1941 جىلدىڭ كۇز ايلارىندا ەكى جارىم ميلليون لەنينگراد حالقى نەمىس باسقىنشىلارى تاراپىنان قورشاۋعا الىنعان كەزدە:
«جاۋ تۇنەگى ارشىلار,
تاعى سايرار بۇلبۇلدار,
تاعى جاينار جۇلدىزدار,
ماسايراسار, ۇل, قىزدار!» – دەگەن زور داۋىس كەنەت ورتالىق ازيانى شارلاپ كەتتى.
بۇل يۋري لەۆيتاننىڭ داۋىسىنان ەشقالىسپايتىن, ەسىمى اڭىزعا اينالعان اقىن جامبىل جاباەۆتىڭ كۇي داۋىسى ەدى. اسىلىندا اقىن دومبىراسىنىڭ بۇل داۋىسى لەۆيتاننىڭ سوعىس باستالعان كۇنگى ۇرەيلى داۋىسىنا قارسى وعاش جانە ۇلتتىق داۋىسپەن تارادى.
تاريحي تامىرى تەرەڭ وسى ۇلتتىق داۋىس كەڭەس جاۋىنگەرلەرىنىڭ ەرلىك ەڭسەسىن بەكەمدەي ءتۇستى. لەنينگراد قالاسى ءۇشىن سىنبايتىن رۋحاني تايانىش بولىپ, تىزە بۇگۋگە جول بەرمەيتىن رۋحاني قورعانعا اينالدى. اسىرەسە, ول ورتالىق ازيادان مايدانعا اتتانعان جاۋىنگەرلەرگە ايتىپ جەتكىزگىسىز دەڭگەيدە رۋحاني مەدەۋ بەرىپ, جاۋىنگەرلىك سەنىممەن سوعىس ورتىنە باتىل كىرۋىنە سەبەپشى بولدى. اقىن داۋىسىنىڭ جاڭعىرىعى سيرەنادادان دا قاتتى ەستىلىپ, قالا قورشاۋىنان ءوتىپ, الەمدى كەزدى.
شىنىمەن دە, جامبىل جاباەۆتىڭ پوەتيكالىق داۋىسى قورشاۋعا الىنعان اش-جالاڭاش لەنينگراد حالقىنا ىستىق نان ۇسىنعانداي كورىندى. قورشاۋداعى حالىق اقىننىڭ ورىس تىلىنە اۋدارىلعان قاعازدارىن قابىرعالار مەن قاقپالارعا جابىستىرىپ, تولتىردى. جامبىلدىڭ جالىندى جىرلارىن راديولاردان ەستىگەن حالىقتىڭ ارمان-ۇمىتتەرى ەسەلەپ ارتتى. بۇل دالا داۋىسى كەڭەس حالقىن رۋحاني تۇرعىدان بىرىكتىرگەن ەدى. نەمىس باسقىنشىلارىنا قارسى قاجىماس جانە سىنبايتىن جاۋىنگەرلىك رۋح سىيلادى. سول ءۇشىن بۇل نەمىس اسكەري باسشىلىعى ءۇشىن كۇتپەگەن وقيعاعا اينالدى.
