قازاق تاريحىن قازبالاۋدى قالاماعان كەڭەس وكىمەتى «جابۋلى قازان جابۋلى كۇيىندە قالا بەرسىن» دەگەندەي, قازىنالى كومبەگە اينالعان كونە شاھاردىڭ تۋرا ۇستىنەن بازار سالدىرىپتى. كەزىندە ول تۋرالى ابدەن جازدىق. ەندى سول سەڭ قوزعالدى. ۇكىمەت بەكىتكەن قالانىڭ باس جوسپارىنىڭ تالاپتارىنا سايكەس جەرگىلىكتى بيلىك كونە شاھاردىڭ ۇستىندە ساۋدا-ساتتىعى قىزىپ جاتقان بازارلاردىڭ باسقا ورىنعا كوشىرىلەتىنىن, ولاردىڭ ورنىنا «كونە تاراز» تاريحي كەشەنى سالىناتىنىن مالىمدەدى. بۇل كوشتىڭ العاشقى كەرۋەنى بىلتىر «تولەباي» بازارىنان باستالعان.
تاراز قالاسىنىڭ اكىمدىگى باس جوسپارعا بيىل دا سىلتەمە جاساي وتىرىپ, جاڭا قونىسقا كوشۋ ماسەلەسىن ۇنەمى كەيىنگە قالدىرىپ كەلە جاتقان «شاحريستان» مەن «ءتاجىباي» بازارىنداعى ساتۋشىلارعا تەز ارادا كوشۋ كەرەكتىگىن تاعى ەسكەرتتى. ويتكەنى, بۇل ەكى بازاردىڭ استىندا دا كونە قالانىڭ جادىگەرلەرى كومۋلى جاتىر. مىسالى, تاريحي تەرميندەرگە جۇگىنە وتىرىپ ايتساق, كونە شاھاردىڭ «تسيتادەلىندە» پاتشالار, حاندار, ۋازىرلەر ءومىر سۇرسە, «شاحريستاندا» كوپەستەر مەن جەر يەلەنۋشىلەر تۇرعان دەسەدى. ال «رابادتا» ون ساۋساعىنان ونەر تامعان قولونەرشىلەر ەڭبەك ەتكەن ەكەن. سوناۋ ەستە جوق ەسكى زامانداردا بۇل جەردە كەرۋەن سارايلار, شەبەرحانالار, كىشىگىرىم ساۋدا ورىندارى بولعان دەيدى. سوندىقتان, تاريحىنا 2000 جىلدان اسقان ابىز قالانىڭ بەت-بەينەسىن كەيىنگى ۇرپاققا تولىققاندى تۇردە كورسەتۋگە كۇش سالاعان جەرگىلىكتى بيلىك «تسيتادەل», «شاحريستان» جانە «رابادتىڭ» ۇستىنە ورنالاسقان ۇلكەن-ۇلكەن ءۇش بازاردىڭ ورنىنا قازبا جانە قۇرىلىس جۇمىستارىن ءبىر مەزگىلدە جۇرگىزۋ قاجەتتىگىن ايتادى. وبلىس اكىمى كارىم كوكىرەكباەۆ جاقىندا الماتىداعى الكەي مارعۇلان اتىنداعى ارحەولوگيا ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى كارل بايپاقوۆپەن جان-جاقتى اڭگىمەلەسىپ, كونە شاھاردىڭ ورنىنداعى قازبا جۇمىستارىن ودان ءارى جالعاستىرىپ, تۋريستەردى قىزىقتىراتىن كونە جادىگەردىڭ قۇرىلىس جۇمىستارىن بيىلدان باستاۋ كەرەكتىگىن ءسوز ەتۋى دە سوندىقتان. ەندەشە, «تولەباي» بازارىنىڭ سوڭىنان «شاحريستان» مەن «ءتاجىباي» بازارلارىنىڭ دا كوشىپ, تاۋەلسىز ەلدىڭ كونە تاريحىن دارىپتەيتىن مادەني ورىندى ۋ-شۋسىز بوساتقانى زاڭعا تومپاق كەلمەيتىن سياقتى. ول ءۇشىن تاراز قالاسىنىڭ اكىمى نۇرجان كالەندەروۆ پەن ونىڭ ورىنباسارلارى يگىلىكتى ءىستى بەيبىت ءبىتىرۋ ءۇشىن ساۋدا-ساتتىق يەلەرىنىڭ ەشقايسىسى دا دالادا قالمايتىنىن, ولاردى جاڭا بازار يەلەرى قۇشاعىن جايىپ كۇتىپ وتىرعاندارىن ءتۇسىندىرۋدە. مىسالى, سونداي جاڭا بازارلاردىڭ ءبىرى – كورنەكتى مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرى اسانباي اسقاروۆ اتىنداعى كوشەنىڭ اياق جاعىنا ورنالاسقان ەكەن. «ورتالىق بازار» دەپ اتالاتىن ول قازىرگى زامان كاسىپكەرلەرىنىڭ تالابىنا ساي ينفراقۇرىلىمدارمەن تولىق قامتاماسىز ەتىلگەن. ءبىز ءوڭىر ەكونوميكاسى مەن ونىڭ الەۋمەتتىك جاعدايىنىڭ دامۋىنا ايتارلىقتاي ۇلەس قوسىپ جۇرگەن بەلگىلى كاسىپكەر, بازار يەسى التىنبەك سادىرباەۆپەن سويلەسىپ, كوشىپ كەلىپ جاتقان ساۋدا-ساتتىق يەلەرىنە قانداي جاعداي جاسالعانىن سۇراعان ەدىك.
