جاقىندا رەسەيدىڭ پەرم ۋنيۆەرسيتەتىندە ورىن العان, ودان ءتورت اي بۇرىن تاتارستان استاناسى قازانداعى مەكتەپتە بولعان قايعىلى جاعدايلار ءبىلىم بەرۋ نىساندارىنداعى قاۋىپسىزدىكتى كۇشەيتۋدىڭ ماڭىزدى ەكەنىن كورسەتتى. بۇل وقيعاعا بەيجاي قاراماعان ەلىمىزدە بالالار ءۇشىن قاۋىپسىز ورتانى قامتاماسىز ەتۋدىڭ كەشەندى ءىس-شارالارى قولعا الىنىپ, تەرروريستىك تۇرعىدان وسال وقۋ ورىندارىنىڭ قورعالۋىنا باسا ءمان بەرىلىپ جاتىر.
جاھاندانۋ زامانىندا كورشى ەل تۇگىلى, الەمنىڭ كەز كەلگەن تۇسىندا بولعان وقيعادان ساباق العان ماڭىزدى. ويتكەنى قايبىر ەلدەگى قانداي دا جاعداي بولسىن, ەلىمىزدە قايتالانۋ ىقتيمالدىعىن جوققا شىعارا المايمىز. سوندىقتان تەرروريزم سياقتى قىلمىسقا قارسى كۇرەس ادامزاتقا ورتاق ماسەلە رەتىندە قاراستىرىلادى. بۇل رەتتە ءبىلىم بەرۋ نىساندارىنىڭ قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋ ءجىتى نازاردا بولعانى ءجون.
رەسەيدەگى قايعىلى وقيعادان كەيىن ەلىمىزدىڭ ءبىلىم جانە عىلىم ءمينيسترى اسحات ايماعامبەتوۆ Facebook-تەگى پاراقشاسىندا جازبا قالدىرىپ, وقۋ ورىندارىنىڭ ءاربىر باسشىسى بالالاردى قورعاۋ ماسەلەسىنە باسىمدىق بەرۋى ءتيىس ەكەنىن ايتتى.
«ەل پرەزيدەنتى قاسىم-جومارت كەمەل ۇلى توقاەۆ ءبىلىم بەرۋ ۇيىمدارىنىڭ قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋ قاجەتتىلىگىن اتاپ ءوتتى. بۇل ماسەلە ۇكىمەت وتىرىسىندا ەگجەي-تەگجەيلى قارالىپ, اكىمدىكتەرگە تاپسىرما بەرىلدى. سونداي-اق جوو باسشىلىعىنا وقۋ كورپۋستارى مەن جاتاقحانالاردا قاۋىپسىزدىكتى كۇشەيتۋ كەرەكتىگى ايتىلدى», دەدى مينيستر.
سونىمەن قاتار ول بۇل تاپسىرمالاردىڭ جابدىقتاردى تۇگەندەۋ, جەدەل باسقارۋ ورتالىعىنا بەينەكامەرالاردى قوسۋدى قامتاماسىز ەتۋ, جوو-عا كىرۋ رەجىمىن كۇشەيتۋ جانە توتەنشە جاعداي تۋىنداعان كەزدە قابىلداناتىن ءىس-قيمىلدار بويىنشا ساباقتار وتكىزۋ ەكەنىن كولدەنەڭ تارتتى. «قازىرگى ۋاقىتتا مينيسترلىك باسقا مەملەكەتتىك ورگاندارمەن بىرلەسىپ ءبىلىم بەرۋ وبەكتىلەرىنىڭ تەرروريزمگە قارسى قورعالۋىن ۇيىمداستىرۋ بويىنشا قۇجات ازىرلەدى. وسى ءنورماتيۆتى-قۇقىقتىق اكتىنى تالقىلاۋ بارىسىندا 2 مىڭنان اسا سۇراق پەن ۇسىنىس كەلىپ ءتۇستى. بۇل قۇجات كەيبىر ازاماتتاردى الاڭداتاتىنىن بىلەمىز. ولار دابىل باتىرمالارىن, بەينەباقىلاۋ جۇيەسىن, تۋرنيكەتتەردى ورناتۋعا جانە توتەنشە جاعدايداعى وقۋ-جاتتىعۋلار وتكىزۋگە قارسى ەكەندىگىن جازدى. مەن بۇل ەرەجەلەردىڭ بالالارعا قاۋىپ توندىرمەيتىنىن, كەرىسىنشە ولاردىڭ قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋگە جانە مۇنداي جاعدايلاردىڭ الدىن الۋعا باعىتتالعانىن مالىمدەيمىن», دەدى ا.ايماعامبەتوۆ.
