ءار ءداۋىر شىڭعىس حاننىڭ تاريحي تۇلعاسىنا ءوز كوزقاراسىمەن قارايدى. الىمساقتان الەم بيلەۋشىسىنىڭ تاريحي تۇلعاسىنا قىزىعۋشىلىق ىلكى ءسات توقتاعان ەمەس. تاريح قورجىنى ۇلى قاعان تۋرالى دەرەككە تولى. اڭىز كەرەك پە – ەرتەگىگە بەرگىسىز ەلىتەدى, عىلىمي-زەرتتەۋلەرمەن تانىعىڭىز كەلە مە – كەرتىپ الساڭ دا, تۇگەسىلمەيدى, ادەبي شىعارما وقيسىز با – قالاۋىڭىز ءبىلسىن, فيلم كورگىڭىز كەلە مە – تاڭداعانىڭىزدى تاماشالاڭىز, سۋرەتى مەن مۇسىنىنە سۇقتانعىڭىز كەلە مە – ساۋساقپەن شەرتىپ ءجۇرىپ سۋسىنداڭىز.
الەمدى الماس قىلىشتىڭ جۇزىمەن باعىندىرىپ, قۋاتتى قاعانات قۇرعان ۇلى ءامىرشى تۋرالى ونەردىڭ ەڭ تاڭداۋلى وكىلدەرى ءوز جانرىندا جىرلاپ كەلەدى, بىراق سولاي بولا تۇرا ونىڭ جاۋىنگەرلىك رۋحىن جالعاعان تاق مۇراگەرلەرىن دۇنيەگە اكەلگەن العاشقى ايەلى بورتە تۋرالى تاريحي دەرەك تىم تاپشى. جاۋلاعان جەرى مىڭداعان شاقىرىمدارمەن ەمەس, سانسىز مەملەكەتتەردىڭ ميلليونداعان شارشىلارىمەن ەسەپتەلەتىن ۇلى قاعاننىڭ ەل بيلەۋ ىسىنە ارالاسقان بورتە بەينەسى ادەبيەتكە, ونىڭ ىشىندە دراماتۋرگيا جانرىندا ءبىرىنشى رەت پايدا بولعاندا كوڭىلدى ءۇمىت پەن كۇدىكتىڭ قاتار بيلەگەنى دە سوندىقتان. تاقىر جەردەن تاريحي مالىمەت تابۋ قيىن ەمەس پە؟ بورتە كىم؟ شىڭعىس حاننىڭ جۇزدەگەن ايەلى بولا تۇرا بورتە ەسىمىنىڭ عانا تاريحتا قالۋ سىرى نەدە؟ نەگە تەك بورتەدەن تۋعان بالالارعا عانا تاق مۇراگەرى بولۋ, ۇلى ءامىرشى اتانۋ باقىتى بۇيىرىلدى؟ كوپ كۇندەستىڭ ىشىندە ءجۇرىپ بورتە بۇعان قالاي قول جەتكىزدى؟
تاريحتىڭ قويناۋىندا قالعان كومەسكى بەينە تۋرالى كوپ سۇراقتىڭ تولىمدى جاۋابىن بەلگىلى جازۋشى-دراماتۋرگ, مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى دۋلات يسابەكوۆ «بورتە» پەساسىمەن تارقاتادى. قازاق تەاتر ساحناسىندا ءار كەزەڭدە ءومىر سۇرگەن اقىلمان انالاردىڭ, اياۋلى ارۋ, سۇلۋ بويجەتكەندەردىڭ تۇتاس گالەرەياسى جاساقتالعانىمەن, وجەت تە, قايسار, باتىر دا باتىل, ءبىر باسىندا دراماسى مەن تراگەدياسى جەتىپ-ارتىلاتىن جاۋىنگەر رۋحتى قازاق ايەلىنىڭ بەينەسى جوق ەدى. تۇساۋى جاڭا كەسىلگەن تۇركىستان وبلىستىق مۋزىكالىق دراما تەاترى العاشقى پرەمەراسىن تاپ وسى تاريحي بەينەگە ارناي وتىرىپ, شىڭعىس حان سەكىلدى ۇلى قاعاننىڭ سەنىمدى سەرىگى رەتىندە تاريح ساحناسىنداعى ءوز پارىزىن مۇلتىكسىز ورىنداپ كەتكەن بورتە وبرازىنىڭ كوركەمدىك شەشىمىن وسى ماقسات توڭىرەگىنەن ىزدەدى.
