پولشا ەۋرووداققا نەگە شۇيلىكتى؟

قازان ايىنىڭ باسىندا ۆارشاۆاداعى سوت زالىندا وقىل­عان ۇكىم ەو مۇشەلەرىنىڭ نازارىن بىردەن اۋداردى. وندا پولشا كونستيتۋتسيالىق سوتى­نىڭ باسشىسى وداق زاڭنا­ماسى ءوز ەلىنىڭ كونستيتۋتسياسىمەن ۇيلەسپەيتىنىن مالىمدەگەن. بۇل ۇكىم ۆارشاۆا مەن بريۋسسەل اراسىندا پولياك سوت جۇيەسىنىڭ داۋلى رەفورماسىنا قاتىستى ارازدىقتىڭ باستالۋىنا الىپ كەلدى. جاۋاپ تا كوپ كۇتتىرمەدى. ليۋكسەمبۋرگتىڭ سىرتقى ىستەر ءمينيسترى پولشاعا «وتپەن ويناپ جاتقانىن» ەسكەرتكەن.

وتكەن اپتادا پولشا پرەمەر-ءمينيسترى ماتەۋش مو­را­ۆەتس­كي ءوز ۇكىمەتىنىڭ ارەكەت­تەرىن قورعاۋ ءۇشىن ەۋروپا­لىق پارلامەنتتەگى قىزۋ پىكىرتالاسقا قاتىس­قان, الايدا ءسوز العان دە­پۋ­­تاتتار بىرىنەن كەيىن ءبىرى پول­­شانى ايىپتاي باستادى. وسى­مەن جاعداي ودان سايىن ۋشى­عىپ كەتكەنگە ۇقسايدى. پولشا پرەمەر-ءمينيسترى ەۋرو­كوميس­سيا باسشىسىمەن سوزگە كەلىپ قال­عان. ەۋروپالىق كوميس­سيا­نىڭ باسشىسى ۋرسۋلا فون دەر ليا­يەن بۇل ارەكەت ەۋرووداق­تىڭ نە­گىزىنە كۇمان كەلتىرەتىنىن ايتتى.

«بۇل – مۇشە مەملەكەتتىڭ سوتى ەو كەلىسىمدەرىنىڭ ۇلتتىق كونس­­تيتۋتسياعا سايكەس كەلمەي­تى­نىن ءبىرىنشى رەت مالىمدەۋى. ۇكىم ەۋروپالىق وداقتىڭ نەگىزى­نە كۇمان كەلتىرەدى. بۇل – ەۋروپا­لىق قۇقىقتىق ءتارتىپتىڭ بىرلى­گى­نە تىكەلەي سىناق», دەدى پىكىرتا­لاس كەزىندە ەۋروكوميسسيا باسشىسى.

پولشا پرەمەر-ءمينيسترى ەۋرو­پالىق وداقتى ءوز وكىلەتتىك­تەرىن اسىرا پايدالانىپ, پول­شانى سانكتسيالارمەن كوميس­سيانىڭ نۇسقاۋلارىن قابىل­داۋعا ءماجبۇر ەتتى دەپ ايىپتادى. «ەگەر ەۋروپانى ۇلتسىز ءىرى دەرجاۆاعا اينالدىر­عىلارىڭىز كەلسە, الدىمەن ەۋروپا ەلدەرى مەن قوعامدارىنىڭ كەلىسىمىن الىڭىز», دەدى پولشا پرەمەر-ءمينيسترى. ەۋروكوميسسيا باسشىسى ەو اتقارۋشى ورگانى بۇل زاڭ بۇزۋشىلىقتاردىڭ جازاسىز قالۋىنا جول بەرمەيتىنىن جەتكىزگەن. وسىلايشا, ەۋرو­پا­لىق پارلامەنتتەگى وتىرىس ما­­سەلەنى شەشتى دەۋگە كەلمەس, كەرى­سىنشە وسىدان كەيىن جاعداي ۋشىققانعا ۇقسايدى.

ءبىر كەزدەرى ەۋرووداقتى شى­عىسقا قاراي كەڭەيتۋدىڭ ەڭ ۇلكەن مۇمكىندىگى دەپ سانالعان ەل ءۇشىن بۇل كۇتپەگەن جاعداي. پولشانىڭ 2004 جىلى بلوكقا قوسىلۋى ورتالىق ەۋروپا ەلىن­دەگى ەكونوميكالىق دامۋعا ىق­پال ەتتى. وسىعان دەيىن تاسادا بول­­عان ەلگە باتىستاعى ارىپ­تەس­­تەرى­­مەن تىعىز بايلانىس ورناتۋ­عا تاپ­تىرماس مۇمكىندىك بەرگەنى انىق.

