ۇلتتى ۇيىتار ۇلاعات

ەلباسىنىڭ «جىلدار مەن ويلار» اتتى پايىمدارى حاقىندا

«اۋىر ويدى كوتەرىپ اۋىرعان جان» دەپ ءوز بەينەسىن ءوزى جاساپ كەتكەن ابىز اباي: «قۋاتى كۇشتى نۇرلى ءسوز, قۋاتىن بىلگەن ابايلار», دەگەن عوي. ال ءسوز توركىنى – وي. ادام جايلى, زامان مەن قوعام جايلى, ۇلتتار مەن ۇلىستار جايلى ءسوز كوبەيگەن عاسىردا تاريحتىڭ تالىمىنەن ساۋىپ ايتىلعان, داۋ تۋعىزباي تاۋىپ ايتىلعان ويدى ىزدەيسىڭ. جۇرت اڭساعان ءزاۋىر وي, كوكەيگە قونعان ءتاۋىر وي, ادام مەن ادامدى, ەل مەن ەلدى تابىستىرعان باۋىر وي تابىلا بەرمەيدى. وسى كۇنى اۋزى باردىڭ ءبارى ۇشقىر, تالعاپ, تاڭداپ جاتپايدى, جۇرەككە زىلدەي اۋىر ويلاردى, ەرقاشتى بولعان جاۋىر ويلاردى شۋلاتادى كەلىپ, تۋلاتادى كەلىپ. جەلدەي ەسكەن جەلمايا زاماندا زەردەلى جۇرتتىڭ ءبارى ادامزات وركەنيەتىنىڭ الامانىنا ونەرى مەن ونەگەسىن ۇكىلەپ قوسىپ, باعىن جاندىرۋدىڭ قامىمەن جۇرگەندە, بىزگە كەرەگى قاتۋ وي ەمەس, ۇلت بولىپ ۇيىستىراتىن تاتۋ وي دەيسىڭ ولارعا. ال «تاڭعى استى تاڭىردەن» تىلەپ, ارقانى كەڭگە سالۋدان ارىلا قويماعان ەلىنىڭ سول بايگەدە ولجالى بولۋىن تىلەگەن تۇلعاسى اينالا ەلدىڭ جىگەرىن ۇشتاپ, نامىسىن قايراۋمەن-اق كەلەدى. التى الاشىن جاھانمەن جاراستىراتىن جاڭا ويدى, زاماننىڭ ءتىلىن تاپقان دانا ويدى ايتۋمەن-اق كەلەدى. پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ «جىلدار مەن ويلار» اتتى جيناعى وسىنداي تاعىلىمدى تولعانىستارعا تولى. بەلگىلى عالىم, قوعام قايراتكەرى ماحمۇت قاسىمبەكوۆتىڭ جەتەكشىلىگىمەن جارىق كورگەن وسى قۇندى ەڭبەكتەگى پرەزيدەنت پايىمدارى كوسەمسوزگە ەرتەدەن كولدەي ەجەلگى ۇلتتىڭ ۇلاعاتىمەن استاسىپ جاتىر. اسىلىندا ەڭسەلى ويدىڭ تامىرى, تاعدىرلى ويدىڭ تولعاعى ءبىر بولماق. «قازاقتىڭ ءبارى – ءبىر-بىرىنە اعايىن» دەسە, قارعا تامىرلى قازاقتىڭ ەنشىسى بولىنبەگەنىن, ىرگەسى سوگىلمەگەنىن قالاعانى. «ۇدەۋدىڭ سىرى – بىرلىكتە, جۇدەۋدىڭ سىرى – الاۋىزدىقتا» دەسە, قالىڭ ەل الىمساقتان ءزارۋ ىنتىماققا ۇيىتقانى. «ءبىزدىڭ بابالارىمىز ءتىرى بولۋى ءۇشىن ءبىر بولعان, ەندى ءبىز ءىرى بولۋ ءۇشىن ءبىر بولۋىمىز كەرەك» دەسە, الىس-بەرىسى جيىلەگەن جاھاندا قاپتالداعى جاي قازاق ەمەس, قاتارداعى قابىرعالى قازاققا اينالۋعا شاقىرعانى. تاريحتى قوزعاسا, داۋىرلەردىڭ سىرىن تاراتا بىلگەن, بۇگىندى قوزعاسا, الىس-جاقىندى اۋزىنا قاراتا بىلگەن قازاق اسىلىنىڭ تولعاۋى توقسان, وي-بايلامدارى شىنشىل ءارى سىنشىل. پرەزيدەنتشە تولعانساق: «داۋى تاۋسىلمايتىن ەلدىڭ – جاۋى تاۋسىلمايدى». راس قوي. «عاسىرلار بويى بىردە ەركىندىككە, بىردە ەزدىككە تارتىپ كەلگەن ەكى مىنەز بۇگىندە بويىمىزدا بار. جاقسى جاعىن ويداعىداي جالعاستىرىپ سەزىنە المادىق. جامان جاعىنان ءبىرجولاتا بەزىنە المادىق». شىندىق قوي. «ەڭسەسى بيىك ەلدىككە ەسى كەتكەن توپىراق شاشادى». انىق قوي. وسىندايدا وزىڭنەن ءوزىڭ سۇرايسىڭ: – وسى ءبىز بۇرىنعى دانالاردىڭ, كەيىنگى ابزالداردىڭ اقىل-عيبراتىن قانشالىقتى ۇعىنىپ, قانشالىقتى ۇستانىپ ءجۇرمىز؟ ءجون ءسوزدى جۇگىرە تىڭدايتىن, جۇگەنسىز سوزگە ءولىپ-وشە جازدايتىن اعايىن جەلوكپەلىكتەن قاشان ايىعادى؟ القىنعان اقىلدى جۇلقىنىپ ايتۋشى نەگە كوپ, كەلىستى كەڭەستى قۇلشىنىپ تىڭداۋشى نەگە از؟ وسى قازاق وزگەگە ايتقان اقىلىن ءوزى ورىنداسا, باياعىدا-اق جاھاننىڭ جامپوز جۇرتىنا اينالار ەدى عوي. سوزگە تۇلپار اعايىن ىسكە نەگە شابان؟ ابايعا: «ادام دەگەن داڭقىم بار, ادام قىلماس حالقىم بار», دەگىزىپ قابىرعاسىن قايىستىرعان جۇرت وڭالدى ما؟ ءبىز عاسىردان عاسىر اسىرىپ وزىپ كەلەمىز بە, قاپتالداعىلاردان وزىق كەلەمىز بە, الدە... ۇلت بولىپ ۇيىسىپ, ەل بولىپ ەڭسەلەنۋ ءۇشىن نە كەدەرگى, نە ءزارۋ؟ قايىرۋى قيىن وسىناۋ تاعدىرلى ويلار ەلباسىن ۇدايى تولعاندىراتىنىن كوكەيدى تەسكەن ساۋالدى ويدان دا, امالىن ايتقان زاۋالدى ويدان دا كورەمىز. حالقىنىڭ بۇگىنى مەن ەرتەڭىنە الاڭداعان پرەزيدەنت زامانعا ساي امالىڭ, امالىڭا ساي ايبىنىڭ بولۋى كەرەكتىگىن ەسكەرتە وتىرىپ, شاۋىپ شىڭعا, قۇيعىتىپ قىرعا شىعۋ ءۇشىن ەڭ الدىمەن ىنتىماق قاجەت ەكەندىگىنە ايرىقشا ءمان بەرەدى. زەر سالايىق. «اۋىزبىرشىلىك جوق جەردە ەشقاشان دا ۇلتتىق يدەيالار جۇزەگە اسقان ەمەس», – دەيدى پرەزيدەنت. قيىن تاريحىمىز تالاي رەت دالەلدەگەن اقيقات وسى ەمەس پە؟! انىعىندا ۇلتتىق يدەيانىڭ تورەسى – ۇلتتىق تۇتاستىق. اينالاسىنا العاش رەت اڭ-تاڭ قاراعان بالادان, بۇل ومىرگە تاڭدانۋدان قالعان قارياعا دەيىن سۇتتەي ۇيىتاتىن شىندىق بۇل. سول شىندىقتى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى ءار جىلداردا تەرەڭدەتە بەرگەن, شيرىقتىرا بەرگەن. «قازاقتى ەشۋاقىتتا سىرتتان جاۋ العان ەمەس, الا العان ەمەس, قازاق السىرەسە – الاۋىزدىقتان السىرەگەن, كۇشەيسە – بىرلىكتەن كۇشەيگەن» دەيدى. ىنتىماقپەن ۇيىسا ءجۇرىپ جاڭا عاسىردا جاڭا ساپادا تۇلعالانۋعا ءتيىس ەكەنىمىزدى قايتا-قايتا ەسكەرتەدى. «ۇلتتىق رۋح, ۇلتتىق قاسيەت جانە ۇلتقا دەگەن سەنىم كەرەكتىگىن», «رۋحى ەركىن حالىق قانا ۇلى ىستەردى اتقارا الاتىنىن» ۇقتىرۋمەن بولادى. تەگىندە ەلباسى – تۋعان حالقىن پەرزەنتى رەتىندە ءسابي جۇرەكپەن, ازاماتى رەتىندە ار-نامىسىمەن, قايراتكەر رەتىندە ايرىقشا جاۋاپكەرشىلىكپەن سۇيگەن تۇلعا. ۇلى توي كوپپەن كورگەن حالىق ءۇشىن, ەشقاشان اداستىرماس سالتىڭ ءۇشىن. جاراتقان! قازاعىما ىنتىماق بەر تۇرعاندا مىنا زامان تارتىپ ءىشىن, – دەپ تەبىرەنۋ سونداي جايساڭدارعا, ۇلتىن تۋ كوتەرگەن ابزالدارعا ءتان قاسيەت. ءيا, ىنتىماعى جاراسقاننىڭ ءسوزى دە وتكىر, ءوزى دە وتكىر. مۇنى ءتۇسىنىپ تۇرىپ تۇسىنگىسى كەلمەيتىندەردىڭ تۇپكى نيەتى بەلگىلى. ولار, قازاق­تىڭ باس اقىنىنشا ايتقاندا: «ەل تىنىش بولسا – ازادى, ەلىرىپ ولە جازادى». مۇندايلار ىشتە دە, سىرتتا دا بار كەزدە, قاي-قايداعىنى قوزدىرماق بولعاندار مەن ەلدىڭ تىنىشتىعىن توزدىرماق بولعاندار بايقالىپ قالىپ جۇرگەندە, ۇلتتىق بىرلىك ەرتەلى-كەش ۋاعىزدالسا ابزال. قازاقتىڭ ءار ازاماتى پرەزيدەنتتىڭ «ەل تۋرالى جاداعاي ويلاۋ دا, حالىقتىڭ تاعدىرىمەن ويناۋ دا ءتۇبى جاقسىلىققا اپارمايدى» دەگەن تاعىلىمىن