ۇلت ۇپايىن تۇگەندەگەن

قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى – ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ­تىڭ 2003 جىلعى قازاقستان حالقىنا جولداۋى ەلىمىز تاريحىندا اسا ۇلكەن مادەني بەتبۇرىسقا نەگىز بولدى. وسى قۇجات نەگىزىندە ەلىمىزدىڭ ساياسي دامۋىنىڭ ىشكى جانە سىرتقى باعىتى ايقىندالىپ قانا قويماي, ۇلت رۋحانياتى ءۇشىن ايرىقشا ماڭىزدى «مادەني مۇرا» باعدارلاماسى قولعا الىندى.

بۇل جايلى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى «بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ» اتتى باعدارلامالىق ماقالاسىندا: ء«بىز تاۋەلسىزدىك كەزەڭىندە بىرنەشە اۋقىمدى ءىس اتقاردىق. «مادەني مۇرا» باعدارلاماسى اياسىندا قازاقستان اۋماعىنداعى تاريحي-مادەني ەسكەرتكىشتەر مەن نىسانداردى جاڭعىرتتىق», دەپ ەسكە الادى.

وسى جىلداردى اتالمىش باعدار­لا­ما­­نى وتكىزۋ كوميسسياسى توبىندا بول­عان ابىز اعامىز ءابىش كەكىلباەۆ: «باعا­لاي بىل­مەگەنگە باق قونبايدى, قۋانا بىل­­مە­گەن­گە قۇت قونبايدى, بارىمىزدى باعا­لاي بىلەيىك, جوعىمىزدى تۇگەن­دەۋ­گە كىرىسە­يىك, اعايىن. ءبىزدىڭ حالقى­مىز قۇي­رىق جال­سىز ايتاقىردا, ايدا­لا­دا پاي­دا بول­عان جوق. مادەني مۇرا­مىزدى تۇ­گەن­دەۋ, وعان قامقورلىق جاساۋ – وتكەن تاري­­حى­مىزعا ىزەت, تۋاشاق ۇرپاق­قا قۇر­مەت. تا­ۋەل­سىزدىگىمىزدى باياندى ەتۋ ءۇشىن تاۋ­بە­مىز­دەن جاڭىلمايىق, تاۋەكە­لى­مىز­­دەن ت­ايى­ن­با­يىق. تاريح جالپى­نىڭ تاعدىرىنان قۇرا­لا­تىنىن بىلىڭ­دەر, ال جالقىنىڭ تاعدىرى تاريح­تى قالىپتاستى­راتىنىن تاعى ۇمىت­پا­ڭىزدار!» دەپ «مادە­ني مۇرا» باعدار­لاماسىنىڭ ماڭىزىنا باعا بەرگەن ەكەن.

بۇل پىكىر ءالى دە وزەكتىلىگىن جويعان جوق. تاۋەلسىزدىكتىڭ ەكىنشى 10 جىلدىعىنىڭ العاشقى كەزەڭىندە ەلباسى نۇرسۇلتان ءابىش­ ۇلىنىڭ باستاماسىمەن قولعا الىن­عان «مادەني مۇرا» باعدارلاماسى ەڭ اۋەلى, ۇزاق جىلدار بويى وتارلانۋ زاردا­بىن شەككەن قاراپايىم بۇقارانىڭ تاريحي ساناسىن جاڭعىرتۋمەن قاتار, قولدا بار ماڭىزى زور مادەني قۇندىلىقتاردى ساقتاۋ جانە پايدالانۋدا قۇقىقتىق پار­­مەندى جۇمىستار جۇرگىزۋدى, سونىڭ ىشىن­­دە مادەني مەكەمەلەردىڭ, عىلىمي-زەرت­تەۋ جانە جوبالاۋ ينستيتۋتتارىنىڭ, جاڭعىرتۋ ۇيىم­دارىنىڭ ماتەريالدىق-تەح­نيكالىق بازاسىن كۇشەيتىپ, ولاردىڭ جۇمىستارىن قارجىلان­دىرۋدى نەگىز­گى ۇستانىم رەتىندە باسشىلىققا الدى. باع­دار­لامانى قارجىلاندىرۋ رەسپۋبلي­كا­لىق بيۋدجەت ەسەبiنەن جۇرگىزىلىپ, شى­عىن كولەمi جىل سايىن ناقتى­لانىپ وتىردى.

باعدارلامانىڭ ءىس-شارالار جوس­پارىن كاسىبي دەڭگەيدە جۇزە­گە اسىرۋ ءۇشىن ۇكىمەت جانى­نان ءار سالانىڭ عالىمدارى مەن بىلىك­تى ماماندارىنان جاساق­تال­عان «قوعامدىق كەڭەس» قۇ­رى­­لىپ, ونىڭ جانى­نان 16 سەك­تسيا جاساقتالدى. بۇل سەك­تسيا­­لار­دى مىقتى ماماندار, تانى­مال عا­­لىم­دار باسقاردى. «قوعام­دىق كەڭەس» ما­قۇل­داعان ءىس-شارا­لار جوس­پارىن ەلباسى جەكە باقى­لاۋىن­دا ۇستاپ, كەيبىر جوبا­لار­عا قاتىستى تىڭ ۇسىنىستار ەن­گىزدى. سون­داي-اق باعدارلامانى جۇ­يەلەپ, جىلىك­تەپ ءىس-شارالار جوسپارىن جاساۋدى ۇكى­مەت­كە تاپسىردى. اتقارۋشى ورگان بۇل تاپ­سىرمانى التى ايدا ورىنداپ شىقتى.

وسى ورايدا, ۇزاق جىل «مادە­ني مۇرا» مەملەكەتتىك باعدار­لا­ماسىنىڭ جاۋاپتى حاتشىسى قىزمەتىن اتقارعان تانىمال قا­­لام­گەر الىبەك اسقار: «ال­عا­­شىن­دا بايقاماعان ەكەنبىز باع­­­دار­­لامانىڭ باسى مەن اياعى ۇشان-تەڭىز, اۋقىمىنا قۇشاق جەت­پەس, اۋماعىنا ورە جەتپەس ار­نا­لى جۇمىس, كۇردەلى قارە­كەت ەكەن. تاريحىمىز بەن مادە­نيە­تىمىزدىڭ باي­لى­عى مەن بار­لى­عىن, حالقىمىزدىڭ ەر­لىگى مەن نار­لى­عىن كورسەتەر شاق تۋعانىن ىش­­تەي سەزسەك تە, «بيسميللا­مىز­­دى» نە­دەن باستارىمىزدى بىل­مەي اڭىر­دىق, باعدارىمىزدى اي­قىن­داي الماي داعداردىق. ء«بىر كۇن تاماق ىشپەگەننەن قى­رىق كۇن اقىل سۇراما» دەپتى عوي بايا­عىدا اتام قازاق. سول سەكىلدى بودان سانانىڭ تەمىر قۇر­ساۋىنان ەندى عانا بوساپ شىق­قان بىزدەردىڭ وڭ مەن سولىمىز­دى تاني الماي جاتۋىمىز, باع­دار­دان جاڭىلۋىمىز, تاپىراش ات­تاي تاپىراقتاپ قالۋىمىز زاڭ­دى دا شىعار. ايتەۋىر, ءبارى­مىز شۋلاپ ءجۇرىپ, جابىلا ءجۇ­رىپ الدىمەن باعدارلامانىڭ تۇجى­رىم­داماسىن ازىرلەپ, جوعارىدان بەكىتتىرىپ الدىق», دەپ ەسكە الادى.

وسىلاي قابىلدانىپ بەكىتىل­گەن تۇ­جى­رىم­دامادا باعدارلا­مانىڭ ماق­ساتى ايقىن­دالىپ, رۋحانيات جانە بiلiم بەرۋ سالا­سىن دامىتۋ, ءeلىمىزدىڭ مادەني مۇرا­سى­نىڭ ساقتالۋى مەن تيiمدi پايدالانى­لۋىن قام­تاماسىز ەتۋ ءىسى جۇيەلەنىپ, نەگىز­گى مiن­دەتتەرi تومەندەگىدەي بولىپ بەلگىلەنەدى:

ەلىمىزدiڭ ماڭىزدى تاري­حي-مادەني جانە ساۋلەت ەسكەرت­كiشتەرiن قايتا جاڭ­عىرتۋ; مادەني مۇرانى, سونىڭ iشiندە قازiرگi زامانعى ۇلتتىق ما­دەنيەتتi, اۋىز ادەبيەتiن, داس­تۇر­لەر مەن ادەت-عۇرىپ­تار­دى زەر­دەلەۋدiڭ تۇتاستاي جۇيەسiن قۇرۋ; كوركەم جانە عىلىمي كىتاپ سەريا­لارىن شىعارۋ ارقىلى ۇلتتىق ادەبيەت پەن جازۋ­دىڭ سان عاسىرلىق تاجiريبەسiن قورىتۋ; الەمدiك عىلىمي وي-سانا­نىڭ, مادە­نيەت پەن ادەبيەتتiڭ تاڭ­داۋلى جەتiس­تiكتەرi­نىڭ نەگi­زiندە گۋمانيتارلىق ءبىلىم بەرۋدiڭ مەملەكەتتiك تiلدەگi تولىققاندى قورىن قۇرۋ; ەلىمىزدىڭ قورلارىندا, مۇراعاتتارى مەن قويمالارىندا ساقتالعان اسا كور­نەكتi اۋىزەكi كاسiبي داستۇردە ورىنداۋشى – مۋزى­كانتتاردىڭ فونوجازبا­لارىن قالپىنا كەلتiرۋ جانە ولار­دى قازiرگi زامانعى اۋديو­تاسپالارعا كوشiرۋ.

