داعدارىس پەن دارمەنسىزدىك

ەڭبەك رەسۋرستارىن دامىتۋ ورتا­لىعى تاياۋدا عانا جاريا ەتكەن بايانداما­سىن­دا جاھاندىق جانە وتاندىق ەكونومي­كانىڭ وزگەرۋ قارقىنىن باعالاپ, الداعى جاع­دايلارعا بولجام جاريالاعان. پان­دەميا سالدارىنان جەر شارىنداعى بار­لىق جۇمىس ىستەيتىن ادامنىڭ شاما­مەن 94 پايىزى قانداي دا ءبىر جولمەن شەك­تەۋ شارالارىنا تاپ بولعان. Əلەم­دەگى جۇمىسسىزدىق دەڭگەيى 2018-2019 جىل­دار­داعى 5,4 پايىزبەن سالىستىرعاندا 2020 جىلى 6,5 پايىزعا دەيىن ءوستى. بۇل كورسەت­كىش ءبىزدىڭ ەلدە 4,9 پايىزعا دەيىن كوتەرىلدى.

دۇنيەجۇزىلىك بانك ساراپشىلارى əلەم­دىك ەكونوميكانىڭ 2021 جىلى 5,6 جəنە 2022 جىلى 4,3 پايىزعا ءوسۋىن كۇتۋدە. بانك ساراپشىلارىنىڭ ايتۋىنشا, پان­دە­ميا əلەمدەگى ەكونوميكالىق بەلسەن­دى­لىك­كە ۇزاق ۋاقىت تەرىس əسەر ەتەدى, وسى­­لاي­شا ەكونوميكاسى دامىپ كەلە جات­قان جəنە دامۋشى ەلدەردەگى ءوسۋ مۇمكىن­دىك­تەرىن تە­جەيدى. «بولجامدار بويىن­شا اقش ەكو­­نو­ميكاسى 2021 جىلى 5,4, ەۋرو­اي­ماق­تا – 4,2, جاپونيادا 2,5 پايىزعا وسەدى. قىتايدا جيىنتىق سۇرانىس پەن قارىز قارا­جاتىنىڭ قىسقارۋى ەسەبىنەن ءىجو-ءنىڭ ايت­ار­لىقتاي ءوسۋى (8,5 پايىز) بايقالادى.

قازاقستانعا كەلەتىن بولساق, 2021 جىلى ەكونوميكانىڭ ءوسۋ قارقىنى 3,2 پايىزدى قۇرايدى, ال 2022 جىلى 3,7 پايىز دەڭگەيىندە بولادى. شيكىزات تاۋارلارى باعاسىنىڭ باياۋ ءوسۋى, وپەك+ كەلىسىمى شەڭبەرىندە مۇناي وندىرۋگە شەكتەۋلەردىڭ əلسىرەۋى, سونداي-اق تىكەلەي شەتەلدىك ينۆەستيتسيالار اعىنىنىڭ ۇلعايۋى ەكونوميكالىق وسىمگە قولداۋ كور­سەتەدى دەپ كۇتىلۋدە» دەپ جازادى ور­ت­الىق.

حۆق بولسا قازاقستان ەكونوميكاسى 2021 جىلى 3,2, ال 2022 جىلى 4 پايىزعا وسەدى دەگەن جورامال ايتادى. بۇل رەتتە ازيانىڭ ءىرى ەكونوميكاسى سانالاتىن قىتايدىڭ ءىجو ءوسىمى 2021 جىلى 8,1 جəنە 2022 جىلى 5,5 پا­يىز دەڭگەيىندە بولجانۋدا. قىتايدان باسقا, ايماقتىڭ ەكونوميكاسىن قالپىنا كەل­تى­رەتىن قوزعاۋشى كۇش – ءۇندىستان, بان­­گ­لا­دەش جəنە ۆەتنام بولماق. ال ور­تا­لىق ازياداعى ءوسىم شيكىزاتقا الەم­دىك باعانىڭ وسۋىنە تاۋەلدى.