سونداي-اق ۆەدومستۆو باسشىسى ءاربىر ءبىلىم بەرۋ ۇيىمىندا بارلىق قاۋىپسىزدىك شاراسى قابىلدانۋى قاجەت ەكەنىن, اكىمدىكتەر بۇل ماسەلەنى كەشەندى شەشۋ ءۇشىن قوسىمشا قاراجات ءبولىپ جاتقانىن جەتكىزدى. اتاپ ايتقاندا, بەينەباقىلاۋ كامەراسىن, كۇزەت سيگنالى مەن دابىل باتىرماسىن ورناتۋ, جەدەل باسقارۋ ورتالىعىنا بەينەكامەرالاردى قوسۋ, وتكىزۋ رەجىمىن ۇيىمداستىرۋ جانە قاۋىپسىزدىك جۇيەسىنىڭ باسقا دا ەلەمەنتتەرى قاراستىرىلماق. قىزمەتكەرلەر مەن وقۋشىلار تەحنيكالىق شارالاردان بولەك, توتەنشە جاعداي كەزىندەگى ءىس-قيمىل الوگوريتمىن ءبىلۋ قاجەت. بۇعان قوسا ءبىلىم بەرۋ ۇيىمدارىندا تاربيە جۇمىسىن كۇشەيتۋ دە باستى نازاردا بولادى.
جالپى قازىرگى تاڭدا ەلىمىزدە بالالار ءۇشىن قاۋىپسىز ورتانى قامتاماسىز ەتۋ جونىندە بىرقاتار ءىس-شارا جۇرگىزىلىپ جاتىر. اتاپ ايتقاندا, ۇكىمەتتىڭ 2021 جىلدىڭ 6 مامىرىنداعى №305 قاۋلىسىمەن تەرروريستىك تۇرعىدان وسال (تتو) وبەكتىلەردىڭ تەرروريزمگە قارسى قورعالۋىن ۇيىمداستىرۋعا قويىلاتىن تالاپتار بەكىتىلدى. جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگانداردىڭ ىشكى ىستەر ورگاندارىمەن كەلىسۋى ارقىلى ءبىلىم بەرۋ ۇيىمدارىنىڭ تەرروريزمگە قارسى قورعالۋ پاسپورتىن ازىرلەۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلۋدە. مۇندا تتو وبەكتىلەرگە ءبىلىم الۋشىلار مەن پەرسونالدىڭ ناقتى سانى ءجۇز جانە ودان كوپ ءبىلىم بەرۋ ۇيىمدارى جاتاتىنىن اتاپ وتكەن ءجون.
بيىل ماۋسىم ايىنىڭ سوڭىندا ىشكى ىستەر ءمينيسترى ەرلان تۇرعىمباەۆ ەلىمىزدە تەرروريستتىك تۇرعىدان وسال ساناتىنا جاتقىزىلعان 8,8 مىڭنان اسا ءبىلىم بەرۋ نىسانى بار ەكەنىن مالىمدەگەن ەدى. ولاردىڭ سانى وسى جىلدىڭ ءساۋىر ايىندا ۇكىمەتتىڭ ءتيىستى قاۋلىسىنىڭ قابىلدانۋىمەن 2,3 مىڭعا ارتتى.