الايدا ەۋروپالىق ينتەگرا­تسيا­نىڭ قوزعاۋشى كۇشى بولۋدىڭ ورنىنا پولشا سوڭعى جىلدارى ەۋرووداق ىشىندە ب ۇلىكشىل مۇ­شەگە اينالدى. 2015 جىلى بي­لىككە ياروسلاۆ كاچينسكيدىڭ «زاڭ جانە ادىلەتتىلىك» كونسەر­ۆا­تيۆتى-ۇلتشىل پارتياسى (PiS) كەلگەننەن بەرى ۆارشاۆا مەن بريۋسسەل بىرنەشە رەت قاقتى­عىسىپ قالعان.

العاشقى ۇلكەن جانجال­دار­دىڭ ءبىرى كوشى-قونعا بايلانىس­تى بولدى. جاقىندا ولار لگبت قۇ­قىقتارىنان باس تارتتى. بىراق ەڭ ۇزاق ءارى ءىرى جانجال زاڭ­نىڭ ۇستەمدىگى ءۇشىن بول­­دى. قاق­تى­عىستىڭ ورشىگەنى سون­­شالىق, پولشا ءبىر كەزدەرى مۇم­كىن ەمەس بولىپ كورىنگەن Brexit ستسەناريىن قايتالاپ, ەۋرووداقتان شىعا ما دەگەن سۇراقتار تۋا باستادى.

بيلىكتە بولعان التى جىل ىشىن­دە PiS بىرتىندەپ سوت بيلىگىن ات­قارۋشى بيلىككە باعىندىرىپ, وزگەرىستەر ەنگىزە باستادى. بيلىك­تەگى پارتيا كوبى ءتيىمسىز دەپ تاپ­­قان جۇيەنى قايتا قۇرۋ ءۇشىن ونى وزگەرتۋ قاجەت دەپ سانادى. الاي­د­ا بريۋسسەلدىڭ بۇعان قا­تىس­تى كوزقاراسى باسقا بولدى. بۇل ارەكەتتەر سوت بيلىگىنىڭ تاۋەل­سىزدىگىنە قول سۇعۋشىلىق دەپ باعالانىپ, سوڭعى ءۇش جىل ىشىن­دە ول پولشانى بىرنەشە رەت ەو جوعارعى سوتىنا شاقىرعان.

ال 7 قازاندا جاريالان­عان ۇكىم بۇل كۇرەستىڭ شارىق­تاۋ شەگى بولدى. پولشا ادى­لەت ءمي­نيسترىنىڭ ورىنباسارى سەباستيان كالەتا پولشا مەن ەو زاڭدارى تۋرالى ماسەلە اي­تەۋىر ءبىر كوتەرىلۋى كەرەك ەدى دەپ ەسەپ­تەيدى. ويتكەنى ەو جوعارعى سوتى پولشانىڭ سوت رەفورمالارىنا قارسى شەشىمدەرىندە ءوز وكىلەتتىكتەرىنەن اسىپ تۇسكەنىن ايتادى. بۇل جاعدايدى ۆارشاۆا ۇلتتىق ماسەلە دەپ تانىعان.

ال پارتيانىڭ قارسىلاستارى بۇل ارەكەتتى ەو-نى بىرىكتىرىپ وتىرعان پرينتسيپتەرگە قارسى بۇرىن-سوڭدى بولماعان ب ۇلىك رەتىندە كورەدى.

بۇل وقيعانى كەزەكتى داعدا­رىس­تان الدەقايدا ءىرى دەپ باعا­لاي­تىندار كوپ. ماسەلەن, ەۋرو­پالىق اشىق قوعام ساياساتى ينس­تيتۋتىنىڭ ديرەكتورى حي­زەر گراببە بۇل Brexit نەمەسە كوشى-قون داعدارىسىنا قا­را­عاندا سالماعى الدەقايدا اۋىر داع­دارىس دەپ ەسەپتەيدى. ويت­كەنى بۇل ەۋروپالىق وداقتىڭ نەگى­زىنە قاتىستى سۇراق تۋىنداتاتىنىن ايتادى. سونداي-اق ول بۇل دەموكرا­تيا قۇندىلىقتارىن جوققا شىعا­را­تىنىن مالىمدەدى, سەبەبى «زاڭ­نىڭ ۇستەمدىگىنسىز دەموكراتيا بولمايدى».

وتكەن اپتادا بولعان بريۋس­سەل ءسامميتىنىڭ باستى تاقىرىپ­تارىنىڭ ءبىرى پولشاعا ارنالدى. وتىرىستا بەلگيا پرەمەر-ءمينيسترى الەكساندر دە كرو پول­شاعا قاتىستى: «وداقتا بو­لىپ, ونىڭ پايداسىن كورگىڭ كەل­سە, ەرەجەلەردى قۇرمەتتەۋىڭ كە­رەك. كلۋبتىڭ مۇشەسى بولا تۇرا, ەرە­ج­ەلەردىڭ ماعان قاتىسى جوق دەي المايسىز» دەدى.