ۇكىمەت ەكونوميكانىڭ وڭ قارقىنى بايقالادى دەپ ايتۋدان تانبايدى. بىراق ءسوز بەن ءىستىڭ قابىسار تۇسى ءالى دە الدا ەكەنى انىق. كوروناداعدارىس دەنساۋلىققا عانا ەمەس, ازاماتتاردىڭ جۇمىسپەن قامتىلۋىنا جəنە سəيكەسىنشە ولاردىڭ جالعىز تابىس كوزىنە دە قاۋىپ ءتوندىردى. العاشقى لەكتە قيىندىققا ۇشىراعاندار – شاعىن كəسىپورىندار, əيەلدەر, جاستار, ەڭبەك ميگرانتتارى, بىلىكتى ەمەس جəنە بەيرەسمي جۇمىسشىلار. حالىقارالىق ساراپشىلاردىڭ پىكىرىنشە, داعدارىس ءورشۋ كەزىندە جۇمىسىنان ايىرىلعان ءəربىر ءۇشىنشى ادام بەيرەسمي جۇمىسشى بولعان. وسىعان وراي ۆيرۋستىڭ تارالۋىن شەكتەۋ, حالىقتىڭ وسال توپتارىنا كومەك كورسەتۋ, ەكونوميكانىڭ قۇرىلىمدىق سيپاتتامالارىن رەتتەۋ جəنە ۆاكتسينالارمەن بايلانىستى پروبلەمالاردى ەڭسەرۋ تاياۋ ۋاقىتتاعى ەلدەر ساياساتىنىڭ نەگىزگى باسىمدىقتارى بولىپ قالا بەرمەك.

ءوز كەزەگىندە حالىقارالىق ۇيىمدار مەملەكەتتەرگە كەلەسى باعىتتارعا نازار اۋدارۋدى ۇسىنادى. ونىڭ ءبىرىنشىسى – ءومىردى قۇتقارۋعا كۇش سالۋ. ياعني ۆاكتسي­نا­لاۋ قارقىنىن ۇلعايتۋ. ەكىنشىسى – مەم­­لەكەتتىڭ ەكونوميكانى ساقتاپ قا­لۋ­عا شىنداپ كىرىسۋى. بۇل ورايدا مەملە­كەت جۇمىس ورىندارىن قورعاۋدى قام­تاماسىز ەتۋ ءۇشىن كəسىپورىندار مەن حا­لىقتىڭ كىرىستەرىن قولداۋدى قام­­تي­تىن قازىنالىق (سالىقتىق-بيۋد­جەت­­­تىك) ىنتالاندىرۋ باستامالارىن جال­­عاستىرۋى قاجەت. ءۇشىنشىسى – جالپى قولداۋ كەزىندە قامتىلماي قالۋى ىقتيمال توپتار – جاستار, əيەلدەر, سونداي-اق «جۇمىس ىس­تەيتىن كەدەيلەردى» قول­داۋ قايتا باع­دار­لانعانى ءجون. ءتور­تىن­شىسى – ۇكىمەت ەكونوميكانىڭ ەڭ كوپ زارداپ شەككەن سالالارىنا نازار اۋدارۋى كەرەك. بۇل سالالار ءۇشىن ولاردىڭ ەرەكشەلىگىن ەسكەرە وتىرىپ, قالپىنا كەل­تىرۋ جəنە ودان ءəرى دامىتۋ, سونداي-اق جۇمىس ورىندارىن قۇرۋ جəنە تەز دامىپ كەلە جاتقان سەكتورلارمەن ۇشتاسۋ مۇم­­كىندىكتەرى بويىنشا جەكەلەگەن سترا­­­تەگيالار, باع­دار­لامالار مەن جوس­پار­­لار əزىرلەۋ تالاپ ەتىلەدى.

