دامۋشى ەلدەردىڭ داۋىسىن ەستۋىمىز قاجەت

ماسەلەن, نيگەريانىڭ سىرتقى ىستەر ءمينيسترى حاسۋمي ماسساۋدۋ كليمات وزگەرۋىنىڭ ءوز ەلىنە تيگىزگەن جويقىن اسەرلەرىن اتاپ ءوتتى. ولاردىڭ قاتارىندا قۇرعاقشىلىقتىڭ كۇشەيىپ بارا جاتقانى بار. 2010 جىلى وسىنداي اپاتتىڭ سالدارىنان شامامەن 4,8 ميلليون ءىرى قارا مال ءولدى. بۇل ەلدەگى ءىرى قارانىڭ 25 پايىزىن قۇرايدى. ولگەن مالدىڭ جالپى قۇنى 700 ميلليون دوللاردان استى.

سونىمەن قاتار تەڭىز دەڭگەيىنىڭ كوتەرىلۋى تىنىق مۇحيتىندا ورنالاسقان ارال مەملەكەتتەردەگى ەكوجۇيەگە ايتار­لىق­تاي اسەر ەتىپ, ودان كەلگەن زالال مۇلدەم جويىلماۋى مۇمكىن. ءتىپتى كەي ارالداردىڭ تولىعىمەن سۋ استىنا كەتۋ قاۋپى تۋىپ تۇر.

«ەگەر تۋۆالۋ اقىر سوڭىندا سۋعا باتىپ كەتسە, بۇۇ-نىڭ مۇشەسى بولىپ قالا بەرە مە؟» دەپ سۇرادى اتالعان ەلدىڭ پرەمەر-ءمينيسترى كاۋسەا ناتانو.

دامۋشى ەلدەردىڭ وسىنداي قيىندىق­تار مەن ەكزيستەنتسيالىق قاتەرلەرگە تاپ بولۋى كليماتتىڭ وزگەرۋى جونىندە ءتيىمدى ىنتىماقتاستىق جاساۋدىڭ مورالدىق تۇرعىدان قاجەتىن كورسەتەدى. بىراق بۇل ماسەلەنى ەكونوميكاسى دامىعان ەلدەر دە جەكە مۇددەسىنە اينالدىرۋى كەرەك. ەۋروپالىق ورتالىق بانكتىڭ باعالاۋىنا سۇيەنسەك, جاھاندىق جىلىنۋعا قارسى ارەكەت جاسالماسا, ەۋروپانىڭ ىشكى جالپى ءونىمى 10 پايىزعا قىسقارادى. بۇل كور­پوراتيۆتىك تولەمدەردىڭ 30 پايىزعا وسۋىنە اكەلەدى. ال اۋا رايىنىڭ كۇرت قۇبىلىپ, توتەنشە جاعدايلاردىڭ جيىلەۋى جاھاندىق ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگىنە زاردابىن تيگىزەدى.

دەگەنمەن جاھاندىق جىلىنۋ سالدارىنان تۋىندايتىن قيىندىقتارعا جول بەرمەۋ مۇمكىندىگىمىزدى ءتيىمدى پايدالانا الماي وتىرمىز. ۋاقىت ءوتىپ بارادى. كليماتتىڭ وزگەرۋى جونىندەگى ۇكىمەتارالىق پانەلدىڭ سوڭعى ەسەبى­نە سايكەس, ەگەر پارنيكتىك گازدار شىعارى­لى­مىن جەدەل, تەز جانە اۋقىمدى تۇر­دە ازايتپاساق, جاھاندىق جىلىنۋدى ونەر­كاسىپتىك رەۆوليۋتسياعا دەيىنگى دەڭگەيدە – 1,5°C نەمەسە 2°C كولەمدە ساقتاپ قالا الماۋىمىز مۇمكىن.

سونىمەن قاتار بۇۇ باس اسسامبلەيا­سىندا جاھاندىق وڭتۇستىك (دامۋشى ەلدەر) كوروناۆيرۋس داعدارىسىمەن كۇرەسكە قاتىستى ماڭىزدى پىكىرلەر ايتتى. مىسالى, ناميبيا پرەزيدەنتى حەيگ گەينگوب پاندەميانى توقتاتۋعا كەدەرگى كەلتىرىپ وتىرعان «اپارتەيدتىك ۆاكتسينا» ارەكەتىنە توقتال­دى. شىنىندا دا, كوپجاقتى جۇيەمىز بۇكىل الەمگە ۆاكتسينانى تەڭ تاراتىپ, ءبارىن قامتاماسىز ەتۋ جونىندەگى ءوز مىن­دەت­تەمەلەرىن ورىندامادى. ۇلى­بري­تا­نيانىڭ بۇرىنعى پرەمەر-ءمينيسترى گوردون براۋن جاقىندا اتاپ كورسەت­كەندەي, تابىسى تومەن ەلدەردەگى ەرەسەك­تەر­دىڭ تەك 2 پايىزى عانا تولىقتاي ەكپە العان. بۇل كورسەتكىش باقۋاتتى ەل­دەر­دەگى ەرەسەكتەردىڭ 50 پايىزىنا جەتتى.