ءتالىم ەتسە جاراسادى. قوعام, زامان, بيلىك جايلى كۇڭكىل قاي كەزدە دە تيىلماعان, بولا دا بەرەدى. ماسە­لە كىمنىڭ قانداي نيەتپەن جەلە جورتا­تىن­دىعىندا. بىرەۋلەر ءۇشىن قاڭقۋ ءسوز – ەرمەك, ايتادى دا ۇمىتادى. ءباز بىرەۋلەر ءۇشىن جۇيتكىگەن اپتالار مەن ايلارعا ايتەۋىر قالباڭ-قۇلباڭ ىلەسۋدىڭ امالى. «پالەن بۇلاي ەكەن, تۇگەن ولاي ەكەن» دەپ, شەشىلىپ شەشىم, كوسىلىپ كەسىم ايتقانسىپ, ءبىر بۋسانىپ السا, ءتورت قۇبىلاسى تۇگەل. ەندى بىرەۋلەرگە, كەزىندە بولا جازداعاندار مەن تولا جازداعاندارعا توپتىق ساياساتى مەن ماقساتىن تىقپالاۋ ءۇشىن قاجەت. سانسىراعان سانسىز ساۋالدى سۋداي ساپىرىپ, داۋ جوقتا داۋ شاقىرىپ اعىلادى كەلىپ, سابىلادى كەلىپ. سولاردىڭ ەكپىندەگەن, ەنتىككەن كەيپىنە قاراپ تۇرىپ, اقيىق اقىن ماعجان جۇماباەۆ سۇڭعىلا ەكەن عوي دەيسىڭ. ەلىن سۇيگەن, سول ءۇشىن كۇيگەن وسى دارىن ءوز كەزىندەگى الگىندەي الاقۇيىنداردىڭ بەينەسىن ەكى اۋىز سوزبەن اينا قاتەسىز سۋرەتتەگەن. قىبىر-قىبىر, جىبىر-جىبىر, سىبىر-سىبىر مىنەزىڭ.   ەل دەگەنىڭ, قام جەگەنىڭ مەن بىلەمىن ءبىر اتاق. كەمەڭگەر اباي, سوندايلاردىڭ سارساڭى­نان مەزى بولعان شەرلى ويشىل: «قۋلىق ساۋماق, كوز ءسۇزىپ, ادام ساۋماق – ونەرسىز ءيتتىڭ ءىسى» دەپ كۇيىنەدى. بۇدان وزىپ نە ايتارسىڭ. بۇگىنگىگە ەل ءۇشىن ەمەس, وزدەرى ءۇشىن ىرزا ەمەستەردىڭ, جارىم ىرىس-جاقسى لەبىزگە اۋەلدەن مىرزا ەمەستەردىڭ, ايداپ سالدى ەكەن دەپ تۋلاماي قويعان, بەي-بەرەكەت باتىس پەن الاس-كۇلەس شىعىسشا شۋلاماي قويعان جۇرتقا ىزالىلاردىڭ بولمىس-ءبىتىمىن بۇگىندە ەل دە تانىعان. سولار جامىراتىپ جۇرگەن جاپپاي دەموكراتيا دەپ اتالاتىن ۋ-شۋدىڭ ءتۇبى جاعالاي جۇگەنسىزدىككە الىپ باراتىنىن دا جاقسى بىلەدى. ال شىنايى دەموكراتيا دەگەن نە؟ تاعى دا ەلباسىنىڭ پايىمىنا جۇگىنەيىك. «تاريح تاجىريبەسىنە كوز جۇگىرتسەك, قانداي بولماسىن دەموكراتياڭىز ەلدىك مىنەزگە, حالىقتىق قالىپقا, مەملەكەتتىك تارتىپكە بوي ۇسىنىپ وتىرعان, – دەيدى ەلباسى. – وسى ءۇش نارسە بويىنان تابىلماعان جەردە دەموكراتيانىڭ ك ۇلى كوككە ۇشىپ, دەماگوگيانىڭ قۇبىجىعىنا اينالۋى كۇمانسىز. دەموكراتيا دەگەنىمىز, ەڭ الدىمەن قاتاڭ ءتارتىپ, ءوزىڭدى, ءومىر سۇرگەن قوعامىڭدى سىيلاۋ, قۇرمەتتەۋ. دەموكراتيا مەن اسىرە دەموكراتيا ەكى باسقا ۇعىمدار». بۇعان مىسال جەتكىلىكتى. دەموكراتيانى بيلىككە جەتۋدىڭ انارحيالىق ۇرانى مەن ايلا-شارعىسىنا اينالدىرعانداردىڭ جەلىكتىرۋىمەن قىرعىز جۇرتى قايتا-قايتا دۇرلىكتى. سالدارى – قۇلدىراعان ەكونوميكا, كورشى ەلدەرگە جوڭكىلگەن سان مىڭداعان جۇمىسسىزدار, ساياسي تۇراقسىزدىق, اۋلەتتى ەلدەردىڭ سىرت اينالۋى, قارجى داعدارىسى. بۇدان دا مۇشكىل حالگە دۋشار بولعان اراب الەمى جانە بار. تالانعان, تالقاندالعان ليۆيا مەن سيريا, جىك-جىككە بولىنگەن, ەسەڭگىرەگەن ەگيپەت, ەلدەن باس ساۋعالاعان قيساپسىز بوسقىندار, ازىناعان, اشىنعان انا, تۇل جەتىمگە اينالعان بالا, قايتىپ وڭالارى بەلگىسىز احۋال. وسىنىڭ ءبارىن كورىپ-ءبىلىپ وتىرىپ, ەل تىنىشتىعىن ويلاماي اسا سويلەسەڭ, باردى-جوق