سونىمەن قاتار باعدارلامانى ىسكە اسىرۋ جولى ءۇش باعىتتا جۇرگىزىلەتىن بولدى. ولار:

رەستاۆراتسيا, ارحەولوگيالىق قاز­بالار. مادەني مۇرانى زەردەلەۋدىڭ تۇتاس­تاي جۇيەسىن قۇرۋ. ۇلتتىق, الەمدىك وي-سانا­نىڭ كىتاپ سەريالارىن شىعارۋ.

جوعارىدا بەكىتىلگەن باعىت­تار بو­يىن­شا جوسپارلانعان جۇ­مىستىڭ الدى 2004 جىلى باستالدى. ەڭ اۋەلى, قازاق حال­قىنىڭ ما­دەنيەتى مەن تاريحىنا قاتى­سى بار قولجازبالاردى, كىتاپتار مەن مۇ­را­عات­تىق قۇجاتتاردى تابۋ جانە ساتىپ الۋ ءۇشىن الىس جانە تاياۋ شەتەلدىك ارحيۆ­تەر مەن كىتاپحانالارعا عىلى­مي-زەرت­تەۋ ەكسپەديتسيالار ۇيىم­داس­­تىرىلىپ, 2005 جىلى العاش­قى عىلىمي-ىزدەستىرۋ توپتارى قىتاي, موڭعوليا, رەسەي, وزبەك­ستان, باتىس ەۋروپا ەلدەرىنە اتتاندىرىلدى.

ارادا بىرەر اي ۋاقىت وتكەن­دە شەتەلگە اتتانعان ساراپشى­لار قازاقستان تاريحى مەن مادە­نيەتىنە قاتىستى بۇرىن بىزگە بەيمالىم, ءالى زەرتتەلمەگەن تىڭ دەرەككوزدەر تاۋىپ اكەلدى. قى­تاي ارحيۆتەرىنەن شاعاتاي, مانجۋر, ويرات, موڭعول جانە قىتاي تىلدەرىن­دە جا­زىلعان قازاقستان تاريحى مەن مادە­نيەتى جونىندە ايرىقشا ماڭىزى بار بەس مىڭنىڭ ۇستىندە قۇجات ەلىمىزگە جەت­كىزىلدى. بۇل قۇجاتتاردا قازاق حاندارى مەن سۇلتاندارىنىڭ وزگە مەملەكەت­تەر: قىتاي, قوقان, حيۋا, قىرعىز حاندىق­تارىمەن رەسمي حات-حابار الماسۋلارى باياندالىپتى. قازاقستان تاريحىنا بايلانىستى بۇل جازبالار سول زاماننىڭ ساياسي احۋالىنان حابار بەرەتىن اسا قۇندى دەرەكتەر دەپ باعالاندى.

مۇنداي تابىستى زەرتتەۋلەر وتاندىق مامانداردىڭ جىگەرىن جانىپ, رۋحىن كوتەردى, ءتىپتى قانات­تاندىرىپ جىبەر­گەن­دەي بولدى. ەكى جىلدان سوڭ ەجەل­گى تۇرىك جازبالارىن ىزدەستىرۋ ماق­ساتىن­دا ەتنوگراف-عالىمداردان جاساق­تال­عان قو­سىم­شا عىلىمي ەكسپەديتسيا موڭ­عول دالاسىنا اتتاندىرىلدى. ولار ەجەلگى تۇرىك جازبالارىن تاۋىپ, الەم­دىك تۇركولوگيا عىلىمىنا ۇلەس قوستى. سو­نىمەن قاتار يۋنەسكو-نىڭ الدىن الا تىزىمىندە تۇرعان الەمدىك مۇرا­نىڭ (ۆسەميرنوە ناسلەديە) الەۋەتتى نىسان­دارىنىڭ دەرەكقورىن جاساۋ جۇمىسى ءساتتى اياقتالدى.