بۇل وقيعا ءدال 1941 جىلدىڭ كۇز ايلارىندا ورىن العان ەدى. ول كەزدە كەڭەس ارمياسى ۇلكەن شىعىنعا تاپ بولىپ, كوپتەگەن جاۋىنگەرى تۇتقىندالىپ جاتسا دا, نەمىس باسقىنشىلارىنا ماسكەۋ جانىندا قاتتى سوققى بەرەدى. فاشيستەر كەڭەس جاۋىنگەرلەرىنىڭ جاعىمسىز بەينەسىن سومداۋ ءۇشىن تۇتقىنعا الىنعان وزبەك, قازاق, ۇيعىر, قىرعىزداردان تۇراتىن جاۋىنگەرلەردى دەرەۋ جيناۋعا كىرىستى. ولاردىڭ باس-اياقتارىن ادەيى كىر, جيىركەنىشتى ەتىپ كورسەتتى. كيىم-كەشەكتەرى جىرتىلىپ, جۇلىم-ج ۇلىم بولعانشا كۇتىپ وتىردى. ولارعا تاماق تا بەرگەن جوق. بۇل از دەگەندەي, ساربازدار ەڭ اۋىر جۇمىستارعا جەگىلدى. كەيبىرەۋلەرىن بەكەردەن-بەكەر ۇرىپ-سوقتى. لاگەر كۇزەتشىلەرى ءتىپتى ولاردى «ادام بالاسى ەمەس» دەپ بالاعاتتادى. ولاردىڭ اقسۇيەك نەمىستەرگە ۇقسامايتىن ادامداردى تاڭداعانىنىڭ تاعى ءبىر سەبەبى – سول بولاتىن. بارلىق جەردە قايعىلى جاعداي وكتەمدىك ەتتى. ادام توزىمدىلىگىنىڭ شەگى قايدا؟ ەشكىم بۇل سۇراققا جاۋاپ بەرە المايتىن...
ءبىر كۇنى سول جەرگە كينو تاسپاسىنا تارتاتىن ءبىر توپ ادام جۇك ماشيناسىمەن كىرىپ كەلدى. تۇتقىندار جينالعان كامەرا ەسىگى كەڭ اشىلدى. ءسويتتى دە اقىلدىسىماق نەمىس وفيتسەرىنىڭ ءبىرى ولاردىڭ الدىنا جاڭا پىسىرىلگەن اق ناندى ورتاعا اكەلىپ قويادى. باسقىنشىلار نەشە كۇننەن بەرى اش قالعان تۇتقىنداردىڭ نان ءۇشىن ءوزارا تالاسىپ, ءبىر-ءبىرىن قىرىپ-جويعانىن كۇتىپ, تاسپاعا تارتىپ الۋدى كوزدەگەن ەدى. ولار الەمدى جابايى جانە مادەنيەتسىز ادامدار قاپتاعان دەپ تۇسىنەتىن. سوندىقتان دۇنيە ءجۇزىن «تەك ءناسىلى تۇرعىسىنان جوعارى ءبىر حالىق باسقارىپ, جاھاندىق ءتارتىپ ورناتۋى ءلازىم» دەگەن ۇعىمدى ۇگىت-ناسيحات ەتەتىن. جاھاندىق ءتارتىپ ورناتۋ ۇلكەن يدەولوگيالىق ماقساتقا اينالعان. ولار «ادام ەمەس, ماقۇلىقتار» دەگەن يدەيالارىن تىنىمسىز ايتاتىن جانە ناسيحاتتاۋدى جاقسى كورەتىن. بىراق فيلم ءتۇسىرۋ استە مۇمكىن بولمادى. جاعداي ولار ويلاعانداي بولمادى. الدىنا قويعان ءىس-جوسپارلارى تارىداي شاشىلىپ كەتتى. كوز الدىندا سىنبايتىن ەڭسە, ۇلى رۋحاني ءتارتىپ كورىنىس تاپتى...