دەپ, وتىرىك پەن وسەككە قامشىنى باسا سويلەسەڭ, جۇرتىڭا دۇشپانسىڭ. ەلباسىنشا ايتساق: «اركىم ءوز سوزىنە جانە ءىس-ارەكەتىنە جاۋاپ بەرۋگە ءتيىس. ولاي بول­ماعاندا, دەموكراتيانىڭ وزەگى – بوستاندىق بەيبەرەكەتسىزدىككە اينالماق». جۇرت الدىندا ويىپ سويلەۋدىڭ دە, بيلىككە ماسەلە قويىپ سويلەۋدىڭ دە ءجون-جوسىعى بار. ويى ارزان – قيقۋعا, ايتارى جوق – ايعايعا ءۇيىر. پاتۋامەن دامىل تاپتىرۋعا ەمەس, دۇرلىكتىرىپ دابىل قاقتىرۋعا بەيىم. سودان شىعار, انگليا­نىڭ اتاقتى پرەمەر-ءمينيسترى ۋينستون چەرچيلل دورەكى دەموكراتتار داڭعوي رىتسارلارعا ۇقساس, – دەگەن عوي. تەگىندە ەلگە ويبايشى ەمەس, ويلاۋشى قاجەت. ادامزاتتىڭ ارعى-بەرگى كورنەكتىلەرى حالىقتىڭ ەستىلەرى مەن زەردەلىلەرىنە جۇك­تە­گەن پارىز قورعاسىنداي اۋىر. اتاقتى بوناپارت «حالىق تولىق ازات بولۋى ءۇشىن ۇل-قىزدارى دانا, باسشىسى قۇداي تەكتى بولۋى كەرەك» دەپتى. ۇلتتىڭ كەمەلدەنۋى – ۇلىنان, ەلدىڭ كوگەرمەگى – ەرىنەن ەكەنىن اسىرەلەپ جەتكىزگەنى عوي. ازاماتى پاراساتتى بولسا, حالىقتىڭ جۇلدىزى جانادى, باسشىسى كەمەڭگەر بولسا, باعى جانادى. ەلباسىنىڭ: «تاباندى تۇلعالار تاربيەلەۋ ارقىلى عانا ەل تاۋەلسىزدىگىن باياندى ەتۋگە بولادى» دەۋى وسىدان. پرەزيدەنت سونداي تۇلعالار سانالاتىن زيالىلاردى «قاي زاماندا دا ءومىر سىرى مەن سىنىن جان-جۇرەگىمەن باعامداپ تولعاي بىلگەن, حالقىنىڭ كەلەشەكتەگى تاعدىرىن زەرەك كوڭىلمەن بولجاي بىلگەن جاندار» دەپ قادىرلەي وتىرىپ, تالاپ تا قويادى: «ەليتا تەك قانا ءوزىنىڭ جالپىۇلتتىق ماقساتتاردى تۇجىرىمداي ءبىلۋ... قابىلەتىمەن عانا ەمەس, سول ماقساتتارعا جەتۋدىڭ جولدارىن كورسەتۋ قابىلەتىمەن دە ەرەكشەلەنۋى ءتيىس». وپپوزيتسياعا كەرەك قاسيەت تە وسىنداي. «مەن سىندارلى پىكىر ايتاتىن دۇرىس تۇر­پاتتا­عى وپپوزيتسياشىلداردى قۇتتىق­تاۋ­عا, قول­داۋعا ارقاشان ءازىرمىن» دەيدى ەلبا­سى. «ەگەر ساياسي وپپوزيتسيا بولماسا, ونى بول­دىرۋعا تىرىسۋ كەرەكتىگىن» جانە ەسكەرتەدى. وسى جەردە ايتا كەتەيىك, بيلىك قۇرى­لىم­دارىن وڭدى-سولدى سىناعاننىڭ ءبارى وپپوزيتسيا ەمەس. ۇلتتىڭ مۇددەسىن تەرەڭنەن ويلاعان, اينالا الەمدەگى ءال-قۋاتىن قامتي ويلاعان, مەملەكەتتىڭ دە, ونىڭ دا ناقتى مۇمكىندىگىن تۇگەل ويلاعان وپپوزيتسيا سول ۇلتقا ادال قىزمەت ەتىپ وتىرعان بيلىككە قارسى ساياسي كۇشكە اينالمايدى, ونى ماقسات تا ەتپەيدى. مەملەكەتتىك باسقارۋ ورىندارىنا ساياسي-ەكونوميكالىق جانە الەۋمەتتىك رەفورمالاردى بەلگىلەۋ جانە جۇزەگە اسىرۋ كەزىندە بىلىكتى ارىپتەس بولۋعا ۇمتىلادى. قازاق حالقىنا, دامىعان ەلدەر العان اسۋلارعا قول سوزعان, يگەرگەنىنەن ۇيرەنەرى كوپ ەلگە ناق وسىنداي وپپوزيتسيا, ۇركىتۋشى ەمەس, ۇيلەستىرۋشى, شابىستىرۋشى ەمەس, تابىستىرۋشى وپپوزيتسيا قاجەت. قاراشانى سۇراپ الۋشىدان كاسىپ قۋىپ قۇراپ الۋشىعا اينالدىراتىن وپپوزيتسياعا حالىق تا, مەملەكەت تە ءزارۋ. بۇگىندە قازاق حالقىنا اسا كەرەگى نە؟ نارىق تالاپتارى بيلەپ-توستەگەن جاڭا زامانعا بەيىمدەلە ءجۇرىپ, ۇلتتىق يدەيالار ارقىلى ۇلتتىق ورلەۋ جولىن تابۋ دەسەك, سول ۇلتتىق يدەيا توڭىرەگىندە اڭگىمە كوپ, ءتۇيىنى ۇلتتىق مەملەكەت قۇرۋ دەگەنگە سايادى. ەگەر باستى ماقسات وسى بولسا, قازىرگى قازاقستاندا ونداي مەملەكەتتىڭ بەلگىلەرى تۇگەل عوي. ەلىمىز قازاقتىڭ اتىمەن اتالادى, ول مەملەكەت قۇرۋشى حالىق دەپ تانىلعان. جەردىڭ استى-ۇستىندەگى بايلىقتىڭ ءبارى سوعان تيەسىلى. قازاق ءتىلى – مەملەكەتتىك ءتىل. حالىقارالىق قاۋىمداستىق ءبىزدى قازاق ەلى دەپ قابىلدايدى. جەر تۇتاستىعىن جاعالاي مويىنداعان. داۋرەنى ءجۇرىپ تۇرعان الەمدىك ءالدى ۇيىمداردىڭ تالايىنا مۇشەمىز. ەندە­شە باردى جالاڭ قاۋزاي بەرمەي, كەڭەستىڭ كەزىندە تىزگىننەن ايىرىلعاندا ءبىر بولىگىنىڭ ءتىلى شۇبارلانعان, تاعى ءبىر بولىگى ۇلتتىق سالت-داستۇرلەردىڭ ۋىزىنا جارىماعان قازاقتىڭ ءوزىن قازاقتاندىرۋدىڭ بۇگىنگى زامانعا لايىق جولىن, ۇلتتىق يدەيانىڭ ۇلتتى جەتىلدىرەتىن نەگىزدەرىن ىزدەيىك تە. نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى ناق وسى ماسەلەگە, ۇلتتى وركەندەتۋ پارىزىنىڭ يدەيالىق استارىنا ەرەكشە نازار اۋدارادى. «ۇلتتىق يدەيا سىرتتان تاڭىلمايتىنىن, قوعامنىڭ وزىندە ءپىسىپ-جەتىلەتىنىن, يدەولوگيا جادىگويلەرىنىڭ ويلاپ تاپقان جاڭالىعى ەمەس ەكەنىن» ەل تاۋەلسىزدىگىنىڭ باستاۋىندا-اق اتاپ كورسەتكەن بولاتىن. «ۇلتتىق يدەيا – ميلليونداعان ادامداردىڭ وزدەرىنىڭ ۇلتتىق مىندەتتەرىن ءتۇسىنۋىنىڭ جەمىسى بولىپ تابىلاتىندىعىن» دا قاداپ ايتقان-دى. ولاي بولسا, ارقايسىمىز ۇلت الدىنداعى پارىزىمىزدى انىقتاپ الۋىمىز كەرەك. اتامىز قازاقتىڭ بالاسى – مىنا ءبىز, سول قازاقتىڭ مەملەكەتى مەنى قالاي جارىلقاۋدا دەپ ەمەس, مەن ونىڭ قاي قاجەتىنە جارادىم دەپ الاڭداساق, ازاماتتىق ۇلتتىق يدەيا مىنە, ناق وسى. ەلباسىنىڭ پايىمىمەن دايەكتەسەك: «مەملەكەت ساعان نە بەرۋگە ءتيىس دەگەن سۇراق قيسىندى دا ادىلەتتى. بىراق ونىڭ تاريحىنداعى ەڭ ماڭىزدى كەزەڭدە سەن ءوز مەملەكەتىڭ ءۇشىن نە ىستەپ جاتىرسىڭ دەگەن سۇراق تا ادىلەتتى بولماق». راسىندا, ازاماتتىڭ ۇلتتىق يدەياسى – ۇلت الدىنداعى پەرزەنتتىك جاۋاپكەرشىلىگى, الدەبىر كەمشىلىگى ءۇشىن ۇلتىنان ۇيالا ءبىلۋى, الدەبىر اعاتتىعى ءۇشىن ودان كەشىرىم سۇراي الۋى. پرەزيدەنت كوكەيگە قۇيىپ جۇرگەنىندەي, «حالىقتىڭ سەنىمىن اقتاۋدان ارتىق ابىروي جوق, بولۋى دا مۇمكىن ەمەس ەكەنىن» سەزىنۋى. بارلىق قۋات-كۇشىن تۋعان ەلىنە سارقا جۇمساۋمەن كەلە جاتقان وسى تۇلعاداي: «ساداعاڭ كەتەيىن, اينالايىن حالقىم! سەنىڭ مۇددەڭ جولىندا بوي­داعى قۋات, ويداعى ءناردىڭ ءبارىن سارپ ەتۋگە پەيىلمىن» دەپ توگىلە تەبىرەنۋى. «وتان­داس­تارىمنان بولەك ۋايىمىم جوق, ولاردان بولەك قايعىم دا جوق. نەنى دە بولسا, ەلمەن بىرگە كورەمىن, ەلمەن بىرگە توزەمىن, ەلمەن بىرگە جەڭەمىن» دەپ تۋعان حالقىمەن پرەزيدەنتشە تابىسۋى. مەنىڭ, سەنىڭ, ونىڭ, – ءاربىر قازاق ۇلىنىڭ ۇلتتىق يدەياسى وسى. سولاي جاساي الىپ ءجۇرمىز بە؟ قازاق ازاماتى ءححى عاسىردىڭ, تۋماي جاتىپ تالاپ قوياتىن قاتاڭ عاسىردىڭ قيىندىققا قابىرعاسى قايىسپايتىن, وزىمەن ءوزى شابىسپايتىن, ءبىلىمى تەرەڭ, ۇلتتىق سەزىمى ەرەن ازاماتقا اينالدى ما؟ سونداي قازاققا ەلى ءالى ءزارۋ بولسا, ادامىنان با, زامانعا ساي كەلمەي جاتقان امالىنان با؟ ەل كوزىنشە ەسەپسىز ەسىلەتىن, بۇرىلا بەرە باسقاشا كوسىلەتىن اعايىننىڭ ءسات سايىن مىڭ قۇبىلۋىنا كىم كىنالى؟ ءوز نامىسىن ۇلتتىق نامىسقا قايراي العاندار قازىرگى لاۋازىمدىلاردىڭ اراسىندا كوپ پە, از با؟ ەلباسى ايقىنداپ بەرگەنىندەي, «ۇلتتىق نامىس – ۇلى ۇعىم» ەكەنىن ۇلتتىق قۇندىلىققا اينالدىرىپ ۇلگەردىك پە؟! تۇپتەپ كەلگەندە, وسى وزەكتى ساۋالداردىڭ ءبارى ۇلتتىق يدەيانىڭ وتكىر سۇراقتارى. نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى بۇلاردىڭ دا جاۋابىن تاۋىپ بەرگەن. «ۇلتتىق نامىس ۇلتتىق رۋحتان تامىرلاناتىنىن, ال ۇلتتىق رۋحتى ساقتاۋ ءۇشىن ۇلتتىق مازمۇندا دامىتۋ كەرەكتىگىن» ەل ومىرىندەگى دەرەك-دايەكتەرمەن جەرىنە جەتكىزە دالەلدەيدى. «ۇلتتى جاڭا ساپالىق مازمۇندا جاڭعىرتۋ ۇزاققا سوزىلاتىنىن, ول ءۇشىن ۇيرەنەتىن ۇلتتان ەندى ۇيرەتەتىن ۇلتقا اينالۋعا ءتيىس ەكەنىمىزدى» العا تارتادى. «بۇگىنگى قازاق – ۇلتتىق سانا دەڭگەيىنە كوتەرىلگەن قازاققا اينالعانىن» ماقتان سەزىممەن مالىمدەيدى. «ءبىز مەملەكەتتى ۇيىمداستىرۋشى ۇلتپىز. ءار ادام جەدەل جاڭعىرمايىنشا, مەملەكەت جەدەل جاڭعىرا المايدى. تۇتاس ۇلت باسەكەگە قابىلەتتى بولمايىنشا, مەملەكەت الەمدىك ەكونوميكا مەن قوعامداستىققا كىرە المايدى» دەپ ىرگەلى مىندەتىمىزدى ايقىندايدى. «كەشەگى بابامىزبەن عانا ەمەس, بۇگىنگى باعامىزبەن, ەرتەڭگى شامامىزبەن دە ماقتانا الاتىن ۇلت بولۋدى ويلاۋىمىز كەرەك» دەپ شيرىقتىرادى. «ەندىگى جەردە ءبىز ءبارىمىز ءبىر اتانىڭ – قازاق حالقىنىڭ ۇلىمىز. ەندىگى جەردە ءبارىمىزدىڭ دە تۋعان جەرىمىز بىرەۋ – ول جالپاق قازاق دالاسى. ونىڭ قاي اتىرابىنىڭ دا تىلەگىن بىرگە تىلەپ, تاۋقىمەتىن بىرگە كوتەرۋگە, ءوز-ءوزىمىزدى كوكىرەكتەن كەرى يتەرمەۋگە, سەن اناۋسىڭ, مەن مىناۋمىن دەپ الالاماۋعا ۇيرەنۋگە ءتيىسپىز» دەپ باۋىرلاسۋعا شاقىرادى. «كەز كەلگەن, ءتىپتى ەڭ كەرەمەت دەگەن يدەيالاردىڭ ءوزى, ەگەر ولاردى جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن ادام قانىن, كوز جاسى مەن تاقسىرەتىن تالاپ ەتسە, كوك تيىندىق قۇنى بولمايدى» دەپ پاراساتتىلىق پەن بايىپتىلىققا شاقىرادى. «ۇلتتىق يدەيانى ۇلتتىق استامدىقتىڭ يدەياسىنا اينالدىرۋ ەتنوستىڭ وزىنە وپا تاپتىرمايدى» دەپ ساقتاندىرادى. مىنە, زيالى اتاۋلى كوپ قاۋزايتىن ۇلتتىق يدەيا­نىڭ مازمۇنى وسىندا, پرەزيدەنت تاعىلى­­­مىن­دا, ۇلتتىق مۇددەنى قازاقستاندىق جانە الەمدىك اۋقىم­دا ۇعىنعان تۇلعانىڭ ومىرلىك مانگە يە تالىمىندە. ساراپتاپ وتىرساق, ۇلتتىق يدەيانىڭ اۋقىمى كەڭ. عالامنان ەندى قالا المايمىن, قۇلاشتى كەڭگە سالىپ جايباراقات جاتا المايمىن دەسەڭ, جانارىڭ مەن قيالىڭ جەتكەن جەردىڭ بارىنە ۇلتتىق مۇددە كوزىمەن قاراۋىڭ كەرەك. ەلباسىنىڭ ۇلتقا, مەملەكەتكە, وزىنە قويىپ وتىرعان اسا كۇردەلى مىندەتى وسى. «ءبىز ەلەۋلى تۇردە ارتتا قالىپ قويدىق, سوندىقتان اسىعۋعا ءتيىسپىز. ءبىز مەيلىنشە شيرىعىپ, الەمدى قۋىپ جەتۋگە ءماجبۇرمىز» دەپ حالىقتى باۋىرىنان جاراتىپ وتىر. «نارىق دەگەن سول – جارىسۋ, جاعالاسۋ, باسە­كەلەسۋ, تالاسۋ, تارتىسۋ» دەپ قايراپ وتىر. «بۇگىنگى كۇن باسەكە زامانى. جەتكەن بيىك­كە ءماز بولىپ توقتاپ قالۋ – كوشكەن جۇرت­تا قالعانمەن بىردەي» دەپ قامشىلاپ وتىر. اتالعان ماقسات-مۇراتتاردى جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن نە ىستەۋ كەرەك؟ ونىڭ جاۋابىن دا پرەزي­دەنت پايىمدارىنان تابامىز: «جاھاندانۋ پروتسە­سىندە ينتەگراتسيالىق ۇمتىلىس پەن ارالاسۋ – دامۋدىڭ بىردەن-ءبىر ۆەكتورى». ۇلتتىق يدەيانىڭ حالىقارالىق سىر-سيپاتى بۇل. ءتول حالقىنىڭ مۇددەسىن الەمدىك كەڭىستىككە الىپ شىعۋدىڭ ۇتىمدى امالى. مىنە, وسىلاي ەۋرازيادا, ونىڭ قازاقستاندىق قاپتالىندا ءوزارا ءتيىمدى ۇيلەسىمدىلىكتە قاتار دامۋعا داڭعىل جول اشاتىن جاڭا يدەيا كوتەرىلدى. ول – ەۋرازيالىق يدەيا, بىرىڭعاي ەكونوميكالىق كەڭىستىك يدەياسى. تابيعي جانە ادامي رەسۋرسى وراسان زور وسى قۇرلىقتا, كەڭ-بايتاق ەۋرازيادا ورتاق نارىق ارقىلى بىرگە دامۋعا شاقىرىپ قانا قويماي, سوعان بەلدى دە بەدەلدى ەلدەردى جۇمىلدىرۋ قازاق قايراتكەرىنىڭ, نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىنىڭ ساياسي كورەگەندىگى جانە تاريحي ەرلىگى ەدى. اشىعىن ايتايىق, وسى يدەياعا ءوزىمىزدىڭ كەيبىر زيالىلارىمىز بەن ىرگەلەس ەلدەر جەتەكشىلەرى كۇدىكپەن قارادى. سول ءبىرتۇتاس ەكونوميكالىق كەڭىستىكتىڭ جۇزەگە اسقاندىعىنىڭ ناقتى ايعاعى – كەدەن وداعى قۇرىلعاندا شۋلاپ قويا بەردى. ىشىمىزدەگى كىنامشىل اعايىندار تاۋەلسىزدىگىمىز ەندى قالاي بولار ەكەن دەستى. كورشىلەردىڭ بەلسەن­دىلەرى «ورتاق وگىزدەن – وڭاشا بۇزاۋ» دەستى. ال ەلباسى يدەياسى ءسات ساناپ تارتىم­دىلىعىمەن تانىلا بەردى. تمد-عا ارمەنيا, تاجىكستان مەن قىرعىزستان قوسىلۋعا نيەت ەتسە, وسىنداي ۇيىمداردان بويىن اۋلاق سالىپ كەلگەن وزبەكتەر دە وڭ كوزبەن قارايتىندارىن ءبىلدىرىپ, بولاشاعى زور وداققا كىرۋ ويدا بار ەكەنىن ايتا باستاپتى. بالكىم, اتالعان بىرلەستىك شالعايداعى ۇندىستانمەن, ەۋروپاداعى تۇركيامەن, قيىرداعى ۆەتناممەن تولىعۋى مۇمكىن ەكەنىن ساراپقا سالسا كەرەك. نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىنىڭ ەۋرازياداعى شەكسىز ەكونوميكالىق مۇمكىندىكتى الىس-جاقىن­مەن بىرگە پايدالانۋ ماقساتىن ۇلتتىق يدەياعا اينال­دىرۋى­نىڭ تاريحي سەبەپتەرى دە بار. سولاردىڭ مازمۇ­نىن قىسقاشا اشۋ ءۇشىن امەري­كا قۇراما شتات­تارىنىڭ 1840-1914 جىلدار ارالىعىن­دا ءومىر سۇرگەن اسكەري قايراتكەرى, ادميرال ا.مەحەن­نىڭ ستراتەگيالىق ۇسىنىستارى تۋرالى ىقشام ايتىپ بەرەيىك. ول «تەڭىز كۇشتەرىنىڭ تاريح­قا ىقپالى» اتتى ەڭبەگىندە ەۋرازيانى ەۋرو­پانىڭ كومەگىمەن جاۋلاپ الۋعا شاقىرا­دى. مۇنىڭ ءمانىن وسى ەلدىڭ ۇشقىر يدەيالارىمەن بەلگىلى بول­عان تاعى ءبىر گەوساياساتشىسى برۋكس ادامس بىلاي ءتۇسىن­دىرگەن-ءدى: اقش يمپەريا بولۋعا مىندەتتى. يمپە­رياعا اينالۋدىڭ بىردەن-ءبىر جولى ەۋرازيانى باسىپ الۋ. كەزىندە جۇزەگە اسپاعان وسى يدەيانى 1919 جىلى وكسفورد ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ گەوگرافيا پروفەسسورى, اعىلشىن حالفورد ماككيندەر «دەموكراتيالىق يدەالدار مەن قازىرگى شىندىق» ەڭبەگىندە قايتا كوتەردى. ول «الەمدىك ساياساتتىڭ ايماقتىق كىندىگى» تۋرالى تولعاپ, ەۋرازياعا حارتلەند دەگەن ات بەردى. ءۇش تەزيستى العا تارتتى. 