پەسادا بورتە – باستى كەيىپكەر. درامانى ساحنالاۋعا يتاليانىڭ بەلگىلى رەجيسسەرى داۆيدە ليۆەرمور مەن ەكىنشى رەجيسسەر كارلو شاككالۋگو جانە ستسەنوگراف اننا ۆارالدو ارنايى شاقىرىلعان. شىمىلدىق اشىلا سالا دەكوراتسياسى جوق جالاڭ ساحناداعى ويىننىڭ تەحنيكا مۇمكىندىگىنە سۇيەنىپ قويىلاتىنى پەسانىڭ يدەيالىق نىساناسىن ايقىنداي ءتۇستى. جىلجىمالى, اينالمالى تەتىگى كوپ ەڭ سوڭعى ۇلگىدەگى زاماناۋي تەحنولوگيا جەتىستىگىن پايدالانا وتىرىپ سالىنعان جاڭا تەاتردىڭ ساحناسى جارىق جانە گاللوگرافيالىق كورىنىستەرىمەن بىردەن باۋراپ الدى.
سپەكتاكل شىڭعىستىڭ اكەسى ەسۋكەي مەن قوڭىرات تايپاسىنىڭ كوسەمى داي شەشەننىڭ قۇداندالاسۋىمەن باستالادى. ولار قۇدا بولعاندا تەمۋچين ون جاستا, بورتە ون ءبىر جاستا ەدى. بۇل ساحنانىڭ ءبارى انيمەكورىنىسپەن باياندالىپ, وقيعا قاھارلى تەمۋچيننىڭ قۋاتى تولىسقان كەزەڭىندەگى نەگىزگى ارناعا ويىسادى. ستسەناري ءدال وسى وقيعادان باستالىپ, شىڭعىس قاعان مەن بورتە حانىمنىڭ ولىمىنە دەيىن باياندالاتىن تاريح سان الۋان وقيعاعا وتە باي. تەمۋچين جولىنداعىسىن تاس-تالقان ەتىپ قيراتىپ, شاۋىپ, قىپ-قىزىل ورتكە وراپ, ۇلپىلدەگەن كۇلگە اينالدىرىپ جاتىر. بىراق دراما «بورتە» دەپ اتالعاندىقتان, نەگىزگى اكتسەنت بورتە بەينەسىنە سالىنعان, سوندىقتان تاريحتا تەك ءبىرىنشى بولعان تەمۋچين ساحنادا ەكىنشى پلانعا ىسىرىلعان. تىرشىلىگىندە دە, تاريحتا دا تاسادا قالعان بورتەنىڭ سالماعىن ارتتىرىپ, شىڭعىس حاننىڭ الدىنا شىعارۋ ءۇشىن يتاليالىق رەجيسسەر بىرقاتار ۇتىمدى ساحنالىق تاسىلدەر تاپقان. تەمۋچين رولىندەگى م.اۋەزوۆ اتىنداعى ۇلتتىق تەاتردىڭ ءارتىسى, قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى ەركەبۇلان دايىروۆتىڭ دا رەجيسسەر ماقساتىن دۇرىس ءتۇسىنىپ, بورتەنى «قاھارىمەن» باسىپ تاستاماي, «شىڭعىسحانشىلدىعىن» تەجەپ, سەرىكتەسىنە قولداۋ كورسەتىپ, دەمەپ ويناعانىن اتاپ ءوتۋ ماڭىزدى. باسقا اكتەرلەر دە بورتەنىڭ ويىنىنا قۋات بەرىپ, جان بىتىرەتىن قان تامىرلارى سياقتى جان-جاعىنان ۇيىسىپ, ءبىر ىرعاقتى ۇستادى.