«قازانداعى قايعىلى وقيعالاردى ەسكەرە وتىرىپ, قازاقستاننىڭ وقۋ ورىندارىندا بارلىق جالپى ءبىلىم بەرەتىن مەكتەپتەرگە جوسپاردان تىس تەكسەرۋ جۇرگىزىلدى, بىرقاتار كەمشىلىك انىقتالدى. مەكتەپتەر 100% بەينەباقىلاۋ كامەرالارىمەن قامتاماسىز ەتىلگەن. بىراق ونىڭ جارتىسىنا جۋىعى ستاندارتقا سايكەس كەلمەيدى. جۇمىس ىستەمەيتىن, توققا قوسىلماعان جانە دۇرىس ورناتىلماعان كامەرالار بار. وسىنداي كەمشىلىكتەر قاراعاندى وبلىسىندا كوپ تىركەلگەن. 505 مەكتەپتىڭ 84%-ىندا ءتيىستى بەينەكامەرا ورناتىلماعان. تۇركىستان وبلىسىنداعى 889 مەكتەپتىڭ 69,7%-ىندا بەينەكامەرالار تەحنيكالىق پارامەترگە ساي ەمەس. مەكتەپكە كىرەتىن جانە شىعاتىن ەسىكتە, ءار قاباتتا, اۋلادا كامەرالار تۇرۋى كەرەك. ودان بولەك جەدەل باسقارۋ ورتالىعىنا كامەرالاردىڭ ءبىرازى قوسىلماعان. ەلىمىز بويىنشا تەك 1 085 مەكتەپ قوسىلعان. مۇنداي پروبلەمالار شىمكەنت, الماتى, جامبىل جانە باتىس قازاقستان وبلىستارىندا بار. جەرگىلىكتى جەرلەردە مەكتەپتەردى شۇعىل دىبىستىق جانە سيگنالدىق حابارلاۋ جۇيەلەرىمەن جابدىقتاۋ ماسەلەلەرى دە تولىق شەشىلمەگەن. ولار ءار ءۇشىنشى مەكتەپتە عانا بار. مۇنداي جۇيەلەر قاۋىپتى نەمەسە داعدارىستىق جاعدايلار تۋىنداعان كەزدە, بالالاردى ەۆاكۋاتسيالاۋ نەمەسە ىشكى بولمەلەرگە بوگدە ادامداردىڭ كىرۋىنە توسقاۋىل قويۋ ءۇشىن دەرەۋ دابىل بەرۋ قاجەت بولعان كەزدە كەرەك. الماتى, پاۆلودار جانە باتىس قازاقستان وبلىستارىنداعى مەكتەپتەر سيگنال بەرۋ جۇيەلەرىمەن جابدىقتالماعان. بارلىق جەردە «دابىل تۇيمەلەرىن» ەنگىزۋ قاجەت. ولار بەلگىلى ءبىر جەردە بولۋى كەرەك. بۇل كەز كەلگەن قاۋىپ-قاتەر نەمەسە توتەنشە جاعدايلار تۋىنداعان كەزدە كۇزەت ۇيىمدارىنىڭ ورتالىقتاندىرىلعان باقىلاۋ پۋلتتەرىنە جەدەل دابىل سيگنالىن بەرۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. الايدا مۇنداي «دابىل تۇيمەلەرى» مەكتەپتەردىڭ 9,3%-ىندا عانا بار», دەدى ە.تۇرعىمباەۆ.
ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگى بالالاردىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋ كوميتەتىنىڭ توراعاسى ەسەنعازى يمانعاليەۆ ۇكىمەتتىڭ جوعارىدا اتالعان قاۋلىسىن ىسكە اسىرۋ ءۇشىن تتو وبەكتىلەردىڭ تەرروريزمگە قارسى قورعالۋىن ۇيىمداستىرۋ جونىندەگى نۇسقاۋلىق ازىرلەنگەنىن ايتتى.
«نۇسقاۋلىق بەكىتىلگەننەن كەيىن تەرروريستتىك تۇرعىدان وسال ۆەدومستۆولىق وبەكتىلەردىڭ تەرروريزمگە قارسى قورعالۋىن ۇيىمداستىرۋ جونىندەگى جول كارتاسى ازىرلەنەدى. وقۋ جىلى ىشىندە پەداگوگ قىزمەتكەرلەر مەن وقۋشىلاردى توتەنشە جاعدايلار قاۋىپسىزدىگىن, تەرروريستتىك قاتەردى قامتاماسىز ەتۋ قاعيدالارىنا وقىتۋ جانە ءبىلىم بەرۋ ۇيىمدارىندا شتاتتان تىس جاعدايلارعا دەن قويۋ بويىنشا جىل سايىنعى وقۋ-جاتتىعۋلار ۇيىمداستىرىلادى. ء«بىلىم تۋرالى» زاڭى اياسىندا ءبىلىم بەرۋ ۇيىمدارىندا جانە ولاردىڭ اۋماقتارىندا پايدالانۋعا تىيىم سالىنعان جانە ەنگىزۋگە شەكتەلگەن زاتتار مەن زاتتاردىڭ تىزبەسى بەكىتىلدى. كورسەتىلگەن نورما قاۋىپسىز جانە جايلى وقۋ ورتاسىن قۇرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى, كامەلەتكە تولماعانداردىڭ زاڭعا باعىنۋشىلىق مىنەز-قۇلقىن قالىپتاستىرۋعا, قۇقىق بۇزۋشىلىق فاكتىلەرىن نەمەسە قوعامعا قارسى ءىس-ارەكەتتەردى انىقتاۋعا جانە جولىن كەسۋگە, سونداي-اق بالالاردىڭ دەنساۋلىعىنا زيان كەلتىرۋدىڭ الدىن الۋعا جاردەم كورسەتەدى. سونىمەن قاتار ۇكىمەت جانىنداعى كامەلەتكە تولماعانداردىڭ ىستەرى جانە ولاردىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋ جونىندەگى ۆەدومستۆوارالىق كوميسسيانىڭ 29 وتىرىسىنىڭ قورىتىندىسى بويىنشا قازىرگى ۋاقىتتا ىشكى ىستەر ورگاندارىمەن بىرلەسىپ ءبىلىم بەرۋ ۇيىمدارىنىڭ تتو وبەكتىلەردىڭ تەرروريزمگە قارسى قورعالۋىن ۇيىمداستىرۋعا قويىلاتىن تالاپتارعا سايكەستىگىنە تەكسەرۋ جۇرگىزىلۋدە», دەدى بالالاردىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋ كوميتەتىنىڭ توراعاسى.