«مادەني مۇرا» مەملەكەتتىك باعدار­لاماسىن ىسكە اسىرۋدىڭ العاشقى ءۇش جىلىندا رەسپۋب­ليكالىق بيۋدجەتتەن 2 728,8 ملن تەنگە, ونىڭ ىشىندە 2004 جىلى – 641,6 ملن تەڭگە, 2005 جىلى – 749,4 ملن تەڭگە, 2006 جىلى – 1 337,7 ملن تەڭ­گە ءبولىندى. ال باعدارلاما قارقىن العان 2007-2011 جىلدارى مەملەكەت تاراپىنان 12 ميلليارد تەڭگەگە جۋىق قارجى ءبولدى.

باسقاسىن بىلاي قويعاندا, تاۋەلسىزدىك جىلدارى تمد ەل­دەرىندە مادەني سالاعا ءدال وسىنداي قارجى بولگەن مەملەكەت جوق. العاشقى جەتى جىلدا 93 تاريحي-ما­دەني نىسان جاڭعىرتىلىپ, ونىڭ 73-ىنە قا­ل­پىنا كەلتىرۋ جۇمىسى جۇرگىزىلدى. اي­تا كەتەتىن جايت, بۇل نىسانداردىڭ كوبى ما­­گيست­رالدىق جولدار بويىنداعى ەل­دى مە­كەندە ورنالاسقاندىقتان, ولار رەسپۋب­ليكالىق جانە حالىق­ارا­­لىق تۋريستىك مارشرۋتتارعا ەندى.

سونىمەن بىرگە العاشقى جىل­دارى 40-قا جۋىق قورعان مەن قالاشىقتاردا ار­حەو­لوگيالىق زەرتتەۋلەر جۇرگىزىلدى. نا­تي­­جەسىن­دە, اتىراۋ مەن قارقارالىدان, شى­لىك­تى مەن بەرەلدەن التىن كيىم­دى ادام اشە­كەي­لەرى تابىلدى. قازاق جەرىنىڭ ءتورت بۇ­رى­شى­نان مۇنداي ءبىر-بىرىنە ۇقساس التىن بۇيىم­دار تابىلۋى – باتىر بابالاردىڭ داڭق­تى تاريحىن ايعاقتايدى. تابىلعان ماتەريال­د­ار قازاق تاريحىنىڭ جارقىن بەتتەرىن تولىقتىردى.

سونداي-اق «مادەني مۇرا» باعدار­لاماسى تمد جانە الىس شەتەلدەردە ۇلكەن رەزونانس تۋدىر­دى. بۇعان دالەل – 2006 جىل­عى 19 ساۋىردە پاريج قالا­سىن­داعى يۋنەسكو شتاب-پاتەرىن­دە «مادەني مۇرا» باعدارلا­ما­سىنىڭ تۇساۋ­كەسەر ءراسىمى ءوتتى. بۇل تۇساۋكەسەردى يۋنەسكو-نىڭ باس ديرەكتورى ك.ما­تسۋ­را «باتىس پەن شىعىستى بايلانىس­تى­­رىپ جاتقان قازاقستاننىڭ مادەني مۇ­را­سى ءۇشىن ەرەكشە وقيعا» دەپ اتاپ ءوتتى.

2007 جىلعا دەيىن باعدارلاما اياسىندا, 35 مىڭنان استام جىلجىمايتىن تاريح, ارحەولوگيا, ساۋلەت جانە مونۋمەنتالدىق ەسكەرت­كىشتەر, مادەنيەت جۇيە­سىن­دەگى 89 مەملەكەتتىك مۇرا­جاي قورلارى مەن ولاردىڭ ەكسپوزي­تسيا­­سىنداعى 2 ملن 56 مىڭ بىر­لىك مادەني قۇندىلىقتار, مادە­نيەت جۇيەسىندەگى 3066 مەملە­كەت­تىك كىتاپحانالارداعى 66 ملن 840 مىڭ توم كىتاپتار, سيرەك كەزدەسەتىن قولجازبالار مەن با­­سى­لىمدارعا جاڭعىرتۋ جۇ­مىس­­تارى جۇرگىزىلدى. ولاردىڭ ىشىن­دە: ايشا ءبيبى, ارىستان باب, ىسمايىل اتا, سىرلى تام, ەسىم حان, شوقاي داتقا, وقشى اتا, قارا سوپى, اققويلى مەشىت-مەد­رەسەسى, قارا­قوجا, اقتاس, ءۇشارال, شوپان اتا, قارا­مان اتا مازار نىساندارى جانە ت.ب بار.