ەسۋكەي ءبىر زاماندا تەمۋچيننىڭ اناسىن مەركىتتەردەن تارتىپ الىپ كەتكەن, جاڭا بوساعا اتتاپ, كەلىن اتانعان بورتەنى ىشىندە كەك قايناپ, قارىمتا قايتارعىسى كەلگەن مەركىتتەر ءدال وسىلاي باسىپ الىپ كەتەدى. سۇلۋ بورتە العاشىندا جاس ارۋعا ءتان يبالى مىنەزىمەن كورىنگەنىمەن, قاپىدا جاۋ قولىنا تۇسكەندە, دۇلەي كۇشتىڭ الدىندا السىزدىگىن تانىتپاي, كەرىسىنشە, اسقاقتىعىن كورسەتىپ, قايمىقپاي قارسى تۇراتىنى ءوزى جاساعان بەينەگە ۇيلەسىمدى كورىنەدى. درامالىق شيەلەنىس تە وسى وقيعادان كەيىن ورىستەي باستايدى.
بورتە – تۇركىستان وبلىستىق مۋزىكالىق دراما تەاترىنىڭ اكتريساسى, جاس وپەرا ءانشىسى ايا ءشارىپتىڭ باعىن سىنايتىن وبراز. بورتەنىڭ جۇگى اۋىر بەينە ەكەنىن جاۋاپكەرشىلىكپەن سەزىنەتىنىن, ويناعان رولىنە تىڭ بوياۋ تاۋىپ تولىقتىرعىسى كەلەتىن تالپىنىسىن بايقاماۋ مۇمكىن ەمەس. بورتەنىڭ تەمۋچيننىڭ بارلىق تاريحي جەڭىستەرى مەن ۇلى قاعان اتانىپ, قىرىق رۋ, قىرىق تايپاعا بولىنگەن از عانا موڭعول ەلىن ءبىرتۇتاس موڭعول مەملەكەتىنە بىرىكتىرىپ, بۇكىل قىتاي ەلىن جاۋلاپ الىپ, باتىسقا جاساعان جورىقتارىنىڭ بارىندە دە شىڭعىس حاننىڭ ەڭ سەنىمدى اقىلشىسى بورتە بولعانى تاريحي تاجىريبەلەردە انىق جازىلعان. قاھارلى حان شىڭعىسقا «سەن» دەپ سويلەي الاتىن بورتە ۇلى قاعاننىڭ اقىلشىسى بولۋمەن بىرگە ونىڭ قارسىلاسى دا بولدى. شىڭعىس قاعان باتىسقا جورىققا اتتانار كەزدە وعان بورتە قارسى بولدى. سول ءۇشىن شىڭعىس حان ونى سارايدان الاستادى. بورتەنىڭ سارايدان الاستالۋى ءبىر بۇل ەمەس, الدەنەشە رەت الاستالدى. بىراق ونىڭ ايتقان اقىل-كەڭەسىنىڭ دۇرىستىعىنا, ادال نيەتىنە كوزى جەتكەندە, ۇلى قاعان ونى كەشىرىپ, سارايعا قايتا الدىرىپ وتىردى. «الەمدى بيلەۋگە اقىلىڭ جەتكەندە قاسىڭداعى ادامداردىڭ كىم ەكەنىن, قانداي ەكەنىن بىلە الماي-اق كەلەسىڭ» دەگەن بورتەنىڭ سوزىنە نامىستانىپ, شىڭعىس حان ونىڭ باسىن الماق تا بولادى. «بارلىق پالە جانىڭداعى دوسىڭنان كەلەدى» دەپ سان رەت ەسكەرتسە دە, قۇلاق قويماعان تەمۋچين جامۇحا ساتقىندىق جاسايدى دەپ ەش ويلامايدى. بورتەنىڭ ايتقاندارىن تەكسەرىپ كورۋ ءۇشىن شىڭعىس حان ورداسىنان ءبىر كۇنگە كوشەدى, سول ءتۇنى جامۇحا كوپ ساربازبەن ورداعا تۇتقيىلدان شابۋىل جاسايدى. بىراق شىڭعىس حان وردادا جوق بوپ شىعادى. شىڭعىس حان بورتەنى سارايعا قايتا شاقىرىپ الادى.
