جۇرەگى جايساڭ جان, اقجۇرەك ازامات, ونەر مەن زاڭنىڭ تىزگىنىن قاتار ۇستاي بىلگەن تالانتتى تۇلعا – تورەگەلدى اسقار ۇلى قىستاۋباەۆتىڭ دۇنيەدەن وزعانىنا ءبىر جىل بولىپتى. ءومىر باردا ءولىم بار دەگەنمەن, قاپيادا, مەزگىلسىز كەلگەن اجالدىڭ سوققىسى تىم اۋىر. امال قانشا, اسىل ءىنىنى قيماستىقپەن ەسكە الىپ كۇرسىنەمىز دە, جارقىن بەينەسىن جانىمىزعا مەدەۋ, كوڭىلىمىزگە سۇيەۋ ەتەمىز.
قازاقتا «سەگىز قىرلى, ءبىر سىرلى» دەگەن ادەمى تەڭەۋ بار. ادەتتە ءبىز ونى جەزتاڭداي ءانشى, كۇمىس ساۋساق كۇيشى, سازگەر سياقتى ونەر ادامدارىنا قاراتا ايتامىز. الايدا, اتاقتى جىرشى الماس الماتوۆ بۇل سەگىز قىردىڭ سىرىن «تەكتىلىك, بەكزاتتىق, جومارتتىق, ىلىمپازدىق, مارتتىك, باتىرلىق, ساقيلىق, بايلىق» دەپ تاراتىپتى.
ءسوز جوق, بۇل قاسيەتتەر كەمدە-كەم ادامنىڭ بويىنا دارىسا كەرەك. مەن سوناۋ 1994 جىلى وڭتۇستىك قازاقستان وبلىستىق سوتىنىڭ توراعاسى بولىپ قىزمەت اتقارىپ جۇرگەنىمدە تانىسىپ, تانىستىعىم سىيلاستىققا جانە قيماستىققا اينالعان مارقۇم تورەگەلدى باۋىرىمدى سەگىز قىرلىنىڭ ءبىرى جانە بىرەگەيى دەپ ءبولىپ ايتار ەدىم. ويتكەنى, ونىڭ جالتاقتاۋ مەن جالپاقتاۋدان ادا تۋراشىلدىعى, تاۋەكەلشىلدىگى تەكتىلىگىنەن تۋىندايتىن. شيرەك عاسىر تەاتر ساحناسىندا ءجۇرىپ, ونەرمەن وزەگى ءبىر بولىپ كەتكەن ول ەلۋدى ەڭسەرگەن جىگىت اعاسى كەزىندە جاس شاقتا ويعا العان ماقساتتى ورىنداۋ ءۇشىن مۇلدە بەيتانىس, بەيمالىم ورتاعا ەشكىمگە جالىنباي, ەشكىمگە قولقا سالماي ءبىر تاۋەكەلگە سەنىپ كەلدى.
كەشەگى حالىق ءارتىسى, ەلدىڭ الاقانىندا جۇرگەن ونەرپاز وبلىستىڭ سوتتار اكىمشىسىندە كادر ءبولىمىنىڭ قىزمەتكەرى بولىپ ءبارىن قايتادان, باسىنان باستاۋعا ارلانعان جوق. جىگەرسىز ادامنىڭ قولىنان بۇل كەلە مە؟! بۇل – ىشكى قۋاتى مول, وزگەنىڭ پىكىرىنە جالتاقتامايتىن تۋراشىل ادامنىڭ ءىسى.
ەندى بەكزاتتىق دەگەنگە كەلسەك, سوت سالاسىنا قاتارداعى قىزمەتكەر بولىپ كەلگەنمەن, تورەگەلدى العاشقى كۇننەن كەز كەلگەن سۋديامەن, باسشىمەن تەڭ سويلەسىپ, ەركىن پىكىر الىساتىن. ءوزىنىڭ ومىردەن كورگەندىگى مەن كوڭىلگە تۇيگەندىگى مەن دۇنيەتانىمىنىڭ كەڭدىگىمەن كىسىنى مويىنداتاتىن. كىشىرەيگەنگە كىشىرەيىپ, شالقايعانعا سالقىندىقپەن قارايتىن.
ال ونىڭ قولىنداعىسى مەن كوڭىلىندەگىسىن باسقامەن بولىسكىسى كەلىپ تۇراتىن جان جومارتتىعى ءوز الدىنا ءبىر اڭگىمە. الدا-جالدا بىرەۋدىڭ باسىنا ءىس تۇسە قالسا, كومەك كەرەك بولسا سونىڭ قاسىنان ءبىرىنشى بولىپ تورەگەلدى تابىلاتىن. تالاي جولداس-جوراسىنىڭ اۋرۋ-سىرقاۋىنا, قايعى-قازاسىنا جانى اۋىرىپ, قولىنداعى بارىمەن, قولىندا جوق بولسا جانىمەن, زىر جۇگىرگەن قىزمەتىمەن قولداۋ كورسەتىپ ءبىر تىنىم تاپپايتىن.