1.شىعىس ەۋروپانى كىم بيلەسە, حارتلەندى سول بيلەيدى. 2.حارتلەندى بيلەگەن – الەمدىك ارالدى بيلەيدى. 3.الەمدىك ارالدى بيلەسەڭ – الەمدى بيلەيسىڭ. سونىمەن بۇلار ەۋرازياعا نەگە قىزىقتى؟ قۇرلىقتىڭ ورنالاسقان جەرى – عالام ءۇشىن توقسان توعىز جولدىڭ تورابى. شەكارالارى بارلىق قۇرلىقتارعا وڭتايلى. سارقىلمايتىن كەنى بار. ارزان جۇمىس كۇشى قيساپسىز. ءتۇپتىڭ تۇبىندە وسىنداي ەدىل-جايىق ايماق جاھاندىق دامۋدىڭ ستراتەگيالىق ورتالىعىنا ءسوزسىز اينالادى. ءدال وسى سوڭعى اقيقات ەلباسىن باتىل دا ماڭىز­دى قادامعا, ەۋرازيا يدەياسىن ۇسىنۋعا باستاعانى اقيقات. عالام سوناۋ ەرتەدە ساناسقان, بۇگىندە ەكونوميكالىق زارۋلىكپەن قول سوزعان حارتلەندتى – ۇشان-تەڭىز ەۋرازيانى قازاق حالقى وزگە جۇرتپەن بىرگە ەركىن يگەرۋگە ءتيىس ەدى. پرەزيدەنتتىڭ باتىل دا ماڭىزدى باستاماسىمەن سولاي جاساۋعا كىرىستى. بۇل – نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى, جاھاندىق اۋقىمداعى قايراتكەر ۇسىنعان جانە ءساتتى جۇزەگە اسىرعان ۇلتتىق يدەيانىڭ شىرقاۋ شىڭى. جانتالاسقان جاھاندا الىس پەن جاقىن دەگەن ۇعىم تەڭەسكەن. قاشىق دۇنيە كورشىڭە, شالعاي جۇرت قوڭسىڭا اينالعان. ەسىگىڭدى قاعىپ تۇرعان عالاممەن تابىسپاساڭ, ادامزاتتان الىستايسىڭ. ۇشقىر عاسىر جۇيرىكتەن تۇلپارعا, تۇلپاردان پىراققا اينالماساڭ شاڭ قاپتىرادى. ادەتتەن تىس ەرەكشە شەشىم كەرەك مۇندايدا. تاعى دا چەرچيللشە سويلەسەك: «ءداستۇرلى ەمەس ءىس-ارەكەتتەرگە بارا الماعاندار ەل باسقارا المايدى». ەلباسى سونداي تىڭ قادامعا بارعان, بارىپ قانا قويماي, جەڭىسكە جەتكەن تاريحي تۇلعا. ەۋرازيالىق يدەيا سول كوپ تاۋەكەلدىڭ ءبىرى بولسا, بىرەگەيى – ارقاداعى استانا. ساياسي تاڭداۋلار سەڭدەي سوعىلىسقان, ەلدى – ەل, جەردى – جەر جاتسىنعان كەزەڭنەن حالقىن ەسەن-ساۋ الىپ شىققان قايراتكەردىڭ, ۇلتىن عاسىردىڭ تورىنە, زاماننىڭ ورىنە باستاعان پرەزيدەنتتىڭ, جاھانمەن ءتىل تابىسقان, ارمان-اڭساۋى ادامزاتتىڭ ماقسات-مۇراتىمەن قابىسقان تۇلعانىڭ كۇش-قايراتىن تاسىتاتىن كيە قايسى؟ ول ەلىنە دەگەن, ەلىنىڭ نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىنا دەگەن ماحابباتى. بۇل عاسىر قازاق ءۇشىن التىن دەر ەم, داڭقىمدى الەم ءبىلدى, سالتىممەنەن. كەۋدەمدە جانىم باردا كوتەرەمىن ايانبان نە كۇتسە دە حالقىم مەنەن, – دەگەن, اعىنان جارىلعان قايراتكەر – جاھانعا جاسقانباي قاراسىن دەپ قازاعىن ايبىندى ەتتى. الەممەن ءتىل تابىسسىن دەپ زايىرلى ەتتى. داۋلەتىن تاسىتىپ قايىرلى ەتتى. ۇزاعىنان بولعاي ءبارى دە. الدان سمايىل, قازاقستان رەسپۋبليكاسى پارلامەنتى ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتى, «نۇر وتان» پارتياسى فراكتسياسىنىڭ مۇشەسى.