شىڭعىس حاننىڭ ءۇش بالاسى ۇگەدەي, شاعاتاي, تولە بورتەنىڭ تۇڭعىش ۇلى جوشىنى ء«بىزدىڭ تۇقىم ەمەس, ول كەرەيتتەن تۋعان بالا» دەپ, ۇنەمى شەتتەتە بەرەتىنى بورتەنى ءومىر بويى ورتەپ, سۋىق ءسوز جۇرەگىنە مۇزداي سۇڭگى بولىپ قادالادى. مەركىتتە تۇتقىندا بولىپ كەلگەنى بورتەنىڭ باسىنا ماڭگىلىك قارا تاڭبا بولىپ باسىلادى. بۇل قاسىرەت جانىن قيناسا دا, بورتە جارى مەن بالالارىنىڭ الدىنداعى ادالدىعىنان ەش اينىعان ەمەس.
قاندى جورىقتار, قان توگىس, ۇلى يمپەريا – ءبارى ءوز الدىنا ءبىر تاقىرىپ, ال بورتە – ءوز پەرزەنتتەرىنىڭ اناسى. جوشىعا بايلانىستى بورتەنىڭ ءۇش بالاسىمەن اراداعى درامانىڭ ناتيجەسىندە اكە – انا – بالا اراسىنداعى تارتىس ۇلعايا كەلە جوشىنىڭ ولىمىنە اكەپ سوقتىرادى. شىڭعىس حاننىڭ ۇلى قاعان بولۋىنا بورتەنىڭ تىكەلەي ىقپال ەتكەنىن جامۇحانىڭ ولەر الدىنداعى ايتقان
تاريحي ءسوزى كۋا.
پەساداعى كەسەك وبرازدىڭ ءبىرى شىڭعىس حاننىڭ اناسى, بورتەنىڭ ەنەسى – ءۋالىن-ءاجى. ەنە مەن كەلىننىڭ تاعدىرى ۇقساس, ءومىر مەن تاعدىر اۋىرتپالىعىن كوپ كورگەن قوس مۇڭلىق حانىم اتانعانىمەن, ەكەۋى دە قاتىگەزدىك قۇرباندىعى. ءۋالىن-ءاجى رولىندەگى ق.قۋانىشباەۆ اتىنداعى اكادەميالىق دراما تەاتردىڭ بەلدى اكتريساسى لەيلو بەكنازار-حانينگا شەبەر ويىن ورنەگىن كورسەتىپ, كەيىپكەرىنىڭ حاراكتەرىن تەرەڭ اشا ءبىلدى. جاۋاتىن بۇلتتاي تۇنەرگەن تۇعىرىل حاننىڭ شىنايى ساحنالىق بەينەسىن جاساعان قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى ءادىل احمەتوۆ تە كۇڭگىرلەگەن زور داۋىسىمەن, كورنەكىلىگىمەن كورەرمەن ەسىندە قالاتىنداي وبراز تۋدىردى.