اش ساربازداردان ەشكىم نانعا جاقىندامادى. شۋلاعان دا جوق, ەشكىم دە ءوزارا سوعىسپادى. ءبىر كەزدە وزبەك ساربازدارىنىڭ ءبىرى الدىنا سابىرلى جانە تاكاپپارلىقپەن قادام باسىپ, ناننىڭ قاسىنا كەلدى. قالعاندارى تىنىشتىقپەن شەڭبەر ءتۇزىپ, ءبىر-بىرىنە يىعىن تىرەپ دوڭگەلەنە وتىردى. ول قاسيەتتى ناندى قولىنا الىپ, ونى ساربازداردىڭ اراسىنداعى ۇلكەن ءبىر كىسىگە ەرەكشە سەنىم جانە قۇرمەتپەن ۇسىندى. ءوز كەزەگىندە جاسى جەتكەن كىسى الگى ناننان كىشكەنە ءۇزىپ الدى دا, سابىرلىقپەن شەڭبەردە وتىرعانداردىڭ اراسىنداعى جاس جاعىنان ەڭ كىشىسىنە بەردى. ول بارلىعىنا تەڭ ءبولىپ بەرگەن سوڭ بارىپ, سوڭعى ۋاعىن ءوزى الدى. الايدا جەۋگە اسىقپادى. ناندى جەۋدەن بۇرىن دۇعا وقىلدى. سودان كەيىن ونى سابىرمەن جەۋگە كىرىستى. سول مەزەتتە ولار تۇركى حالىقتارىنا ءتان زور مادەنيەت ۇلگىسىن كورسەتتى. نەمىستەردىڭ شىدامى تاۋسىلدى. قاھارلانعان زالىمداردىڭ شىداپ تۇرۋى دا مۇمكىن ەمەس ەدى. ولار ساربازداردى بەكەردەن-بەكەر ۇرىپ, قينادى. ۋاقىت ءوتىپ, ولاردىڭ بارلىعىن اتىپ تاستادى.
بۇل ءوز وتانىنان راقىمسىز كۇيدە ايىرىلىپ, الەمنىڭ ەكىنشى بۇرىشىندا ورنالاسقان نيدەرلاندى وڭىرىندە ورىن العان وزبەك ساربازدارىنىڭ ۇمىتىلماس ەرلىگى ەدى. قىسقاسى, نەمىس باسقىنشىلارى جامبىل جاباەۆتىڭ كەڭەس وداعىندا شىققان اقىندىق داۋىسىنا قارسى ۇيىمداستىرماق بولعان ساياسي ويىنى جۇزەگە اسپادى. ورتالىق ازيادان كەلگەن جاۋىنگەرلەردىڭ جاعىمسىز بەينەسى سومدالماي, ماسقارا بولىپ, كوزدەگەن ماقساتتارىنا جەتە الماي اۋرە بولدى. اقىر سوڭىندا يدەولوگيالىق تۇرعىدان, پسيحولوگيالىق تۇرعىدان جەڭىلىپ تىندى. كەڭەس حالقىنىڭ ورتاق بىرلىگى مەن قاجىماس قايراتىنا قارسى تۇرۋعا باسقا امالى قالماي, قاتتى ويسىرادى.
جامبىل جاباەۆتىڭ پوەتيكالىق كۇي داۋىسىنىڭ دا مىنە سونداي تاريحي تامىرى تەرەڭ. ول عاسىردان-عاسىرعا ءوتىپ, جويقىن تاراپ جاتقان دالا كۇي-داۋىستارىمەن تىكەلەي بايلانىستى. ەجەلگى دالا داۋىسىنىڭ جاسىرىن سىرلارى دا سوعان تامىرلاس. ۇلى شايقاستار مەن قورىقپايتىن ارىستان جۇرەك باتىرلاردىڭ قاھارماندىققا تولى ومىرلەرى جونىندەگى ەستەلىكتەر مەن اڭىزدار حالىقتىڭ اۋىزىندا ساقتالىپ, كۇي-اۋەن ارقىلى ايتىلاتىن. تاريحي مالىمەتتەر مەن داستۇرلەردى ەسىندە ساقتايتىن كىسىلەر تاڭعالارلىق تۇلعالاردان ەدى. ولار اقىن-جىراۋلار, عالىم-فيلوسوفتار, ساربازدار, مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرلەرى – «جىراۋلار», ياعني كۇيشى-جىرشىلاردان بولاتۇعىن. مۇنداي كىسىلەردىڭ حالىق اراسىنداعى بەدەلى جانە ادامدارعا كورسەتەتىن اسەرى جوعارى ەدى. ولار دا ءداستۇرلى ۇلتتىق ادەت-عۇرىپتارىمەن وزگەشەلەنىپ, وزدەرىنىڭ ونەرىن ۇنەمى كورسەتىپ تۇراتىن. مىنە, سونداي داڭقتى تۇلعالاردان اسان قايعى مەن قازتۋعان جىراۋ قازاق تاريحىندا ايرىقشا بەت اشتى. ولار شىڭعىس حان يمپەرياسى ىدىراي باستاعاننان بەرگى قازاق دالاسىندا ەتەك جايعان ساياسي-الەۋمەتتىك داعدارىستى توقتاتۋ جانە حالىقتى ۇلى يدەيالارعا جەتەلەۋ ءۇشىن بيىك مۇنارالاردان قاھارماندىق كۇي-جىرلارىن ايتىپ, ورتانى ءدۇر سىلكىندىرگەن ەدى. حالىققا رۋحاني جانە ماتەريالدىق مەدەت بەردى. سونىڭ ناتيجەسىندە, جالپى حالىق تىك تۇرىپ, سىرتقى دۇشپاندارعا قارسى كۇش الدى. قازاق باتىرلارى تاڭعالارلىق ەرلىكتەردى كورسەتكەن. اسان قايعى مەن قازتۋعان جىراۋلار ءوز حالقىنىڭ باسىن بىرىكتىرىپ, ويلاعان ارماندارىنا سولاي جەتتى. بۇل ءداستۇردى كەيىنگى عاسىردا بۇقار جىراۋ دايەكتى جالعاستىردى.
جامبىلدىڭ ۇستازى ءسۇيىنباي دا جاس كەزىنەن جىراۋ بولىپ تانىلىپ, اكەسى سياقتى جاۋىنگەر بولىپ جەتىلگەن. جامبىل دا «مەنىڭ ءپىرىم – ءسۇيىنباي, ءسوز سويلەمەن سىيىنباي» دەپ اقىندىق ونەرىن اداسپاي جالعاستىردى. جامبىلدىڭ «لەنينگرادتىق ورەنىم! ماقتانىشىم سەن ەدىڭ!» دەگەن ءبىر عانا ءسوزى كەڭەس حالىقتارىن رۋحاني قاناتتاندىردى. زەرتتەۋشىلەر بۇل پىكىردىڭ ارقا كورىنىسى بار دەپ ەسەپتەيدى. 1941 جىلى جامبىلدىڭ ۇلى العاداي سوعىسقا اتتانادى. ءاربىر قازاق وتباسى سوعىس زاردابىن تارتادى. ۇلى شايقاستاردىڭ بىرىندە ول ۇل قازا بولادى. بۇل جاعداي دا جامبىلدىڭ جۇرەگىن ازاپتايدى. سوندىقتان ول سوڭعى شايقاسقا دا ءوزىن اتاپ قويادى.
كەڭەس جاۋىنگەرلەرى جامبىلدى باتىر دەپ تانىدى. قازاق حالقىنىڭ قاھارمان ۇلى رەتىندە مويىندادى. سوندىقتان ول ستالين سىيلىعىنىڭ يەگەرى اتاندى. لەنين جانە قىزىل تۋ وردەندەرىمەن ماراپاتتالدى. اقىن قۇرمەتىنە كوپتەگەن كوشەگە اتى بەرىلدى, ەسكەرتكىشتەر ورناتىلدى. ولەڭ-داستاندار جازىلدى. ونىڭ شىعارمالارى كوپتەگەن شەت تىلدەرگە اۋدارىلدى. بۇگىنگى تاڭدا دا اقىننىڭ داۋىسى ەش توقتاعان ەمەس. بولاشاقتا دا سولاي بولىپ قالا بەرمەك.
اليمجان تيليۆالدي,
مۇحتار اۋەزوۆ اتىنداعى ادەبيەت جانە ونەر ينستيتۋتىنىڭ باس عىلىمي قىزمەتكەرى, پروفەسسور