سونىمەن قاتار وسى ارالىقتا, ارحەو­لوگيالىق قازبا مۇرالار, ەتنوگرا­فيالىق ەكسپەديتسيا ماتەريالدارى جيناقتالىپ, ناق­تى جۇيەگە ءتۇستى. قول جەتكەن جەتىس­تىك­تەر قاتارىندا «بابالار ءسوزى­نىڭ» الار ورنى بولەكشە. بۇعان دەيىن ءار جەردە شا­شىلىپ, قۇرىپ كەتۋدىڭ الدىندا تۇر­عان حال­قى­مىزدىڭ رۋحاني مۇراسى 100 تومعا جيناقتالىپ, جارىق كوردى. تاسقا باسىل­عان وسىناۋ مول مۇرا ەندىگى كەزەكتە قازاق حالقىنىڭ باعا جەتپەس قازىناسى, كەلەر ۇرپاقتىڭ ماڭگىلىك يگىلىگى بولىپ قالماق.

جۇمىس ناعىز قىزعان 2008 جىلى ماۋسىمدا ەلباسى نۇرسۇل­تان نازارباەۆتىڭ توراعالىعىمەن اقوردادا قوعامدىق كەڭەستىڭ كەڭەيتىلگەن وتىرىسى ءوتىپ, بۇ­عان دەيىن باعدارلاما اياسىندا اتقا­رىل­عان ىسكە تومەندەگىدەي باعا بەرىلدى.

باعدارلاما ۇلتىمىزعا رۋحا­ني سەر­پىلىس اكەلىپ, مادە­نيەتىمىزگە جاڭا دەم بەردى. ناتيجەسىندە, رۋحانياتى­مىز جىل سايىن جاڭا قۇندىلىق­تارمەن تولىقتى. باعدارلاما ارقىلى قازاق حال­قى­نىڭ مادەني مۇراسىن زەرت­تەۋدىڭ ءبىرتۇتاس جۇيەسىن قۇرىلدى. ۇلتتىق جانە الەمدىك عىلى­مي وي-سانا مەن مادەنيەت سالا­سىن­دا ادەبيەتتەر دايىنداۋ جو­نىن­دە اۋقىمدى جۇمىستار اتقارىلدى.

وسىلايشا, ەلدىڭ رۋحىن سەرپىل­تىپ, ەڭسەسىن كوتەرگەن, ەلدىگى­مىزدىڭ ەرەن ۇلگى­سىن پاش ەتكەن بۇل باعدارلاما عىلى­مي-مادە­ني عانا ەمەس, ەلىمىزدەگى ءىرى سايا­سي جوبا بولدى. تاريحىمىزدىڭ اق­تاڭ­­داق بەت­تەرى­نىڭ ءبىرازىن دايەك­تەدى, مادە­نيەتى­مىز­­دىڭ مول مۇراسىن مايەكتەدى. مۇرا­تانۋ ءىسىن جۇ­يە­لەۋگە نەگىز سالىپ بەردى. تۇتاس حال­قى­مىز­دىڭ مارتەبەسىن كوتەرىپ, مەرەيىن اسىردى.

باعدارلامادا بەلگىلەنگەن ءىس-شارا­لار­دى تياناقتى جۇزەگە اسىرۋ جۇمىس­تارى ونشاقتى جىلعا سوزىلىپ, دىت­تەگەن نا­تي­جەگە قول جەتكىزىلدى. وسى جۇ­مىس­تار­دىڭ ارقاسىندا قازاق حالقىنىڭ مادە­ني مۇ­راسىن زەرتتەۋدىڭ ءبىرتۇتاس جۇيەسى قۇرىلدى, ول عىلىمي تۇر­عىدا ناقتى جولعا ءتۇستى.

ءسوزىمىزدى تۇيىندەپ ايتار بولساق, «مادەني مۇرا» – حالقى­مىزدىڭ ۇلتتىق جانە مەملەكەتتىك سانا-سەزىمىنىڭ, ءبىلىم الۋ مەن مادەنيەتارالىق تۇسىنىستىكتىڭ نى­­عا­يۋىنا تەرەڭ اسەر ەتتى. سون­داي-اق ۇلتى­­مىزعا رۋحاني سەرپىلىس بەرىپ, مادە­­­نيەتى­مىزدىڭ دامۋىنا جاڭاشا لەپ اكەل­دى. تىپتەن ايتار بولساق, 2004 جىلى باستال­عان يگى ءىس 2017 جىلى ەلباسى نەگىزدەپ بەرگەن «بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ» باعدارلاماسىنا ۇلاستى.