سونداي-اق ە.يمانعاليەۆ قازىرگى ۋاقىتتا مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاپسىرماسىنا سايكەس جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندار مامانداندىرىلعان كۇزەت قىزمەتىن ەنگىزۋ بويىنشا جۇمىس جۇرگىزىپ جاتقانىن اتاپ ءوتتى. ونىڭ ايتۋىنشا, تتو وبەكتىلەرىنە جاتاتىن ءبىلىم بەرۋ ۇيىمدارىن قورعاۋعا ليتسەنزياسى بار جەكە كۇزەت ۇيىمدارىنا عانا رۇقسات ەتىلەدى. «كۇزەت قىزمەتى تۋرالى» زاڭعا سايكەس كۇزەت قىزمەتتەرىن كورسەتۋدى جەكە كۇزەت ۇيىمدارى جۇزەگە اسىرادى. كۇزەتۋدى جۇزەگە اسىرۋعا ليتسەنزياسى بار جەكە كۇزەت ۇيىمدارى ءۇشىن بىلىكتىلىك تالاپتارى زاڭنامالىق تۇردە قاتاڭداتىلدى. سونىمەن قاتار جەكە كۇزەت ۇيىمىنىڭ كۇزەتشىسى لاۋازىمىنا 19 جاسقا تولعان جانە كۇزەتشiنiڭ ارنايى دايارلىعىنان وتكەن ازاماتتار قابىلدانادى. جەكە كۇزەت ۇيىمىندا كۇزەتشى لاۋازىمىن اتقاراتىن قىزمەتكەرلەر مامانداندىرىلعان وقۋ ورتالىعىندا دايارلاۋ جانە بىلىكتىلىگىن
ارتتىرىپ وتىرادى. توتەنشە جاعداي كەزىندە شۇعىل ارەكەت ەتۋ ءۇشىن كۇزەتشى لاۋازىمىنىڭ بىلىكتىلىك تالاپتارى, ونىڭ ىشىندە راديو بايلانىستىڭ جانە قىزمەتتىك قارۋ سالاسىندا جۇمىس تاجىريبەسىنىڭ بولۋ مىندەتتىلىگى جوعارىدا اتالعان قولدانىستاعى زاڭنامادا ايقىندالعان.
جالپى پەرم ۋنيۆەرسيتەتىندە بولعان قايعىلى وقيعا ەلىمىزدەگى جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ قاۋىپسىزدىگىن قايتا پىسىقتاۋىنا ىقپال ەتتى. مىسالى, ەلورداداعى ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ ءباسپاسوز قىزمەتى وقۋ ورنىندا قاۋىپسىزدىك شارالارىنا باسا ءمان بەرىلەتىنىن حابارلادى.
بىزگە بەرىلگەن مالىمەت بويىنشا, ەۇۋ-ءدىڭ كەشەندى قاۋىپسىزدىك جانە باقىلاۋ قىزمەتىندە 109 ادام جۇمىس ىستەيدى. باسشى جانە ونىڭ ورىنباسارىنان بولەك 62 باقىلاۋشى, 5 اعا باقىلاۋشى, 38 باقىلاۋشى-ۆاحتەر جانە شتاتتىق كەستە بويىنشا ءبىر-بىردەن وپەراتور, اعا وپەراتور, ۆيدەو وپەراتور بار. قاۋىپسىزدىك قىزمەتىنىڭ بەينەباقىلاۋ قىزمەتكەرلەرى بەينەباقىلاۋ كامەرالارىن ۇدايى قاداعالاپ وتىرادى. بارلىق وقۋ عيماراتىندا رۇقساتناما تەكسەرۋ ساپاسىن ارتتىرۋ ءۇشىن قوسىمشا 2 باقىلاۋشى قىزمەتكەردەن قويىلعان. تۇنگى ۋاقىتتا ستۋدەنتتىك ۇيلەردىڭ اۋلاسى 2 كەزەكشىلىك اۋىسىممەن باقىلاۋعا الىنادى. سونداي-اق ۋنيۆەرسيتەتتىڭ ازاماتتىق قورعانىس جانە ەڭبەكتى قورعاۋ قىزمەتىمەن بىرلەسە توتەنشە جاعداي بويىنشا وقۋ-جاتتىعۋ جيىندارىن وتكىزەدى. كۇزەت قىزمەتى ۋچاسكەلىك پوليتسيا ينسپەكتورىمەن اكىمشىلىك قۇقىق بۇزۋدىڭ الدىن الۋ شارالارى بويىنشا ءجيى جۇمىس جۇرگىزىپ, ۋنيۆەرسيتەت اۋماعىنا كىرەتىن بارلىق اۆتوكولىك باقىلاۋ بەكەتى ارقىلى جىبەرىلەدى جانە تەكسەرىستەن وتكىزىلەدى.
ال ح.دوسمۇحامەدوۆ اتىنداعى اتىراۋ ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ ىشكى قاۋىپسىزدىك قىزمەتىنىڭ حابارلاۋىنشا, وقۋ ورنىنىڭ عيماراتتارىنىڭ تەرروريزمگە قارسى قورعالۋىن قامتاماسىز ەتۋ ماقساتىندا بىرىڭعاي ۇلگىگە سايكەس پاسپورت جاساقتالعان, تەرروريزمگە جانە ەكسترەميزمگە قارسى ارەكەت ەتۋدىڭ نەگىزگى ءىس-شارالار جوسپارى بەكىتىلگەن.
«بيىل ۋنيۆەرسيتەتتە اتىراۋ وبلىسى پوليتسيا دەپارتامەنتى ەكسترەميزمگە قارسى ءىس-قيمىل باسقارماسى ۋاكىلىنىڭ قاتىسۋىمەن لاڭكەستىككە قارسى قورعانىستى ۇيىمداستىرۋ ماسەلەلەرى بويىنشا تەوريالىق ساباق وتكىزىلدى. ۋنيۆەرسيتەتتىڭ وقىتۋشى-قىزمەتكەرلەرى, ستۋدەنتتەر جانە كەلۋشىلەر ءۇشىن 2 باقىلاۋ-وتكىزۋ بەكەتى قاراستىرىلعان. بەكەتتەر تۋرنيكەتتەر مەن بەينەباقىلاۋ كامەرالارىمەن جابدىقتالعان. وقۋ ورنى اۋماعىندا بارلىعى 297 بەينەباقىلاۋ كامەراسى ورناتىلعان. ونىڭ 230-ى عيمارات ىشىندە, ال 67-ءسى سىرتىندا ورناتىلعان. عيمارات سىرتىنداعى 23 بەينەباقىلاۋ كامەراسى اتىراۋ وبلىسى ىشكى ىستەر دەپارتامەنتىنىڭ «سەرگەك» بەينەباقىلاۋ جۇيەسىنە قوسىلعان», دەلىنگەن ۋنيۆەرسيتەت حابارلاماسىندا.
ءبىلىم وشاقتارىندا قاداعالاۋ جۇمىستارىن كۇشەيتۋمەن قاتار پسيحولوگيالىق جۇمىستارعا دا ءمان بەرگەن ءجون. ويتكەنى الگى قايعىلى وقيعا بولعان ۋنيۆەرسيتەتكە قاتەر ءوز ورتاسىنان كەلدى. ءوزى وقيتىن وقۋ ورداسىندا وق جاۋدىرعان ستۋدەنت مۇنداي ارەكەتكە باراردان بۇرىن ويىن جاسىرماي الەۋمەتتىك جەلىگە جازعان دا ەكەن. بىراق مۇنىسى ساندىراق سانالىپ, دەر كەزىندە نازارعا الىنباعان. سوندىقتان بۇل جاعدايدان دا ساباق الۋ قاجەت. ياعني الەۋمەتتىك جەلىلەرگە مونيتورينگ جۇرگىزىلىپ, پسيحولوگيالىق جۇمىستارعا دەن قويۋ كەرەك. جان-جاقتى قامتاماسىز ەتىلگەن قاۋىپسىزدىك قانداي دا قاتەردىڭ الدىن الادى دەپ سەنەمىز.