الەم كوروناۆيرۋسقا قارسى ۆاكتسينا جاساۋدا وتە ءتيىمدى جۇمىس ىستەپ وتىر. قازىرگى تاڭدا ايىنا 1,5 ميلليارد دوزا ەكپە شىعارامىز. سويتە تۇرا, ولاردى تاراتۋ ماسەلەسىندە ىسىراپشىلدىققا جول بەردىك. Airfinity ءىرى زەرتتەۋ فيرماسىنىڭ مالىمەتىنە سايكەس, ەگەر قولدانىلما­عان ەكپەلەردى تاراتۋعا قازىردەن باستاپ كىرىسپەسەك, وندا وسى جىلدىڭ سوڭىنا دەيىن 100 ميلليون دوزا ۆاكتسينانىڭ جارام­دىلىق مەرزىمى ءوتىپ كەتەدى. افري­كاعا جانە باسقا دا تابىسى تومەن ەلدەرگە 2021 جىلعا دەيىن 2 ميلليارد ۆاكتسينا جەتكىزۋگە ءتيىس COVID-19 Vaccine Global Access (COVAX) جوباسى نەبارى 300 ميلليون ەكپە عانا تاراتا الدى.

كليماتتىڭ جىلىنۋىنا قارسى ارەكەتتەر سەكىلدى, ۆاكتسينانى تەڭ ءبولۋ – دامىعان ەكونوميكالار ءۇشىن مورالدىق جانە پراكتيكالىق قاجەتتىلىك. ۆيرۋستىڭ تارالۋىنا جول بەرگەن سايىن ونىڭ مۋتاتسياعا ۇشىراۋ ىقتيمالدىعى دا جوعارىلاي تۇسەدى. ءسويتىپ, ول تەز تارالاتىن, كوپ ولىمگە اكەلەتىن, ۆاكتسينالارعا ءتوزىمدى نۇسقاعا اينالادى. قازىردىڭ وزىندە ەكپە سالۋ دەڭگەيى جوعارى ەلدەر, ماسەلەن, يزرايلدە تامىز ايىنا دەيىن حالىقتىڭ 60 پايىزى ۆاكتسينانى ەكى رەت قابىلداعانىنا قاراماستان, «Delta» نۇسقاسىنىڭ تەز تارالۋىنا بايلانىستى كارانتيندىك شەكتەۋلەردى قايتا ەنگىزۋگە ءماجبۇر بولدى.

ۆاكتسينانى تەڭ تاراتۋدى قامتاما­سىز ەتۋدەن بولەك, حالىقارالىق قوعامداس­تىق دۇنيەجۇزىلىك دەنساۋلىق ساقتاۋ ۇيى­مىمەن بىرگە مەديتسينالىق مەكەمەلەر­دىڭ توتەنشە جاعدايلارعا دايىندى­عىن كۇشەيتۋى كەرەك. كەلەشەكتە كەزىگۋىمىز مۇمكىن داعدارىستاردى ەرتە انىقتاۋ ءۇشىن بىزگە قابىلەتتى, جاقسى قارجىلاندى­رى­لاتىن كوپجاقتى ورگان قاجەت. بىراق مىن­دەتتى جارنالار ددۇ بيۋدجەتىنىڭ تورتتەن ءبىر بولىگىن عانا قۇرايدى. سوندىقتان ۇيىم ەرىكتى جارنالارعا تاۋەلدى.

بۇعان وزگەرىس جاساۋعا جول بەرمەيتىن ۇلكەن كەدەرگىلەر بار. بۇۇ باس اسسامبلەيا­سىنىڭ وتىرىسى كەزىندە ءۇندى-تىنىق مۇ­حيتى ايماعىندا گەوساياسي قاراما-قاي­شى­لىق شيەلەنىسە ءتۇستى. امەريكا قۇ­راما شتات­تارى اۋعانستاننان شىققان­نان كە­يىن AUKUS دەپ اتالاتىن اۋس­تراليا مەن ۇلى­بريتانيا ەلدەرىمەن بىر­لەسىپ, جاڭا قاۋىپ­سىزدىك جانە تەحنولوگيا­لىق وداق قۇردى. قىتايمەن اراداعى شيەلەنىس كۇشەيدى.

الەم حالقىنىڭ شامامەن 65 پايىزىن, الەمدىك ىشكى جالپى ءونىمنىڭ 62 پايى­زىن جانە تاۋار اينالىمى كولەمىنىڭ 46 پايىزىن قۇرايتىن ءۇندى-تىنىق مۇحي­تى ايماعىندا قاقتىعىستاردىڭ ءورشۋى جوي­قىن زارداپتارعا اكەلۋى مۇمكىن. ماسە­لەنىڭ ۋشىعۋىنا ىقپال ەتەتىن ماسەلەلەر دە جەتەرلىك. تايۆان اقش پەن قىتاي قارىم-قاتىناسىنداعى اسا قاۋىپتى تۇيت­كىل ەكەنىنە تاعى ءبىر مارتە كوزىمىز جەتتى. اتال­عان ارالدا اسكەري جاتتىعۋلار وت­كىزۋ ءجيى قايتالاناتىن وقيعاعا اينالدى. ەندەشە, ءسال قاتەلىكتەن تۋىندايتىن كۇت­پەگەن اپات كەز كەلگەن ساتتە ورىن الۋى ىقتيمال.

شيەلەنىس وسىلايشا ءورشىپ تۇرعان كەزدە كليماتتىڭ جىلىنۋىنا قارسى ىنتىماقتاسا ارەكەت ەتۋ بارعان سايىن قيىنداي تۇسەدى. بۇل اقش-تىڭ كليمات جونىندەگى وكىلى دجون ف.كەرريدىڭ جاقىندا تيانتسزينگە بارعان ساپارى كەزىندە انىق اڭعارىلدى. كەزدەسۋ بارىسىندا ساۋدا, ادام قۇقىقتارى مەن دەموكراتيا, وڭتۇستىك قىتاي تەڭىزىندەگى قورعانىس پەن قاۋىپسىزدىك سەكىلدى كوپتەگەن سالادا ەكىجاقتى قارىم-قاتىناستىڭ قان­شالىقتى شيەلەنىسكەنىن بايقادىق. قىتاي سىرتقى ىستەر ءمينيسترى ۆان ي اقش وكىلى كەرريمەن بەينەبايلا­نىس ار­قىلى سويلەسە وتىرىپ, ەگەر قارىم-قاتى­ناس جاقسارماسا, جاھاندىق جىلىنۋ­عا قاتىستى ىنتىماقتاستىق تۇراقسىزدانا تۇسەتىنىن ەسكەرتتى.

اقش پەن قىتايدىڭ باسەكەلەستىگى كوروناۆيرۋس پاندەمياسىن توقتاتۋعا قاتىستى ارەكەتتەردى دە قيىنداتادى. ويتكەنى ەكى ەل دە «ۆاكتسينالىق ديپلوماتيا­­مەن» اينالىسادى. ياعني باسقا مەملەكەتتەرگە ۇزاق مەرزىمدى ساياسي تاۋەلدىلىك پەن گەوساياسي ىقپالدى نىعايتۋ ءادىسى رەتىندە ۆاكتسينا بەرەدى. بۇل ءتاسىل ەكپەنىڭ قاۋىپسىز ءارى ءادىل تارالۋىنا نۇقسان كەلتىرەدى. سەبەبى مۇنداي پيعىلداعى باسشىلار ۆيرۋستىڭ تارالۋى جالعاسىپ, مۋتاتسياعا ۇشىراپ جاتقان لاتىن امەريكاسىنىڭ, تاياۋ شىعىستىڭ جانە افريكانىڭ كوپتەگەن مەملەكەتىن ەلەمەيدى.

بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمىنىڭ باس اسسامبلەياسىنىڭ وتىرىسى كەزىندە قاتىسۋشىلار دەجاۆيۋ سەزىمىن باستان وتكەرگەندەي كەيىپتە بولدى. باربادوس ەلىنىڭ پرەمەر-ءمينيسترى ميا امور ءموتتليدىڭ: ء«الى قانشا ۋاقىت بويى ءبىر نارسەنى قايتا-قايتا ايتىپ, اقىرىندا تۇك شىعارا الماي تارقاي بەرەمىز؟», دەگەن سۇراعى وتە ورىندى قويىلدى. مۇنىڭ جاۋابى, نەگىزىنەن, بۇۇ-عا بايلانىستى.

بۇۇ-نىڭ كەمشىلىكتەرىنە قاراماستان, بۇل ۇيىم تالايدان بەرى كوپجاقتىلىق جۇيەنىڭ جۇرەگىنە اينالدى. گلازگودا وتە­تىن بۇۇ-نىڭ كليماتتىڭ وزگەرۋىنە ار­نالعان كونفەرەنتسياسى (COP26) جا­قىن­داعان سايىن ۇيىم ءىس-ارەكەتكە شاقىرۋدى ناقتى ارەكەتكە اينالدىرا الاتىنىن دالەل­دەۋى كەرەك. ءارى دامۋشى ەلدەردىڭ نازىن تىڭداۋدى دا ۇمىتپاۋعا ءتيىس.

حاۆەر سولانا,

ەۋروپالىق وداقتىڭ سىرتقى ىستەر جانە قاۋىپسىزدىك ساياساتى بويىنشا بۇرىنعى جوعارى وكىلى,

ناتو-نىڭ بۇرىنعى باس حاتشىسى, يسپانيانىڭ بۇرىنعى سىرتقى ىستەر ءمينيسترى, EsadeGeo جاھاندىق ەكونوميكا مەن گەوساياسات ورتالىعىنىڭ پرەزيدەنتى جانە برۋكينگس ينستيتۋتىنىڭ قۇرمەتتى وقىتۋشىسى

Copyright: Project Syndicate, 2021.

www.project-syndicate.org