«كوروناداعدارىس تəۋەلسىز قازاقستان تا­ريحىنداعى ەكىنشى ەڭ اۋقىمدى داع­دا­رىس بولدى. ىشكى ءوندىرىستىڭ قۇلدى­را­ۋىنان باسقا, قازاقستان ەلدىڭ باستى ەكسپورتتىق تاۋارى, دەمەك, باستى تابىس كوزدەرىنىڭ ءبىرى – مۇنايدىڭ əلەم نارىعىنداعى داعدارىسقا تاپ بولدى. قىزمەت كورسەتۋ سالاسىنىڭ ءوسۋ قارقىنى ءبىر جىلدا رەكوردتى كورسەتكىش 5,4 پا­يىز­عا تومەندەدى. ەڭ كوپ قىسقارۋ تۇرۋ جəنە تاماقتانۋ قىزمەتتەرىنە (-19,7 پا­يىز), كولىك (-17,2 پايىز) جəنە ساۋدا سالاسىنا (-7,3 پايىز), سونداي-اق وزگە دە قىزمەت تۇرلەرىن ۇسىنۋ سالاسىنا (-8,4 پايىز) كەلدى» دەگەن دەرەك ايتىلادى باياندامادا.

دۇكەن, ءدامحانا, مەيرامحانالار وز­دە­رىنىڭ ونلاين قىزمەتتەرىن ىسكە قوسۋ ار­قىلى قىسپاق اراسىنان قينالماي شىقسا, تۋريزم سەكتورى ءۇشىن مۇنداي مۇمكىندىك تە بولمادى. ويتكەنى تۋريس­تەر اعىنى شەكتەلدى. ارينە, تۋريستەرسىز ءتۋريزمدى دامىتۋ مۇمكىن ەمەس. «ارمان-تۋر» جəنە ەكسكۋرسوۆود-گيد مەكتەبىنىڭ دي­رەكتورى سالتانات ابجانوۆا كەڭسە­لەر­دى تاپسىرۋعا جəنە جابۋعا تۋرا كەل­گە­نىن ايتادى.

«كوپ كومپانيا ءوز قىزمەتكەرلەرىن جۇمىستان شىعارىپ جاتتى. ولار – ورتا, ءىرى دەڭگەيدەگى كومپانيالار. ءبىرى ءوز قىزمەتكەرلەرىن مەرزىمسىز دەمالىسقا جىبەردى, جالپى, بارلىق تۋرفيرما زارداپ شەكتى, ءبىرى 100 پايىزعا, ءبىرى 50 پايىزعا. بىرەۋلەر كەم دەگەندە مەنەدجەرلەرىنە جالاقى بەرۋ ءۇشىن تەندەرلەرگە باردى. كوپتەگەن شاعىن فيرمالار دا شىداي المادى, جابىلدى جəنە ءəرتۇرلى سالاعا كەتتى. كەيبىرى ءبىلىم بەرۋ سالاسىنا, كەيبىرى ساۋداعا دەگەندەي. بۇل وتە وكىنىشتى, ويتكەنى كوپتەگەن كəسىبي كادرلاردى جوعالتىپ الدىق. شەتەلگە تۋريستەردى اپارۋمەن جۇمىس ىستەگەن كەيبىر فيرمالار ىشكى نارىقتى قايتا باعدارلاۋعا جəنە زەرتتەۋگە, ءتۇرلى اق­پا­رات تۋرلارى بويىنشا جۇرۋگە, ءوز قىز­مەتكەرلەرىن, مەنەدجەرلەرىن قازاق نا­رىعىنا قايتا دايارلاۋعا ءمəجبۇر بول­دى. مەنىڭ كومپانيامدى ءوز ەكس­كۋرسوۆود-گيد مەكتەبىمىزدىڭ بولۋى عانا قۇتقاردى. باعدارلامانى ونلاين جاساپ, تۋريستىك ەكسكۋرسيالىق سالانىڭ ءتۇرلى ءمودۋلى بو­يىن­شا ءبىلىم العىسى كەلگەندەردىڭ بار­لى­عىن وقىتتىم» دەيدى سالتانات.

قاتتى زارداپ شەككەن سالالار قا­تا­رىن­دا كولىك سەكتورى دا بار. داعدارىس قيىندىعىن قاتتى سەزىنگەنى سونشا, كارانتين شارالارى əلسىرەگەننەن كەيىن دە قالپىنا كەلمەدى. كوروناداعدارىس كولىك تاسىمالىنىڭ بارلىق تۇرىنە – قالالاردا جەكە جəنە قوعامدىق كولىكتى پايدالانۋدان باستاپ, ەل ىشىندە دە, باسقا ەلدەرمەن دە جولاۋشىلار مەن جۇك تاسىمالىن جۇزەگە اسىرۋعا دەيىن əسەر ەتتى.

