قىزىلوردا قازاقستانداعى ءىرى سۋارمالى ەگىنشىلىكپەن اينالىساتىن ءوڭىر ەكەندىگى بەلگىلى. قازىر وبلىستا 96,6 مىڭ گەكتارعا ءداندى, 6,7 مىڭ گەكتار جەرگە مايلى داقىلدار, 66,4 مىڭ گەكتارعا مال ازىقتىق داقىلدار, 18,5 مىڭ گەكتار جەرگە كارتوپ, كوكونىس, باقشا ونىمدەرى جانە 84,4 مىڭ گەكتار اۋماققا كۇرىش ەگىلدى. سوڭعى جىلدارداعى سۋ تاپشىلىعىنا بايلانىستى ءارتاراپتاندىرۋ باعىتىندا جاڭا داقىلدار سىناقتان وتكىزىلىپ, وڭ ناتيجەلەر الىنعاننان كەيىن وندىرىستىك دەڭگەيدە ەگۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلۋدە. بيىل 98 گەكتارعا سويا, 40 گەكتارعا قانت قۇمايى ەگىلىپ, جاقسى ءونىم الىندى. ەگىن شارۋاشىلىعىندا زاماناۋي تەحنولوگيالار ەنگىزىپ, تامشىلاتىپ جانە جاڭبىرلاتىپ سۋارۋ دا قولعا الىنۋدا.
ەلىمىز بويىنشا كۇرىشتىڭ شامامەن 85 پايىزى ءبىزدىڭ وبلىستا ەگىلەدى. اتالعان داقىل سۋدى كوپ قاجەت ەتەتىنى بەلگىلى, بىراق بۇعان جىل ساناپ سىرداريا وزەنىندەگى سۋ مولشەرى ازايىپ كەلە جاتقانى مۇمكىندىك بەرمەي وتىر. ءوڭىر توپىراعى ورتاشا جانە قاتتى تۇزدانعان ايماققا جاتادى, ال جەرگە ءدان تۇسكەننەن ورىلعانشا سۋدا تۇراتىن كۇرىش توپىراقتاعى تۇزدى شايىپ, باسقا اۋىسپالى ەگىس داقىلدارىن ەگۋگە مۇمكىندىك تۋدىرادى. باق بەتتەرىندە نەمەسە الەۋمەتتىك جەلىدە سۋ تاپشىلىعى جاعدايىندا كۇرىشتەن مۇلدەم باس تارتىپ, باسقا داقىلدارعا كوشۋىمىز كەرەگىن جازىپ, دابىل قاعىپ جاتقاندار بار. كۇرىش ەگىلمەسە جەراستى قاباتىنداعى تۇز قايتا كوتەرىلىپ, توپىراق اۋىلشارۋاشىلىق ماقساتىندا تۇتىنۋعا مۇلدەم جارامسىز بولىپ قالادى, ونىڭ ۇستىنە وبلىستاعى بارلىق ينجەنەرلىك جۇيەلەر كۇرىش داقىلىنا ارنالعاندىقتان, باسقا داقىلعا بەيىمدەۋ قىرۋار قارجىنى قاجەت ەتەدى.
وسى ماسەلەلەرگە بايلانىستى سىر وڭىرىندەگى بىردەن-ءبىر عىلىم ورداسى, ءارى ەلىمىزدەگى كۇرىش سالاسىن زەرتتەيتىن جالعىز مەكەمە ى.جاقاەۆ اتىنداعى قازاق كۇرىش شارۋاشىلىعى عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتى عالىمدارىنىڭ اتقارىپ جاتقان جۇمىسى قىرۋار. ينستيتۋت عالىمدارى سۋدى ۇنەمدەۋ, توپىراقتى قالپىنا كەلتىرۋ, كۇرىش داقىلىن ءتيىمدى ءوسىرۋدىڭ تەحنولوگيالارى, ءوڭىردىڭ كليماتتىق ەرەكشەلىكتەرىنە بەيىمدەلگەن كۇرىش جانە كۇرىش اۋىسپالى ەگىس داقىلدارىنىڭ سەلەكتسياسى جانە باسقا دا باعىتتاردا زەرتتەۋلەر جۇرگىزىپ, ناتيجەلەرى وندىرىسكە ءساتتى ەنگىزىلۋدە. ينستيتۋتتىڭ سەلەكتسيونەر عالىمدارى كۇرىشتىڭ ءونىمدى, ەرتە پىسەتىن بىرنەشە سۇرپىن شىعاردى. اتاپ ايتار بولساق, «سىر سۇلۋى» سورتى 105-110 كۇندە پىسەدى. وسىنداي ەرەكشەلىگى بار جەرگىلىكتى سۇرىپتار 120-125 كۇندە پىسەتىن رەسەيلىك سورتتاردى الماستىرا الادى, ساپالىق كورسەتكىشتەرى دە جوعارى.