تورەگەلدى قازاقتىڭ تانىمال ءبىر تۇلعاسى, حالىق ءارتىسى, رەجيسسەر رايىمبەك سەيىتمەتوۆتى ۇلاعاتىن كورگەن ۇستازىم دەپ قاتتى قاستەرلەيتىن جانە وتباسىمەن جاقىن ارالاساتىن.
رەكەڭ قىزمەتتەن قاعاجۋ كورىپ, الماتىدان تۇركىستانعا قونىس اۋدارىپ, ول جەردە جاڭا تەاتر اشقان تۇستا تورەگەلدى ونىڭ ارتىنان پەتروپاۆلدان قانشا رەت ارنايى ىزدەپ بارىپ, قاسىندا بولىپ, كوڭىلىن دەمدەدى. ال رەكەڭ قاتتى ناۋقاستانعان كەزدە كۇن قۇرعاتپاي ءحالىن سۇراپ, ىلعي ىزدەۋشىسى بولدى. مەن ول كەزدە سولتۇستىك قازاقستان وبلىستىق سوتىنىڭ توراعاسى, تورەگەلدى پەتروپاۆل قالالىق سوتىنىڭ سۋدياسى قىزمەتىن اتقاراتىنبىز. رەكەڭ قايتىس بولعان كەزدە تورەگەلدىنىڭ قابىرعاسى قايىسىپ قايعىرعانىن كوزىم كورىپ, قازانىڭ شارۋالارىن رەتتەستىرۋگە شامام كەلگەنشە كومەكتەسىپ, جانازاعا ۇلگەرىپ بارۋىنا مۇمكىندىك جاساعانىمدا شەكسىز العىسىن ايتىپ, كوڭىلى قاتتى بوساپ ەدى. كەيىننەن رەكەڭنىڭ دۇنيەدەن وزعانىنا ءبىر جىل وتكەن تۇستا ەسكە الۋ شارالارىن دا تىنىم تاپپاي ءجۇرىپ وتكىزدى.
تورەگەلدىنىڭ جاقسى قاسيەتتەرىنىڭ ءبىرى – وقىپ-ۇيرەنۋدەن, ىزدەنۋدەن جالىقپايتىندىعى ەدى. سونىڭ ءبىر ايعاعى سوناۋ 1981 جىلى, تەاتردا ءجۇرگەندە-اق قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ زاڭ فاكۋلتەتىن سىرتتاي وقىپ ءبىتىرگەنى. ياعني, ول زاڭگەرلىك كاسىپكە كەزدەيسوق كەلە سالعان جوق. ءاۋ باستا-اق وسىنى ماقسات ەتكەن ەكەن. بىلىمگە دەگەن ۇمتىلىس پەن ماقساتقا جەتسەم دەگەن قۇلشىنىس ىلىمپازدىقتى ءبىلدىرسە كەرەك.
ساحنادا تالاي تاعدىرلى تۇلعالاردى سومداپ, ادامداردىڭ پسيحولوگياسىنا تەرەڭدەپ بويلاپ, ونەر سالاسىنداعى ەڭ جوعارى اتاققا جەتىپ, اتاعىنىڭ كولەڭكەسىندە سايالاپ وتىرۋعا بولاتىن شاقتا تىڭنان تۇرەن سالىپ سۋديالىق قىزمەتكە كەلۋى ونىڭ باتىرلىعىن تانىتسا كەرەك. جانە ونىڭ باتىرلىعى كوزسىز ەمەس, اقىل قورىتۋىنان وتكەن باتىرلىق. سەبەبى, جاقسى مەن جاماندى انىق ايىرىپ, وبال-ساۋاپتى ايقىن اجىراتىپ, تالاي ويدى تارازىلاپ بارىپ وسىنداي جاۋاپتى ءىستى اتقارا الاتىنىنا كوزى جەتكەن كەزدە سۋديا بولۋعا بەل بۋدى. ول سوتقا ۇلكەن ءومىر دايىندىعىنان ءوتىپ كەلدى. ساحنادا امانگەلدى باتىر, ءامىر تەمىر سياقتى تاريحي زور تۇلعالاردىڭ بەينەسىن سومداعان اكتەر, مۇحتار اۋەزوۆتىڭ شىعارماسى بويىنشا «قورعانسىزدىڭ كۇنى» سپەكتاكلىن قويعان رەجيسسەر, اۋەلى وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسىنىڭ, كەيىننەن استانانىڭ قوعامدىق-مادەني ومىرىنە بەلسەنە ارالاسقان ۇلتجاندى ازامات جاڭا جۇمىسىن بىردەن ءۇيىرىپ اكەتتى. سۋديا قىزمەتىنىڭ كورسەتكىشى قاراعان ىستەرىنىڭ ساپاسىمەن ولشەنەدى دەسەك, سۋديا بولىپ تاعايىندالىپ, سوت تورەلىگىن جۇزەگە اسىرعان جەتى جىل ىشىندە تورەگەلدىنىڭ بىردە-ءبىر شەشىمى بۇزىلىپ نەمەسە وزگەرتىلمەگەنى كوپ جايدى اڭعارتادى.