ال ماجارستان پرەمەر-ءمينيسترى ۆيكتور وربان پول­شانى قولدايتىنىن ءبىلدىردى. ونىڭ ايتۋىنشا, ەو قۇقىعى­نىڭ ۇستەمدىگى شارتتا بەكىتىلمە­گەن, سوندىقتان ەۋرووداق تەك ءوز وكىلەتتىگى بار جەردە باسىمدىققا يە. ماجارستان باسشىسى كوپ جاع­دايدا ەۋروپالىق ينستي­تۋت­­تار ۇلتتىق پارلامەنت پەن ۇكى­­مەت­تىڭ قۇقىعىن اينالىپ وتەتى­نىن مالىمدەدى.

جالپى, ەۋرووداق وسىعان دەيىن ماجارستان مەن پولشانى سوت جۇيەسىنىڭ تاۋەلسىزدىگى, باق بوس­تان­دىعى جانە ميگرانتتار مەن ءبىرجىنىستىلاردىڭ قۇقىق­تارىن قورعاۋ تۋرالى ەۋرووداق قۇندىلىقتارىن ەلەمەگەنى ءۇشىن ايىپتاپ, ولارعا قارسى قۇقىق­تىق شارالار قولدانعان.

بريۋسسەلدەگى سامميتتە پول­شا ماسەلەسى بارلىق ەل كوش­­باس­­شىلارىن الاڭداتقانى بەلگىلى. بۇل ماسەلەنى شەشۋگە قاتىستى ۇسىنىستار دا ەكىگە جا­رىلدى. ءبىرى قاتاڭ شارالار­دى ۇسىنسا, ەندى ءبىرى ديالوگ پەن كەلىسىمدى العا تارتتى. ەۋرو­وداق ءۇشىن قاتال شە­شىم سانكتسيا­لار بولاتىنى تۇسىنىك­تى. دەسە دە, پولشا بۇل ارەكەتى­مەن ءبى­رازىنىڭ اشۋىنا تيگەن سە­كىلدى. ايرانداي ۇيىپ وتىر­عان ۇيىمدى ىشىنەن ىرىتە باستاعان­دارعا باسقاشا قالاي قاراسىن؟

ۆارشاۆا مەن بريۋسسەل ارا­سىنداعى بەس جىلدان بەرى سوزى­لىپ كەلە جاتقان داۋ سوڭىن­دا پولشانىڭ وداقتاعى تاعدى­رى­نا قاتىستى بولا باستادى. ەۋرو­كوميسسيا باسشىسى قازىر تار­تىپ­سىزدىككە قارسى جازانىڭ وي­لاس­تىرىلىپ جاتقانىن ايتىپ قال­دى. ونىڭ ىشىندە پولشاعا بولى­نەتىن قارجىنى ازايتۋ سەكىلدى قۇقىقتىق شەشىم جانە ەو-دا داۋىس بەرۋ قۇقىعىنان ايىراتىن سانكتسيالاردى كوبەيتۋ بار.

سامميتكە قاتىسقان انگەلا مەركەل بۇل ەو مەن پولشاعا عانا قاتىستى ماسەلە ەمەس ەكەنىن العا تارتتى. «پولشا جاع­دايى بۇدان دا ۇلكەن ماسە­لەنىڭ با­رىن كورسەتتى. وزگە مۇشە مەم­لەكەتتەردىڭ ەۋرووداققا كوز­قاراسى قانداي ەكەنىن جانە ءوز ەگە­مەندىگىنىڭ قانشالىقتى بولىگىن بەرە الاتىنىن بايقاتتى», دەدى مەركەل. ول بۇل ماسەلەگە قا­تىس­تى ورتاق شەشىمگە كەلۋگە شا­قىردى. ەۋروپا ەلدەرىنىڭ ارا­سىندا باس مەدياتور بولىپ كەلگەن مەركەلدەن كەيىن وزگە كوشباسشىلاردىڭ قالاي ارەكەت ەتەتىنى بەلگىسىز.

پولشا ەو مۇشەلەرىنىڭ ايتا الماي جۇرگەن ماسەلەسىن داۋىستاپ ايتىپ, ب ۇلىكشى اتانىپ وتىر ما دەگەن سۇراق تۋىن­دادى. الايدا ەۋروكوميسسيا وتى­رىسى مەن سامميتتەن باي­قاعا­­نى­مىزداي, پولشانى جاقتاي­تىندار قاتارى سيرەك. پولشا بۇل «باتىرلىعى» ءۇشىن ەندى بارىنشا جازالانۋى دا عاجاپ ەمەس. دەسە دە بۇل جاعداي ەۋرووداقتىڭ ىنتىماعى مەن قۇندىلىقتارىنا سىزات تۇسىرگەندەي. ونسىز دا ءبىر Brexit-ءتى باسىنان وتكەرگەن وداق ونى قايتالاعىسى كەلمەسە كەرەك.