وسى جىلى بيزنەس-ارىپتەستەرىمىز 175 گەكتار اۋماققا شىعىس ازيا ەلدەرىندە كەڭ تاراعان ءادىس بويىنشا كۇرىشتى كوشەتتەپ ەكتى. عالىمدار كوشەتتەپ ەگۋ مول ءونىم بەرۋمەن قاتار, سۋدى 25%-عا دەيىن ۇنەمدەيتىنىن دالەلدەپ وتىر. وڭىردە ءتالىمى جەرلەرگە بيداي ەگۋ بويىنشا دا جۇمىستار جۇرگىزىلدى, جاڭاقورعان اۋدانىندا اكۆاگەل پايدالانۋ ارقىلى بيداي ەگىلىپ, مول ناتيجەلەر الىنۋدا. اكۆاگەل توپىراقتا اتموسفەرالىق جاۋىن-شاشىنمەن كەلگەن سۋدى اككۋمۋلياتسيالاپ, داقىلداردى ەگىس ۋاقىتىندا ىلعالمەن قامتاماسىز ەتىپ وتىرادى. بۇل سۋ تاپشىلىعى ماسەلەسىن شەشۋدە تاپتىرماس قۇرال.
قىزىلوردا وبلىسىندا XX عاسىردىڭ 60-جىلدارىنان باستاپ سۋارمالى ەگىستىكتى دامىتۋ قارقىندى ءجۇردى, گيدرومەليوراتيۆتى قۇرىلىستار سالىنىپ, ينجەنەرلىك جۇيەلەر جاسالا باستادى, سونىڭ ناتيجەسىندە 1965 جىلى وڭىردە سۋارمالى ەگىستىك 92,2 مىڭ گەكتارعا جەتتى, ودان كەيىنگى جىلدارى دا قارقىندى ءوسىپ, 1990 جىلعا قاراي 235 مىڭ گەكتارعا دەيىن ۇلعايدى.
دەگەنمەن سوڭعى جىلداردا وڭىردەگى اۋىسپالى ەگىس جۇيەسىن باسقارۋ, پايدالانۋ باعىتىنداعى وزگەرىستەردىڭ اسەرى مەن كانالدار, قاشىرتقى كارىز جۇيەلەرىنىڭ, ونىڭ بويىنداعى گيدروتەحنيكالىق قۇرىلىستاردىڭ پايدالانۋ ءتارتىبى تولىق ساقتالماعاندىقتان يرريگاتسيالىق جۇيەلەر توزىپ, سۋارمالى جەرلەر اۋدانى مەن ونىمدىلىگى كەمىپ كەتتى. يرريگاتسيالىق جۇيەلەردىڭ تەحنيكالىق جاعدايلارىنىڭ ناشارلاۋى ولاردىڭ سۋ وتكىزگىشتىك قابىلەتتەرىن تومەندەتىپ, سۋ قورلارىنىڭ ءتيىمسىز شىعىنىنىڭ مولشەرىن ارتتىرادى.
سۋ تاپشىلىعىن تۋدىراتىن تاعى ءبىر سەبەپ – سۋ ۇنەمدەگىش تەحنولوگيالاردى كەڭىنەن پايدالانباۋ. سوندىقتان سۋارۋ بارىسىندا بەرىلگەن سۋ مولشەرىنىڭ تەڭ جارتىسى شىعىن بولىپ جاتادى. وسىعان وراي, قازىرگى كەزدە وڭىرىمىزدە يرريگاتسيالىق جۇيەلەردە قالىپتاسقان تەحنيكالىق-مەليوراتيۆتىك جاعدايدى جاقسارتۋ ماقساتىندا قايتا قۇرۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلۋدە.
اتاپ ايتاتىن بولساق, پۋيد-2 جوباسى بويىنشا جالاعاش اۋدانىنىڭ اققۇم, بۇقارباي باتىر, تاڭ جانە مادەنيەت اۋىلدىق وكرۋگتەرىندەگى 15,1 مىڭ گەكتار سۋارمالى جەرلەردى قالپىنا كەلتىرۋ بويىنشا جۇمىستار جۇرگىزىلۋدە. ال پۋيد-3 جوباسى بويىنشا 143 مىڭ گەكتار سۋارمالى جەرلەردى قالپىنا كەلتىرۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلەدى.
ەل پرەزيدەنتى قاسىم-جومارت توقاەۆ ءوزىنىڭ 2020 جىلعى حالىققا جولداۋىندا سۋارمالى جەرلەر كولەمىن ارتتىرۋ قاجەتتىلىگى جونىندە باسا ايتتى. بۇل ەلىمىزدىڭ ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋدىڭ كەپىلى ەكەندىگى ءسوزسىز. وسى ۇدەدەن شىعۋ ءۇشىن عىلىمي زەرتتەۋ ناتيجەلەرىن, زاماناۋي اگرارلى تەحنولوگيالاردى پايدالانۋ, ونىڭ ىشىندە تامشىلاتىپ, جاڭبىرلاتىپ, توپىراق استى سۋارۋ جۇيەلەرىن جاساۋ, قولدا بار يرريگاتسيالىق جۇيەلەردى تولىق قالپىنا كەلتىرۋ, ەگىستىك اتىزدارىن تەگىستەۋ, ءوڭىردىڭ كليماتتىق ەرەكشەلىكتەرىنە بەيىمدەلگەن داقىلداردىڭ جاڭا سورتتارىن شىعارۋ ۋاقىت كۇتتىرمەيتىن ماسەلە.
نۇربول اپپازوۆ,
ى.جاقاەۆ اتىنداعى قازاق كۇرىش شارۋاشىلىعى عزي باس عىلىمي قىزمەتكەرى, حيميا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى