ءۇشىنشى يندۋستريالىق رەۆوليۋتسيا

ەۋروپالىق داعدارىستىڭ استارىندا نە تۇر؟

سوڭعى جىلدارى ەۋروپانى داعدارىس كەرنەپ العانى بەلگىلى. الەمدىك قارجى ەكونوميكالىق داعدارىستىڭ ۇلكەن تولقىنى الدىمەن اقش-تان باستاۋ الدى دا, وسى ەلدى ءبىر سىلكىپ ءوتتى. مۇنان كەيىن ەۋروپاعا جەتىپ, وندا تۇراقتاپ قالعانداي قالىپ تانىتۋدا. ەۋروپا وداعىنىڭ باسشىلىعى مەن حالقى سوڭعى ءۇش جىلدان بەرى داعدارىستىڭ اۋىر سالماعىمەن تىنىمسىز كۇرەس ۇستىندە. راس, سوڭعى ايلاردا از دا بولسا جاعداي وڭالعانىمەن, بۇل كۇرەستىڭ ءالى قانشاعا سوزىلاتىندىعى بەلگىسىز. الەمدىك داعدارىس باستالعاننان بەرى ونىڭ سەبەبى تۋرالى كوپتەگەن پىكىرلەر ايتىلدى. بىرقاتار ساياساتشىلار مەن ساراپشىلار, ەكونوميستەر ەڭ الدىمەن داعدارىستىڭ باستى سەبەبى رەتىندە ەۋرووداققا كىرەتىن ەلدەردە قارىزداردىڭ شەكتەن تىس مولايىپ كەتكەندىگىن, ۇنەمى قارىز الىپ جاقسى ءومىر سۇرە بەرۋدىڭ مۇمكىن ەمەس ەكەندىگىن العا تارتتى. وسىعان بايلانىستى داعدارىس تىرناعىنا الدىمەن ىلىككەن گرەكيا ۇكىمەتى ۇلكەن سىنعا دۋشار بولدى. بۇل ەلگە قارىزدى, بيۋدجەتتىك شىعىنداردى مۇلدەم شەكتەۋ تالابى قويىلدى. قارىزسىز ءومىر سۇرە المايتىن ەلگە تاعى دا قارىزدار بەرىلدى. الەۋمەتتىك شىعىنداردى, سونىڭ ىشىندە جالاقىلار مەن زەينەتاقىلاردى, جاردەماقىلاردى شەكتەۋ, بيۋدجەتتىك قىزمەت ورىندارىن قىسقارتۋ قارىز بەرۋدىڭ باستى تالابىنا اينالدى. مۇنان كەيىن داعدارىس يسپانيانى, پورتۋگاليانى, يرلانديانى, يتاليانى شارپىدى. فرانتسيانى جان القىمنان الدى. ەۋرووداقتىڭ باسقا دا ەلدەرىنە اۋىر سالماعىن سەزدىردى. ارينە, داعدارىسپەن كۇرەس جولدارىن بەلگىلەۋدە وسى ەلدەردىڭ ۇكىمەتتەرىنىڭ قاي-قايسىسىنا بولماسىن وڭاي بولعان جوق. ويتكەنى, داعدارىسپەن كۇرەستىڭ نەعۇرلىم قاتاڭ شارالارىنا بارۋ ءۇشىن مولايىپ كەتكەن الەۋمەتتىك شىعىنداردى مەيلىنشە شەكتەۋ كەرەك. بىراق بۇعان دەموكراتيالىق داستۇرلەرمەن تاربيەلەنىپ قالعان حالىق ەرىك بەرەر ەمەس. مىنە, وسى كەزدە ەۋروپاداعى داعدارىستىڭ باستى سەبەبى رەتىندە ەۋروپالىق ەلدەردە الەۋمەتتىك قامسىزداندىرۋ ىسىنە ۇلكەن شىعىندار جۇمسالاتىندىعى ايتىلىپ قالدى. ساراپشىلاردىڭ بىرقاتارىنىڭ پىكىرىنشە, ەۋروپا حالقى ابدەن الەۋمەتتەنىپ كەتكەن. «ولار كورپەگە قاراپ كوسىلۋ دەگەندى بىلمەيدى, ەگەر باتىسەۋروپالىق ەلدەر اقش سەكىلدى مەملەكەتتىك الەۋمەتتىك شىعىنداردى شەكتەپ ۇستايتىن بولسا, داعدارىستان دا تەز قۇتىلعان بولار ەدى, دەمەك ەۋروپالىق داعدارىستىڭ باستى سەبەبى, وسى الەۋمەتتىك ماسەلەلەرگە ەرەكشە ءمان بەرىلۋىندە تۇر» دەپ سوقتى بىرقاتار ساراپشىلار مەن ەكونوميستەر. ءبىر ەسەپتەن العاندا, ارينە, بۇل پىكىردىڭ دا جانى جوق ەمەس. ويتكەنى, جاقسى تۇرمىس جاقسى شىعىنداردى قاجەت ەتەتىندىگى تۇسىنىكتى. بىراق ەۋرووداقتىڭ سول الەۋمەتتەنگەن ەكونوميكالىق قوعامىنىڭ تۋ ۇستاۋشىسى بولىپ تۇرعان گەرمانيا ەكونوميكاسى داعدارىسقا نەگە بىلق ەتپەيدى؟ گەرمانيادا زەينەتكەرلەرگە قانشاما قولايلى جاعداي جاسالعاندىعىن ءوز كوزىمىزبەن دە كوردىك. كەشكە رەستوران, كافەلەرگە بارساڭ, سولاردىڭ بارلىعىندا ارانىڭ ۇياسىنداي گۋىلدەپ زەينەتكەرلەر وتىرادى. سەبەبى, ءبىر زەينەتكەر ءۇش جەردەن زەينەتاقى الادى. انىعىراق ايتساق, مەملەكەتتەن, ءوزى جۇمىس ىستەپ, زەينەتكە شىققان كومپانيادان جانە بىزدەگى سەكىلدى ءوزىنىڭ زەينەتاقى جيناقتاۋشى قورىنان زەينەتاقى الادى. مۇنىڭ سىرتىندا, ەۋرووداقتى ساقتاپ قالۋ ءۇشىن ءبىر گەرمانيانىڭ ءوزى قانشاما ەلگە قارجى جاردەمىن كورسەتۋدە. اينالاسىن تۇگەلدەي داعدارىس كەرنەگەن جەردە ءوزىن عانا ەمەس, اينالاسىنداعى ەلدەردى دە ۇزدىكسىز دەمەپ كەلە جاتقان گەرمانيا ەكونوميكاسى وسىنىڭ بارىنە قالاي شىداپ تۇر؟ «ەۋروپاداعى قازىرگى الەۋمەتتىك جۇيە مەن ساياسات – بۇل ادامزات قاۋىمىنىڭ دامۋ بارى­سىن­داعى ورتاق جەتىستىك جانە ادامزات قاۋىمى با­رۋعا ءتيىستى بولاشاق قوعامنىڭ بەلگىسى. سوندىقتان ونى ساقتاۋ كەرەك. ەگەر ءبىز داعدارىستىڭ باستى سەبەپكەرى رەتىندە ەۋروپا ەلدەرىنىڭ الەۋمەتتىك تۇرعىدا جەتكەن جەتىستىكتەرىمەن كۇرەسەتىن بولساق, وندا قالىپتاسقان ەكونوميكالىق قاتىناستىڭ ءوزىن قۇلاتامىز. سەبەبى, حالىقتىڭ الەۋمەتتىك جاعدايى مەن تۇرمىسى ناشارلاپ, ول كەدەيلەنەتىن بولسا, تاۋارلار مەن قىزمەتتەرگە دەگەن سۇرانىس كۇرت تومەندەيدى, گۇلدەنگەن ەكونوميكا مەن ءومىر قۇلايدى» دەگەن بولجام ايتادى وسى جاعدايعا بايلانىستى ەندى بىرقاتار زيالى قاۋىم وكىلدەرى. سوندا ەۋروپالىق داعدارىستىڭ باستى سەبەبى نەدە؟ ودان قالاي قۇتىلۋعا بولادى؟ «ەۋروپالىق داعدارىستىڭ باستى سەبەبى تىپتەن دە حالىقتىڭ الەۋمەتتىك جەتىستىكتەرىندە تۇرعان جوق. ويتكەنى, ولاردىڭ بارلىعى ەڭبەكپەن كەلگەن دۇنيەلەر. ەۋروپالىق داعدارىستىڭ باستى سەبەبى, قازىرگى ەنەرگيا كوزدەرىنە, سونىڭ ىشىندە مۇناي مەن گاز ونىمدەرىنە دەگەن تاپشىلىقتا تۇر. ەگەر مۇنايدىڭ باعاسى تاعى دا 140 دوللارعا كوتەرىلەتىن بولسا, وندا وسى ونىمگە ەرەكشە ءزارۋ بولىپ وتىرعان ەۋروپادا مىندەتتى تۇردە داعدارىستى جاعداي قالىپتاسادى. مۇناي مەن گاز باعاسى قۇلدىراعان كەزدە ونىڭ ەكونوميكاسى قايتادان جۇمىس ىستەي باستايدى. سەبەبى, ەۋروپا تۇتاس كۇيىندە العاندا الەمدەگى ەڭ ۇلكەن مۇناي مەن گاز تۇتىنۋشى» دەپ ەسەپتەيدى امەريكالىق ەكونوميست, ساياساتتانۋشى دجەرەمي ريفكين. جالپى, دجەرەمي ريفكيننىڭ ءتۇسىندىرۋىن­­­شە, ەۋروپالىق ەكونوميكالىق داعدارىس دەگەنىمىز, بۇل – باتىستا ىشتەن جاناتىن دۆي­­­گاتەلدەردىڭ پايدا بولۋى ناتيجەسىندە مۇناي مەن گاز پايدالانۋدان باستاۋ العان ەكىنشى ونەركاسىپتىك رەۆوليۋتسيا جەتىستىكتەرىنىڭ تۇيىققا تىرەلۋى. ەگەر الەمدە مۇناي مەن گاز ونىمدەرى جەتكىلىكتى بولسا, وندا بۇل جەتىستىكتەردىڭ داۋرەنى دە بىرازعا سوزىلعان بولار ەدى. بىراق ولاردىڭ جەتپەيتىندىگى بەلگىلى بولىپ وتىر. دەمەك, الەمنىڭ كەدەي ەلدەرىنىڭ دە جاعدايى جاقسارىپ, ولاردىڭ مۇناي مەن گازعا دەگەن سۇرانىسى ارتقان سايىن اتالعان ونىمدەر باعاسى ءورشي تۇسپەك تە, ادامزات قاۋىمى تىعىرىققا تىرەلە بەرمەك. بۇل تىعىرىقتان شىعۋدىڭ ءبىر-اق جولى بار. ول جول – كۇن مەن جەل, بيووتىن قۋاتى سەكىلدى ەكولوگيالىق تۇرعىدان تازا دا قاۋىپسىز, سوندىقتان «جاسىل» ەنەرگەتيكا اتالىپ وتىرعان بالامالى قۋات كوزدەرىن پايدالانۋ ارقىلى الەمدىك ەنەرگەتيكانى ءارتاراپتاندىرۋ ىسىمەن تىعىز بايلانىستى بولىپ وتىر. بۇل جول مۇناي مەن گازعا دەگەن ماجبۇرلىكتى تومەندەتەدى دە, ادامزاتتىڭ كەلەسى دامۋىنا جول اشادى. ول دامۋدىڭ قوزعاۋشى كۇشى ومىرگە ەندى ارالاسا باستاعان ءۇشىنشى يندۋستريالىق رەۆوليۋتسيا جەتىستىكتەرى بولىپ تابىلادى. مۇنىڭ باستاپقى بەلگىسى – ينتەرنەتتىڭ جەدەل دامۋى. بۇل ينتەرنەت جەلىسى ازىرگە اقپاراتتاردى الەمنىڭ كەز كەلگەن تۇكپىرىنە جەدەل جەتكىزۋگە نەگىزدەلگەن. ەندى وسىنىڭ نەگىزىندە بىرتە-بىرتە ەنەرگەتيكا ينتەرنەتى ومىرگە كەلىپ, ول ەلەكتر قۋاتىن سىمسىز تاراتۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. اقپاراتتاردى جازىپ الىپ, ساقتاپ قوياتىن فلەشكا سەكىلدى ەلەكتر قۋاتىن ساقتاپ قويۋدىڭ دا ءادىس-تاسىلدەرى مەن قۇرالدارى تابىلاتىن بولادى. وسىنىڭ بارلىعىنا ءۇشىنشى يندۋستريالىق رەۆوليۋتسيا جەتىستىكتەرى جول اشادى. دجەرەمي ريفكين – امەريكالىق ەكونوميست جانە ساياساتتانۋشى, ەكونوميكالىق ترەندتەر قورىنىڭ قۇرىلتايشىسى جانە پرەزيدەنتى. الەمدەگى بىرقاتار مەملەكەت باسشىلارى مەن پرەمەر-مينيسترلەرگە, سونىڭ ىشىندە انگەلا مەركەلگە, رومانا پرودي مەن حوسە لۋيس ساپاتەروعا كەڭەسشىلىك قىزمەتتەر اتقارعان. فرانتسۋز ۇكىمەتىمەن, ەۋروپالىق كوميسسيامەن, ەۋروپالىق پارلامەنتپەن تىعىز ارىپتەستىك قارىم-قاتىناستا جۇمىس ىستەگەن. ەكونوميكالىق تاقىرىپتارداعى كوپتەگەن كىتاپتاردىڭ اۆتورى. سونىڭ ىشىندە «ەڭبەكتىڭ اقىرى», «ەۋروپالىق ارمان» اتتى كىتاپتارى الەمدىك قاۋىمداستىقتىڭ, اسىرەسە, ۇكىمەتتەر مەن ءىرى ترانسۇلتتىق كورپوراتسيالار باسشىلارىنىڭ نازارىنا ىلىگىپ, ۇلكەن تالقىلاۋلار تۋدىردى. سەبەبى, بۇل ەڭبەكتەر ادامزاتتىڭ بولاشاق جۇرەر جولى, ادامزات دامۋىنىڭ كەلەسى كەزەڭى – ءۇشىنشى ونەركاسىپتىك نەمەسە جاڭا يندۋستريالىق رەۆوليۋتسيا تاقىرىبىنا ارنالعان. الەمدىك ساياسي جانە الەۋمەتتىك-ەكونومي­كا­لىق قۇرىلىمدار وسى ۋاقىتقا دەيىن ەكى ونەركاسىپتىك رەۆوليۋتسيانى باستان كەشىرگەنى بەلگىلى. «ءبىرىنشى ونەركاسىپتىك رەۆوليۋتسيانىڭ جەتىستىكتەرىنە جول اشقان نەگىزگى قوزعالتقىش كۇش – كومىر مەن بۋ بولدى, دەپ ەسەپتەيدى دجەرەمي ريفكين. وسى ونىمدەردى تۇتىنۋ نەگىزىندە كوپشىلىك قولدى تاۋارلار شىعارۋ, كوپشىلىككە ارناپ قىزمەت كورسەتۋ جۇمىستارى ەتەك الا باستادى. ەكىنشى ونەركاسىپتىك رەۆوليۋتسيا حح عاسىردىڭ قويناۋىندا دۇنيەگە كەلدى. بۇل كەزەڭدە ەلەكتر ءوندىرۋ كەڭىنەن تارادى. تەلەفون, راديو, تەلەديدار قۇرالدارى پايدا بولدى. اسا ءىرى زاۋىتتار مەن فابريكالار سالىنىپ, ءوندىرىس ۇدەمەلى سيپاتقا يە بولدى. مۇناي مەن گاز ءوندىرۋ بارىنشا دامىدى. وسىنىڭ ناتيجەسىندە ونىڭ ونىمدەرىن پايدالاناتىن اۆتوكولىك قۇرالدارى, باسقا دا تۇرمىستىق تەحنيكالار دۇنيەگە كەڭىنەن تاراپ, بۇكىل ادامزاتقا قولجەتىمدى بولدى. دەگەنمەن, وسى ۇدەرىستىڭ اقىرىندا ادامزات قاۋىمى مۇناي مەن گازدىڭ, باسقا دا مينەرالدى شيكىزات كوزدەرىنىڭ جەتىمسىزدىگىنە كەلىپ ۇرىندى. جەر شارىنىڭ ەكولوگيالىق جاعدايى دابىل قاعارلىق شەككە دەيىن جەتىپ, جۇمىسسىزدىق پروبلەماسى بۇكىل الەمدى, سونىڭ ىشىندە الەم حالىقتارى ۇلكەن سەنىم ارتىپ وتىرعان الدىڭعى قاتارلى مەملەكەتتەردىڭ ءوزىن جايلاپ الدى. جىل وتكەن سايىن بۇل قاتەرلى قۇبىلىستىڭ بارعان سايىن تەرەڭدەي تۇسكەندىگىن كورىپ وتىرمىز. دجەرەمي ريفكين ادامزاتتى وسى تىعىرىق­تان شىعارۋدىڭ جولى رەتىندە ءۇشىنشى يندۋستريالىق رەۆوليۋتسيانىڭ جەتكەنىن مالىمدەيدى. ونىڭ باستاپقى دا نەگىزگى بەلگىسى رەتىندە تسيفرلىق بايلانىس قۇرالدارىنىڭ ومىرگە كەلىپ, ەرەكشە ەكپىنمەن دامي تۇسكەنىن ايتادى. «ينتەرنەت الەمدى وزگەرتتى. بىراق ادامزات تۇتىنىپ كەلە جاتقان قۋات كوزدەرى بۇرىنعى قالپىندا قالىپ وتىر. ءبىز بۇرىنعىسىنشا كومىر مەن مۇنايدى, گازدى تۇتىنىپ كەلە جاتىرمىز. بىراق ولار ەندى قازىرگى تۇتىنۋ قارقىنىمەن العاندا بۇكىل ادام بالاسىنا جەتپەيتىندىگى ايدان انىق بولا تۇسۋدە. ولار ميلليونداعان ادامدار ءۇشىن جەتكىلىكتى ەدى. بىراق الەمدە بىرنەشە ميلليارد تۇتىنۋشى پايدا بولعان كەزدە جىرتىققا جاماۋ بولاتىن دا ءتۇرى جوق. ادامزات ۇرىنىپ وتىرعان قازىرگى ەكونوميكالىق داعدارىستار مىنە وسى جاعدايدان باستاۋ الىپ وتىر», دەيدى ول. زەرتتەۋشى ءۇشىنشى يندۋستريالىق رەۆوليۋ­تسيانىڭ باتىس ەلدەرىندە باستاۋ الىپ, الەمگە جايىلۋى مۇمكىن ەكەندىگىن ايتادى. ال ءبىزدىڭ تۇسىنىگىمىزدە الەمدىك وركەنيەتتىك دامۋدىڭ قازىرگى كوشىن باستاۋشى امەريكا قۇراما شتات­­­تارى ەكەنى بەلگىلى. اقش – الەمنىڭ ەڭ الىپ ەكونوميكاسى, ءارى الەمدەگى ەڭ ءىرى تۇتىنۋ­­­­شى. قازىرگى زاماندىق تەحنولوگيالار وسى ەلدە كوبىرەك شوعىرلانعان. ەندەشە, ءۇشىنشى ونەركاسىپتىك رەۆوليۋتسيا نەگە اقش-تان باس­تاۋ المايدى؟ دجەرەمي ريفكيننىڭ پايىمداۋىنشا, الەمدە وسى ۋاقىتقا دەيىن الەۋمەتتىك-ەكونو­ميكالىق دامۋدىڭ ەكى ۇلكەن ۇلگىسى ۇستەمدىك قۇرىپ كەلدى. ونىڭ ءبىرىنشىسى – امەريكالىق ۇلگى بولسا, ەكىنشىسى – ەۋروپالىق ۇلگى. باتىستىق وركەنيەتكە نەگىزدەلگەن بۇل ۇلگىلەردىڭ قانداي ەرەكشەلىكتەرى بار؟ «ەۋروپالىقتار شاعىمدانعاندى, امەريكا­لىقتار ماقتانعاندى ۇناتادى» دەيدى ريفكين. ءبىرىنشىسى «مەنىڭ ستاكانىم سۋدان ورتايىپ قالدى» دەپ مازاسىزدانسا, ەكىنشىسى «مەنىڭ ستاكانىم سۋعا ورتاسىنا دەيىن تولىپ تۇر» دەپ كۇپىنەدى. ءبىر كورىنىستىڭ وزىنە وسىنداي ەكى ءتۇرلى كوزقاراسپەن قاراۋشىلىقتىڭ ءوزى عانا كوپتەگەن ادامداردىڭ ەۋروپا مەن اقش جاعدايىن سەزىمگە ەرىك بەرمەي, سالقىنقاندى تۇردە سالىستىرۋلارىنا, سودان كەيىن بارىپ لوگيكالىق شەشىم قابىلداۋلارىنا كوپ كەدەرگى كەلتىرۋدە. «شىنايى جاعدايعا كوز جەتكىزۋ ءۇشىن ءبىز ەڭ الدىمەن تسيفرلارعا نازار اۋدارايىق, دەيدى ريفكين. ەۋروپا ءوزىنىڭ 455 ميلليون تۇرعىنىمەن الەمدەگى ەڭ ۇلكەن رىنوك بولىپ تابىلادى. الەمدەگى ەڭ ۇلكەن ەكسپورتتاۋشى – اقش تا, ءۇندىستان دا, قىتاي دا ەمەس, ناق ەۋروپانىڭ ءوزى. بىلايعى ادامدار ونى كوپ بايقاي بەرمەيدى. ويتكەنى, ادەتتە امەريكالىقتار اقش-تىڭ قۋاتتىلىعىن كورسەتۋ ءۇشىن ونى ەۋروپا وداعىنىڭ جەكە ءبىر ەلىمەن سالىستىرىپ جاتادى. بۇل دۇرىس ەمەس. ەۋروپا وداعى قازىرگى كۇنى ءبىرتۇتاس اعزا سەكىلدى بولعاندىقتان, تۇتاس ەو مەن تۇتاس اقش-تى الىپ سالىستىرۋىمىز, ويتپەگەن جاعدايدا ەو-نىڭ ءبىر ەلىمەن اقش-تىڭ ءبىر شتاتىن الىپ سالىستىرۋىمىز كەرەك. سوندا ءبىزدىڭ كوز الدىمىزدا باسقاشا كارتينا كورىنىس بەرەتىن بولادى. ماسەلەن, ەۋروپانىڭ ەڭ ۇلكەن ەلى گەرمانيا ەكونوميكاسى اقش-تىڭ ەڭ ۇلكەن شتاتى كاليفورنياعا قاراعاندا الدەقايدا قۋاتتى. ەۋروپاداعى ەكىنشى ەل ۇلىبريتانيا ەكونوميكاسى اقش-تىڭ ەكىنشى ءىرى شتاتى نيۋ-يوركتان ەكى ەسە ۇلكەن. فرانتسيا ەكونوميكاسى اقش-تىڭ ءۇشىنشى شتاتى تەحاستان 50 پايىز ارتىق بولسا, يتاليا ەكونوميكاسى اقش-تىڭ ءتورتىنشى شتاتى فلوريدادان ەكى ەسەدەي باسىم. يسپانيا ءيلليونويستى, نيدەرلاندى نيۋ-دجەرسيدى باسىپ وزادى. ەگەر ودان ءارى باراتىن بولساق, ونەركاسىپتىڭ كوپتەگەن سالالارىندا ەۋروپالىق كومپانيالار كوشباسشى بولىپ تابىلادى. الەمدەگى ەڭ ءىرى 20 كوممەرتسيالىق بانكتىڭ 14-ءى ەۋروپادا ورنالاسقان. پلانەتامىزداعى اسا ءىرى 140 كومپانيانىڭ 61-ءى ەۋروپالىق, 50-ءى امەريكالىق بولىپ تابىلادى». ريفكيننىڭ پىكىرىنشە, اقش-تا ءاربىر ادام جەكە ءجۇرىپ جول تاۋىپ, ۇلكەن تابىسقا جەتە الادى دەيتىن «امەريكالىق ارمان» نەگىزىن ءبىر كەزدە كارى قۇرلىقتان بارىپ, بوس جاتقان جەرلەردى العاش يگەرۋشىلەر قالىپتاستىرعان بولاتىن. العاشقى جەر يگەرۋشىلەر ەركىندىگى مەن جاعدايىنا سايكەس سانادا قالىپتاسقان وسى امەريكالىق ينديۆيدۋاليزم ەندى بۇرىنعى­­داي جەمىسىن بەرەر ەمەس. قازىرگى كۇنى امەريكالىقتاردىڭ 51 پايىزى عانا ءالى كۇنگە دەيىن وسى ارمان جەتەگىندە كەلەدى. راس, اقش وسىدان 40 جىل بۇرىن جاعدايلارى ءبىر-بىرىمەن تەڭدەستىرىلگەن ورتا تابىمەن ماقتانا الاتىن. ال بۇگىنگى كۇنى ەلدەگى بايلار مەن كەدەيلەردىڭ تابىس ايىرماشىلىعى ءبىر-بىرىنەن مەيلىنشە الشاقتاپ كەتۋىنىڭ سالدارىنان, امەريكا وسى كورسەتكىش بويىنشا الەم ەلدەرى اراسىندا 24-ءىنشى ورىنعا ءتۇسىپ قالدى. ونەركاسىپتىك تۇرعىدان دامىعان ەلدەر ىشىندە ول بۇل رەيتينگ بويىنشا تەك مەكسيكا مەن رەسەيدىڭ عانا الدىندا تۇر. ال كارى قۇرلىق تۇرعىندارى ءۇشىن باستى قۇندىلىق – امەريكالىق تۇسىنىكتەگى ەركىندىك, ياعني اقشا تابۋ ارقىلى كەلەتىن ەرتەڭگى كۇنگە دەگەن سەنىمدىلىك ەمەس, ءومىردىڭ ساپاسى بولىپ وتىر. جەكە باستىڭ ەركىندىگىن بىرگە الىپ قاراستىراتىن ەۋروپالىق بۇل كۇردەلى تۇسىنىك ۇجىمداسىپ كۇش-جىگەر جۇمساۋ ارقىلى ءومىردىڭ ساپاسىنا قول جەتكىزۋدى كوزدەيدى. سەبەبى, ەۋروپالىقتار امەريكالىقتار سەكىلدى جەرگە باي ەمەس. ولار­دىڭ قوعامنان بولەكتەنىپ, جەكە ءبىر رانچو نەگىزىندە ءوز باقىتىن قۇرۋعا مۇمكىندىكتەرى جوق. سوندىقتان ەۋروپالىقتار ءبارى بىرىگىپ جانە ءبارى ارقايسىسى ءۇشىن ەڭبەك ەتۋگە ول باستان-اق ءماجبۇر بولاتىن. ەۋروپاداعى مەملەكەتتىك ساياساتتىڭ ءوزى وسى ەرەكشەلىكتىڭ ىقپالىندا قالىپتاستى دا سوعان سايكەس قوعامعا ورتاق جەمىسىن بەردى. «مۇنى, ەڭ الدىمەن, اقش پەن ەۋروپا وداعى ەلدەرىنىڭ ۇستانعان الەۋمەتتىك ساياساتىنان انىق بايقاۋعا بولادى. ماسەلەن, اقش-تا الەۋمەتتىك شىعىندارعا ىشكى جالپى ءونىمنىڭ 11 پايىزى عانا جۇمسالسا, ەۋروپادا بۇل كورسەتكىش 26 پايىزدى قۇرايدى. وسىنىڭ ناتيجەسىندە ءاربىر ورتاشا امەريكالىقتىڭ داۋلەتى ءاربىر ورتاشا ەۋروپالىقتان 28 پايىز ارتىق بولعانىمەن, ءومىردىڭ ساپاسى جاعىنان العاندا ەۋروپالىقتار امەريكالىقتاردىڭ الدىنا ءتۇسىپ وتىر», دەيدى ريفكين. ساياساتتانۋشىنىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, الەمدە مىندەتتى مەديتسينالىق ساقتاندىرۋ ءىسى مەملەكەتتىك تۇرعىدان قاراستىرىلماي كەلە جاتقان ەكى ونەركاسىپتىك ەل بولسا, سونىڭ ءبىرى – اقش. وسىنىڭ سالدارىنان 40 ميلليونعا جۋىق امەريكالىق ەشقانداي مەديتسينالىق قاۋىپ-قاتەردەن ساقتاندىرىلماعان. ال ەندى وسى جاعدايدان تۋىنداعان سالداردى سارالايتىن بولساق, ەۋروپا بالالار ءولىمىنىڭ ازدىعى جونىنەن الەمدەگى ەڭ الدىڭعى ورىندا تۇرسا, اقش 27-ءىنشى ورىندى قاناعات ەتۋدە. ونىڭ ۇستىنە, الەمدەگى ەڭ باي ەل بولا تۇرىپ اقش-تا ءومىر ءسۇرۋ دە سونشاما قاۋىپسىز ەمەس. بۇل ەلدە ادام ءولتىرۋ ەۋروپامەن سالىستىرعاندا 4 ەسە جوعارى. سونىڭ ىشىندە بالا ءولتىرۋ, وزىنە ءوزى قول سالۋ, اتىس قارۋىن قولدانۋ جاعدايلارى ءجيى كەزدەسەدى. «مىنە, وسى ايىرماشىلىقتاردىڭ بار­لى­­­­عى ەڭ اقىرىندا ادام ءومىرىنىڭ ورتاشا ۇزاقتى­­عى­نان كورىنىس بەرەدى. ەۋروپالىقتار امەريكا­لىق­تارعا قاراعاندا, ۇزاعىراق ءومىر سۇرۋدە. سەبەبى, ەۋروپادا ءومىر ساپاسى اقش-قا قارا­عاندا دۇرىس جولعا قويىلعان», دەيدى ريفكين. ارينە, وسى ايىرماشىلىقتاردىڭ بارلى­عىن دجەرەمي ريفكين امەريكالىقتاردى جا­مانداپ, ەۋروپالىقتاردى ماقتاۋ ءۇشىن كەلتىرىپ وتىرعان جوق. ونىڭ نەگىزگى ماقساتى – بولاشاقتا قوعام اۋىسقان كەزدە قاي ۇلگىنىڭ العا وزاتىندىعىن كورسەتىپ بەرۋ. وسى ۋاقىتقا دەيىن ۇستەمدىك قۇرىپ كەلگەن ۇلگىلەر اراسىندا قاي ۇلگى بولاشاقتىڭ بەينەسىنە مەيلىنشە سايما-ساي كەلە الادى, سونى انىقتاۋ. وسى سۇراقتارعا بەرىلەر جاۋاپتاردى سان قىرلى تۇرىنەن قاراستىرا كەلىپ, ريفكين ەندىگى كەزەكتە «امەريكالىق ارماندى» «ەۋروپالىق ارماننىڭ» ىعىستىرا باستايتىندىعىن ايتادى. ويتكەنى, ريفكيننىڭ پىكىرىنشە, بۇدان بىلايعى ۋاقىتتارى قوعام الەۋمەتتەنە بەرەتىن بولادى. اقىر اياعىندا, كارل ماركستىڭ ايتقانى كەلىپ, قازىرگى كاپيتاليزمنىڭ ورنىن سوتسياليستىك قوعام بەلگىلەرى مىندەتتى تۇردە باسادى. بۇل ديالەكتيكالىق دامۋدىڭ بۇلتارتپاس زاڭدىلىعى. بالكىم, كارل ماركس­تىڭ جازعاندارىنىڭ بارلىعى 100 پايىز, ءتىپتى 50 پايىز دا كەلە بەرمەس. ويتكەنى, ءومىر شىندىعى تەورياعا قاشاندا بولماسىن ءوز وزگەرىستەرىن ەنگىزبەي قويمايدى. بىراق كارل ماركستىڭ «كاپيتالى» مەن فريد­ريح ەنگەلستىڭ ىرگەلى تۋىندىلارىنداعى قاعي­دالىق كوزقاراستار مەن پايىمداۋلاردىڭ قوعام العا باسقان سايىن راستالا تۇسكەندىگىن قازىر كوپتەگەن حالىقارالىق ساياساتتانۋشىلار مەن ەكونوميس­تەر مويىنداپ تا ۇلگەرگەندەي. جالپىلاي الىپ قاراعاندا, امەريكالىق قۇندىلىقتار جەكە ادامنىڭ جەتىستىكتەرىن, ال شىعىس قۇندىلىقتارى ۇجىمشىلدىقتى نەگىزگە الاتىندىعى بەلگىلى. ريفكيننىڭ پىكىرىنشە, ەۋروپالىق قۇندىلىقتار وسى ەكەۋىنىڭ ورتاسىنا كەلىپ ورنالاسقان. ول جەكە ادامنىڭ جەتىستىكتەرىن اسپەتتەي وتىرىپ, نەگىزىنەن ۇجىمشىلدىققا ۇندەيدى. ويتكەنى, ەۋروپالىق ورتادا جەكە ءجۇرىپ جول تابۋ قيىن. بىراق ەۋروپالىقتار ءبىزدىڭ قازاق ايتقانداي, «كوپپەن بىرگە اداسۋدى» تاعى دا قالامايتىنداي. مۇندا ساقتىق پەن ۇقىپتىلىق ماسەلەسى كوپ قاراستىرىلادى. ريفكين سوندىقتان دا زاماندى سەنىمدى جانە بىرتە-بىرتە دۇرىس باعىتتا العا جىلجىتۋدىڭ نەگىزدەرى ەۋروپادا قالىپتاسقان دەپ ەسەپ­تەيدى. ريفكيننىڭ پىكىرىنشە, ادامزات قاۋىمى ءسوتسياليزمنىڭ ەۋروپادا قول جەتكىز­گەن جەتىس­تىكتەرىن ساقتاي وتىرىپ, جاڭا ەكونومي­كالىق قاتىناستاردى (اتاپ ايتقاندا, نارىقتىق ەكونوميكانى ەمەس, ونىڭ ورنىنا الەۋمەتتىك ەكونوميكانى) ورنىقتىرۋى كەرەك. ارينە, كوپتەگەن ادامدار قازىرگى قيىندىق ۇستىندەگى ەۋروپا بىزگە نەسىمەن ۇلگى-ونەگە بولا الادى, ولار داعدارىس دەرتىنە ابدەن شالدىعىپ وتىرعان جوق پا دەپ تە ويلاۋى مۇمكىن. بىراق ول داعدارىس نەدەن تۋىنداپ وتىر دەڭىز؟ ءبىز بۇل سۇراققا جوعارىدا ءبىرشاما جاۋاپ بەرىپ كەتتىك. ريفكيننىڭ ايتۋىنشا, ول داعدارىس قازىرگى وركەنيەتتىڭ نەگىزگى تاماعى بولىپ وتىرعان مۇناي مەن گازدىڭ جەتىمسىزدىگىنەن جانە وسىنداعى مەملەكەتتەر موينىنا الىپ وتىرعان الەۋمەتتىك شىعىنداردىڭ مولدىعىنان تۋىنداپ وتىر. سوندىقتان ەۋروپا ەلدەرى قازىردىڭ وزىندە كۇن مەن جەل ەنەرگياسى سەكىلدى قايتا جاڭعىرتىلاتىن قۋات كوزدەرىن مولىنان يگەرۋگە يەك ارتىپ, ولاردى پايدالانۋ كولەمىن جىلدان-جىلعا ارتتىرا بەرمەك. ءوزىنىڭ ۇزاقمەرزىمدى ساياساتىندا تاۋسىل­مايتىن قۋات كوزى رەتىندە باعالاناتىن سۋتەگىنى يگەرۋدى جولعا قويماق. دەمەك, بالامالى جانە قايتا جاڭعىرتى­لاتىن قۋات كوزدەرىن يگەرۋگە, ءسوزدىڭ كەڭ ماعىناسىندا العاندا الەۋمەتتىك باعىتتاعى «جاسىل» ەكونوميكاعا كوشۋ ماسەلەسىن ەلباسىمىز الداعى 40 جىلدىڭ اسا وزەكتى ماسەلەسى رەتىندە بەكەردەن-بەكەر اتاپ كورسەتكەن جوق. ارينە, قازاقستان مۇناي مەن گازعا, باسقا دا شيكىزات كوزدەرىنە باي ەل رەتىندە تاياۋداعى بولاشاقتا ءداستۇرلى قۋات كوزدەرىن دامىتۋعا ەرەكشە ەكپىن تۇسىرەتىن بولادى. بيىلعى جولداۋدا بۇل جايىندا انىق جازىلعان. دەگەنمەن, «وزگەرىس جەلى سوققاندا قورعان ەمەس, جەلكەن تۇرعىزۋ كەرەك» دەپ ەلباسىمىزدىڭ ءوزى ءجيى قايتالاپ ايتاتىنىنداي, بۇل جەردە باستى ماسەلە جاھاندىق دەڭگەيدە جۇزەگە اساتىن ءىرى وزگەرىستەرگە ازىرلەنۋ مەن بەيىمدەلۋ ىسىندە تۇر. «قازاقستان-2050» ستراتەگياسى وسىعان بەرىلگەن باستى جاۋاپ بولىپ تابىلادى. سۇڭعات ءالىپباي, «ەگەمەن قازاقستان».