– «ورتالىق بازار» ساتۋشىلار مەن تۇتىنۋشىلاردىڭ بارلىق تالاپتارىنا ساي. ءتىپتى, اۆتوبەكەتكە دەيىن بار. وبلىستىڭ اۋداندارىنا, قالا ىشىنە جانە حالىقارالىق باعىتتارعا قاتىنايتىن اۆتوبۋستار دا جەتكىلىكتى. ولاردىڭ جۇمىس رەجىمى دە جولاۋشىلار ىڭعايىنا وراي رەتتەلگەن, – دەدى ول.
كونە قالانىڭ ۇستىنە سالىنعان بازاردى جاڭا ورىنعا كوشىرۋ تۋرالى ماسەلە تۋىنداعان كەزدە جەرگىلىكتى بيلىكتىڭ ۇسىنىسىن قولداپ, جاڭا بازار سالۋعا بەلسەنە كىرىسكەن كاسىپكەردىڭ ءبىرى دە وسى التىنبەك سادىرباەۆ بولاتىن. ويتكەنى, ول بولاشاقتا وبلىس ەكونوميكاسىنىڭ دامىپ, ال ونىڭ ورتالىعىنىڭ اۋماعى ۇلعايىپ, تۇرعىندار سانى ءوسىپ-ونەتىنىنە سەندى. «كونە تاراز» سياقتى تاريحي كەشەننىڭ وبلىس مادەنيەتىنىڭ التىن بەسىگىنە اينالاتىنىن دا قۇپتادى. سونداي-اق,«ورتالىق بازار» يەسى:
– ەكى كۇننىڭ ىشىندە «شاحريستان» مەن «ءتاجىباي» بازارىنان 2000-عا جۋىق ساتۋشى-كاسىپكەر كەلىپ, وزدەرىنە قاجەتتى ورىنداردى يەلەندى. ءبىز ولاردىڭ كوشۋ بارىسىندا قارجىلىق تۇرعىدان قيىندىققا ۇرىنىپ, كاسىپتەرىنە زيان كەلمەۋ ءۇشىن جەرگىلىكى بيلىكپەن كەلىسە وتىرىپ جالعا العان بۋتيكتەرى ءۇشىن التى ايعا دەيىن اقى الماۋعا كەلىستىك. ولار وسى جارتى جىل ىشىندە تەك ەلەكتر قۋاتىنىڭ اقىسىن تولەپ تۇرسا بولدى, – دەگەن.
بازار قاجەتتىلىگى مەن رۋحاني قاجەتتىلىكتى سالىستىرۋعا بولمايدى. ماڭگىلىك ەل ساياساتىن جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن بازارداعى ساۋدا-ساتتىق يەلەرىنىڭ دە ءبىلىمدى, مادەنيەتتى بولعانى ابزال. سوندىقتان ەل وركەنيەتى ءۇشىن جاسالىپ جاتقان يگىلىكتى ءىستى بازارداعى ساۋدا-ساتتىق يەلەرى دە ءتۇسىنىپ, قولداي باستاعان سىڭايلى.
كوسەمالى ساتتىباي ۇلى,
«ەگەمەن قازاقستان».
جامبىل وبلىسى.
سۋرەتتە: تارازداعى جاڭادان سالىنعان ورتالىق بازار.