«جاقسى ادامنىڭ وكپەسى ءشايى ورامال كەپكەنشە» دەيدى قازاق. تورەگەلدىنىڭ ادامداردىڭ كەمشىلىگىنە, مىنەز تارشىلىعىنا كەشىرىممەن, كەڭدىكپەن قارايتىن مارتتىگى ءبىر باسقا ەدى. قىزمەت بابىندا, تىرشىلىكتە اياعىنان شالعان كەيبىر ادامدارعا كەكتەنبەي, كەرىسىنشە, اڭقىلداي ك ۇلىپ, ارقاسىنان قاعىپ ۇيالتاتىن. سوتتا كوپ جىل قىزمەت ىستەگەن ساڭلاق سۋديالاردان اقىل-كەڭەس سۇراپ, ۇيرەنەتىن دە, كەيىنگى جاستارعا زاڭگەر ماماندىعىنىڭ شەڭبەرىندە قالىپ قويماي كوپ وقۋعا, ءار سالادان حاباردار بولۋعا كەڭەس بەرەتىن. ءوزى جازۋ-سىزۋعا بەيىم بولعاندىقتان, ءباسپاسوز بەتتەرىندە سوت ءىسىنىڭ وزەكتى ماسەلەلەرى جونىندە ماقالالارىن ءجيى جاريالاپ, تەلەديداردان تۇششىمدى اڭگىمەلەر ايتاتىن.
ونىڭ كوپ ارىپتەستەرىنەن ارتىقشىلىعى مەن ەرەكشەلىگى – قازاق ءتىلىنىڭ مايەگىن ابدەن مەڭگەرگەندىگى ەدى. ونسىز دا شۇرايلى قازاق ءتىلىن ودان ءارى شىرايلاندىرىپ, قۇنارلاندىرىپ سويلەگەندە ەرىكسىز سۇيسىنەتىنبىز.
سونىمەن قاتار, تورەگەلدى انا ءتىلىنىڭ قادىرى, اتا سالتى مەن ءداستۇرىنىڭ قاسيەتى تۋرالى كوپ تولعاناتىن. دالا وركەنيەتى, بيلەردىڭ ءسوزى جايىندا تامسانىپ اڭگىمەلەيتىن. سۋديالار دايىندايتىن ارنايى ماگيستراتۋرادا ۇلتتىق شەشەندىككە نەگىزدەلگەن سويلەۋ تەحنيكاسى, لوگيكالىق ويلاۋ, وي قورىتۋ, ءتىل ۇستارتۋ جونىندەگى ساباقتار جۇرگىزىلسە دەگەن ورىندى پىكىردى ءجيى ايتاتىن. كوپتەگەن سۋديالارىمىزدىڭ تىلگە شورقاقتىعىنا, قازىرگى كەزدە قازاق ءتىلىنىڭ «شۇبارلانىپ» كەتكەنىنە قاتتى قىنجىلۋشى ەدى.
وكىنىشكە قاراي, قازىر رۋحاني بايلىقتان گورى دۇنيەاۋي بايلىقتىڭ باعاسى ارتىپ تۇرعان كەز عوي. بۇرىندارى كوزى اشىق ادامدار كىتاپ جيناسا, قازىر دۇنيە-م ۇلىك, كولىك جينايدى. بۇل جاعىنان كەلگەندە تورەگەلدى قاناعاتشىل, ساقي جان ەدى. بار تىلەۋى بالالارىن وقىتۋ, بار تاپقانىن سولاردىڭ ءوسىپ-وركەندەۋىنە جۇمساۋ, ولاردىڭ جاقسى ازامات بولعانىن كورۋ بولدى.
ونىڭ باستى بايلىعى بالالارى, نەمەرەلەرى, جارى, دوستارى مەن باۋىر-تۋىستارى جانە جان-دۇنيەسى ەدى.
ادالدان جارالعان اڭقىلداق ازامات ءبىر وتباسىنىڭ بالاسىنان قالىڭ جۇرتتىڭ بالاسىنا, ەل اعاسىنا اينالىپ, ماڭگىلىك ساپارىنا سىي-قۇرمەتپەن اتتاندى.
اتامىز قازاقتا: «جىلقىدا دا جىلقى بار – قازاناتى ءبىر بولەك, جىگىتتە دە جىگىت بار – ازاماتى ءبىر بولەك» دەگەن ءسوز بار. ءفاني ومىردە ادالدىقتان اينىماعان ازامات باقي دۇنيەدە ۇمىت بولماسى انىق. ارتىندا جاقسى اتىن شىعاراتىن جارى, تاربيەلى بالالارى, ءجون كورگەن كەلىندەرى, التىن اسىقتاي نەمەرەلەرى باردا تورەگەلدى باۋىرىمنىڭ عۇمىرى ماڭگىلىك دەپ ويلايمىن.
بەكەت تۇرعاراەۆ,
قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن زاڭگەرى,
زاڭ عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور.
پەتروپاۆل.