جۇرەگىنەن گورى بىلەگىنە جۇگىنۋدى ءجون كورەتىن, قارا كۇشكە ءتان ومىراۋ وجارلىققا كوبىرەك بوي الدىراتىن شىڭعىس حاندى ساباسىنا تۇسىرەر سالماقتى دەتال بار. جوشىنىڭ ءولىمى. قۇلان شايناپ ولتىرگەنى ياكي قۇلا تۇزدە اجالى قايدان, كىمنەن كەلگەنى بەلگىسىز جوشىنىڭ كەسىلگەن شىناشاعىن بورتە تەمۋچينگە اكەلىپ بەرەدى. بورتە سوندا شىڭعىس حانعا: «ەي, تەمۋچين! كوتەر باسىڭدى! جوشىنى اقىرى ءولتىرىپ تىندىڭدار! ونىڭ اكەسى سەن بولساڭ, اناسى – مەن! مەنىڭ قايعىمنان سەنىڭ قايعىڭ كوپ ەمەس. قۇداي بەردى, قۇداي الدى. ەندى ەرتەڭىڭدى ويلا! اتتان تۇسسەڭ تاققا وتىرىپ ءجۇرىپ وزەكتى جاندا ءولىم بار ەكەنىن ۇمىتىپ كەتكەن سياقتىسىڭ. كوزىڭنىڭ تىرىسىندە بالالارىڭا جاۋلاپ العان كەڭ دۇنيەنى ءبولىپ بەر. ءوزىڭنىڭ ورنىڭا كىم لايىق, سونى اتاپ كەت!».
ۇلىنىڭ ولىمىنە ەسەڭگىرەپ, ازا تۇتىپ جاتقان قاھارلى حان ايەلىنە اقىرىپ ۇمتىلعاندا, الدىنا جاتا قالىپ باسىن توسەگەن بورتە: ء«ومىر بويى اڭدىعانىڭ مەنىڭ باسىم ەدى, رەتى ەندى كەلدى. شاپ! شابا عوي!», – دەيدى.
بورتە ۇزاق كۇتەدى, بىراق, قىلىش سىلتەنبەيدى. باسىن كوتەرىپ قاراسا, شىڭعىس حاننىڭ ەت جۇرەگى ەزىلىپ, كوزىنەن پارلاپ جاس اعىپ تۇر ەكەن. الەمگە ءامىرىن جۇرگىزگەن ۇلى قاعاننىڭ بالالارى اكەسى ءبولىپ بەرگەن ۇلىستاردا بيلىك قۇرعانىمەن, ءوزارا تاتۋلىعىنان اجىرامادى. وعان ۇگەدەي ايىقپاس اۋرۋعا شالدىققاندا ءىنىسى تولەنىڭ «جان بەرەمىن» دەپ ءومىرىن اعاسىنا قۇرباندىققا بەرگەنى دالەل. قىپشاق دالاسى قازاققا ماڭگى مەكەن بولىپ قالدى. بورتەنىڭ ارمانى ورىندالدى.
«ساحنادا ۇلكەن جۇمىس ىستەلدى. وسىنداي پەسا جازىپ بەرگەنى ءۇشىن دۋلات يسابەكوۆكە زور العىسىمدى بىلدىرەمىن. تەاتر ماقساتى – تاريحتى كورسەتۋ, ەشكىم انىعىن بىلمەيتىن تاريحتىڭ سىرىن ايتىپ بەرۋ. بۇل مادەنيەتى مەن ونەرىنىڭ وركەندەۋىندە وزىندىك ەرەكشەلىگى بار قازاقستان مەن يتاليانىڭ الداعى ۇلكەن قارىم-قاتىناسىنىڭ باستاماسى عانا. «بورتە» سپەكتاكلى الداعى ۋاقىتتا يتاليا تەاترىنىڭ ساحناسىندا دا قويىلادى. قويىلىم رەجيسسەرى داۆيدە ليۆەرمور جۇزەگە اسىرۋ مۇمكىندىكتەرىن قاراستىرىپ, وسى باعىتتا جۇمىس ىستەپ جاتىر», دەگەن رەجيسسەر كارلو شاككالۋگا قازاقستان تەاترىنىڭ ەۋروپا تەاترلارىمەن بىرلەسىپ, شىعارماشىلىق جوبالاردى جۇزەگە اسىرىپ, ارەكەتتەسۋى ۇلكەن جاڭالىق اكەلەدى دەگەن ويىن جەتكىزدى.
