قامتاماسىز ەتۋ كوزدەلگەن. سونداي-اق سەرتيفيكاتتاۋ جانە كەڭەس بەرۋ شىعىندارىن سۋبسيديالاۋدىڭ قولدانىستاعى نىسانىن ساقتاۋ قاراستىرىلماق. ەڭ باستىسى, ورگانيكالىق ءوندىرىس ءۇشىن ينفراقۇرىلىمدىق رەسۋرستار قۇرىلادى.
زاڭ جوبالارىن تالقىلاۋعا اۋىل شارۋاشىلىعى ءمينيسترى ەربول قاراشوكەەۆ, اگرارلىق سەكتور ماماندارى, بۇۇ ازىق-ت ۇلىك جانە اۋىلشارۋاشىلىق ۇيىمىنىڭ قازاقستانداعى وكىلى, قازاقستاندا ورگانيكالىق ءونىم وندىرۋشىلەر وداعىنىڭ, ۇلتتىق اگرارلىق عىلىمي-ءبىلىم ورتالىعىنىڭ, «قازاقستان-گەرمانيا اگروساياسي ديالوگى» جوباسىنىڭ وكىلدەرى جانە تاعى باسقا وسى سالاداعى ساراپشىلار قاتىستى.
اۋىل شارۋاشىلىعى ءمينيسترى ەربول قاراشوكەەۆتىڭ ايتۋىنشا, قازىرگى تاڭدا قازاقستاندا ورگانيكالىق ءونىم وندىرۋگە شەتەلدىك ورگانداردان سايكەستىك سەرتيفيكاتىن العان 38 شارۋا قوجالىعى بار. ەۋروپالىق كوميسسيا 2020 جىلعى 20 مامىردا قاۋىپسىز جانە ەكولوگيالىق ازىق-ت ۇلىك جۇيەسىن قۇرۋ ستراتەگياسىن قابىلداعانى بەلگىلى. مينيسترلىك وسى «فەرمەردەن داستارقانعا» جوباسىنا يەك ارتپاق.
«اگروونەركاسىپتىك كەشەندى دامىتۋدىڭ 2025 جىلعا دەيىنگى ۇلتتىق جوباسى اياسىندا ورگانيكالىق تىڭايتقىشتاردى ءوندىرۋ مەن پايدالانۋدى ىنتالاندىرۋ ماقساتىندا ورگانيكالىق ەگىنشىلىكتى دامىتۋ شارالارى قاراستىرىلعان.
ورگانيكالىق ەگىنشىلىك اۋىلشارۋاشىلىق داقىلدارىن ءوسىرۋ اۋىسپالى ەگىستەردى ساقتاۋدى, مۇقيات وڭدەۋدى, جوعارى ساپالى تۇقىمداردى سەبۋدىڭ وڭتايلى مەرزىمىن, تەرەڭدىگىن جانە جىلدامدىعىن ساقتاۋ جانە ورگانيكالىق تىڭايتقىشتاردى مىندەتتى تۇردە ەنگىزۋدى قامتيدى. ولاردى قولدانۋ – جوعارى ءونىم الىپ, توپىراق قۇنارلىلىعىن ارتتىرۋ جانە ساقتاۋداعى مۇمكىندىك بەرەتىن ماڭىزدى ادىستەردىڭ ءبىرى.
رەسپۋبليكادا ورگانيكالىق تىڭايتقىشتارعا قاجەتتىلىك 100-110 ملن توننا شاماسىندا. ستاتيستيكالىق مالىمەتتەرگە سايكەس, 2020 جىلى 1,2 ملن توننا ورگانيكالىق تىڭايتقىش ەنگىزىلدى, بۇل 2016 جىلمەن سالىستىرعاندا 2 ەسەگە كوپ», دەدى اۋىل شارۋاشىلىعى ءمينيسترى.
«قازاقستاننىڭ ورگانيكالىق ونىمدەردى وندىرۋشىلەر وداعى» ديرەكتورى ارسەن كەرىمبەكوۆتىڭ ايتۋىنشا, ورگانيكالىق ونىمدەرى شەتەلگە ەكسپورتتالعاندا بىرنەشە رەت سەرتيفيكاتتاۋعا مىندەتتى. سوندىقتان ول يمپورتتاۋشىلاردى قازاقستانعا اكەلگەن ورگانيكالىق ونىمدەردى سەرتيفيكاتتاۋدى مىندەتتەۋدى ۇسىندى.
«ەلىمىزدەگى ورگانيكالىق وندىرۋشىلەردى زاڭدى تۇردە قورعاۋ قاجەت. سونداي-اق ەو, اقش, كانادا, قىتايدان سەرتيفيكات العان ونىمدەرىمىزدى قازاقستان اۋماعىندا ساتۋعا مۇمكىندىك بەرۋ كەرەك. الەمدىك كونيۋنكتۋرا ارقاشان ءتيىمدى بولا بەرمەيدى, مۇنداي كەزدە ءونىمدى ءوز ەلىمىزدە ساتقان ءجون. قولدانىستاعى زاڭدا ناقتى تىيىم جوق, بىراق ماسەلە تۋىنداماس ءۇشىن رەسمي رۇقسات بەرۋدى ۇسىنامىز», دەدى ا.كەرىمبەكوۆ.
ءىس-شارا سوڭىندا سەنات توراعاسى تالقىلاۋ بارىسىندا ايتىلعان پىكىرلەر مەن ۇسىنىستار الداعى ۋاقىتتا ەسكەرىلەتىنىن جانە زاڭ جوبالارىن جىل سوڭىنا دەيىن پارلامەنت قاراۋىنا ەنگىزۋ قاجەت ەكەنىن ايتتى.