سپەكتاكلدەن, ەڭ باستىسى, ءداۋىر تىنىسى سەزىلدى. ول گاللوگرافيامەن جاسالعان دەكوراتسيادان, ەرەكشە ۇلگىدەگى كوز تارتار ساحنالىق كيىمدەردەن, جاس ارتىستەردىڭ ءورشىل رۋحىنان ەسىپ تۇردى. سپەكتاكلگە اكتەرلەر جان-جاقتان جينالدى: تۇركىستان, الماتى, نۇر-سۇلتان, قوستاناي, تالدىقورعان تەاترلارىنىڭ سايدىڭ تاسىنداي ىرىكتەلگەن اقبوتا قايماقباەۆا, نۇركەن وتەۋىل, الماحان كەنجەبەكوۆا, ءاليحان ىدىرىشەۆا, ەرجان نۇرىمبەت, نارتاي ساۋدانبەك ۇلى, قونىسبەك بەگايداروۆ, زامزاگۇل بەگايداروۆا سىندى ساقا اكتەرلەرى مەن اكتريسالارى ۇلتتىق دراماتۋرگياعا اسقاق رۋحپەن كەلىپ قوسىلعان بورتە بەينەسىن بيىكتەتۋگە بار كۇش-جىگەرىن سالدى. شىڭعىس حاننىڭ بالالارى مەن تۋىستارىنىڭ رولىندە تۇركىستان تەاترىنداعى اكتەرلەر ترۋپپاسى كورىندى. ءۇش ساعاتتان ارتىق جۇرەتىن ۇزاق قويىلىمدى كورەرمەن كينو سەكىلدى قابىلدادى. بۇلدىر تاريحتىڭ ىشىنەن ارشىلىپ, اعاراڭداعان بورتە بەينەسى كورىندى. شىڭعىس حان – قاي كەزەڭدە دە كۇيىپ تۇرعان تاقىرىپ, كۇيدىرىپ الماي ساحنالاۋ – ەرلىك. ال بورتە – ەكسكليۋزيۆ.
«جاڭا قالادا, جاڭا تەاتردا, جاڭا پەسا قويىلىپ جاتىر. كورەرمەنگە رۋحاني راحات سىيلاعان دۋلات اعاعا راحمەت. تەاتر ۇجىمىنا, ءبىزدىڭ باستامامىزدى قۇپتاپ, جان-جاقتى قولداۋ كورسەتىپ وتىرعان تۇركىستان وبلىسىنىڭ اكىمدىگىنە, قالا باسشىلىعىنا, Nur Otan پارتياسىنا شەكسىز العىسىمدى بىلدىرەمىن. الداعى ۋاقىتتا دا وزىق تەحنيكالىق جانە كرەاتيۆ شەشىمدەرگە نەگىزدەلگەن تىڭ قويىلىمدار قالا تۇرعىندارى مەن قوناقتارىنا كوپتەپ ۇسىنىلاتىن بولادى», دەپ اتاپ ءوتتى تەاتر ديرەكتورى اينۇر كوپباساروۆا.
باسقا ءبىر تەاتردا جوق, تەك تۇركىستان تەاترىنىڭ تاعدىرىنا بۇيىرعان بىرەگەي دراماعا دراماتۋرگ دۋلات يسابەكوۆتىڭ ءوزى اۆتور رەتىندە از-كەم سىنىن ايتقانىمەن, تۇتاستاي العاندا, كوڭىلى تولعان تۇششىمدى باعاسىن بەرىپ, «بورتەگە» ءسات ساپار تىلەدى. سەبەبى «بورتەنى» الدا ەۋروپانىڭ ءتورت بىردەي تەاترى ساحنالاۋعا قۇلشىنىس تانىتىپ وتىر.