«اۆتوموبيل كولىگىندە كəسىپورىن­دار­دىڭ توقتاۋىنا جəنە كارانتين شا­را­لارىنىڭ ەنگىزىلۋىنە بايلانىستى اۆتو­بۋس باعىتتارىنداعى جولاۋشىلار اعىنى كۇرت تومەندەدى, جولاۋشىلار كəسىپورىندارى كۇردەلى قارجىلىق جاع­دايعا تاپ بولدى. مىسالى, الماتى قالا­سىندا 2020 جىلعى 31 ناۋرىزدا جو­لاۋشىلار سانى 2020 جىلعى 25 اقپانمەن سالىستىرعاندا 15 ەسە (كۇنىنە 2,25 ملن-نان 150 مىڭ ترانزاكتسياعا دەيىن) ازايدى. سۋ كولىگى بويىنشا كاس­پي ماڭى پورتتارى اراسىندا كەمە قاتى­ناسىنا ۋاقىتشا تىيىم سالىنعان جاع­دايدا كەمە يەلەرى فلوتتىڭ تولىق جۇك­تەلمەۋ پروبلەماسىنا تاپ بولادى. ونىڭ ىشىندە قازاقستاننىڭ اۆياتسيالىق əكىم­­شىلىگىنىڭ مəلىمەتتەرى بويىنشا ازا­­ماتتىق اۆياتسياعا كەلتىرىلگەن زالال عانا 326 ملرد تەڭگەنى قۇرادى», دەيدى Kazlogistics قازاقستان كولىك قىز­مەت­كەر­لەرى وداعىنىڭ باس ديرەكتورى ەرلان ابساتوۆ.

ونەركəسىپتە سəل وزگەشە جاعداي قا­لىپ­تاسۋدا. مۇناي وندىرۋگە ارنالعان شەكتەۋلەرگە جəنە مۇناي ەكسپورتتاۋشى ەلدەر ۇيىمىنىڭ (وپەك) كەلىسىمى شەڭبەرىندە گاز كوندەنساتى كولەمىنىڭ قىسقارۋىنا بايلانىستى ءوندىرىستىڭ جالپى كولەمىنىڭ قىسقارۋى اياسىندا تاۋ-كەن ءوندىرۋ ونەركəسىبىنىڭ ءوسۋ قارقىنى 3,8 پايىزعا, ال جۇمىسپەن قامتۋ 2020 جىلدىڭ قورىتىندىسى بويىنشا 1,1 پايىزعا قىسقارعان.

جاقسىبەك كۇلەكەەۆتىڭ ايتۋىنشا, əسىرەسە بۇرعىلاۋ, گەولوگيا, جەر استى جəنە جەر ءۇستى جابدىقتارىن دايىنداۋمەن, قۇرى­لىس­تار­مەن اينالىسۋشى كومپانيالار زارداپ شەككەن.

«مىسالى, تشو «بولاشاق كەڭەيتۋ جوباسى» وبەكتىسىنىڭ قۇرىلىسىن توق­تا­تۋعا ءمəجبۇر بولدى, وندا 20 مىڭ­نان استام ادام جۇمىس ىستەدى جəنە ولار­دىڭ بارلىعى ءمəجبۇرلى جۇمىس­سىز­­دىق­­قا تاپ بولدى. مۇناي كومپانيا­لا­­رى, مۇناي سەرۆيستىك كومپانيالارى وسىن­داي قىزمەتكەرلەردى وزدەرى قول­داۋ­عا تىرىسقانى تۋرالى فاكتىلەر بولدى. Əرينە, مەملەكەت بۇل مəسەلەدە دە كومەك­تەس­تى, سوندىقتان جالپى جاعداي وڭاي بولماسا دا, بۇل شارالار جۇمىسپەن قامتۋدى قولايلى دەڭگەيدە قولداۋعا مۇمكىندىك بەردى», دەدى «قازمۇنايگاز» ۇك» اق باسقارما توراعاسىنىڭ كەڭەس­شى­سى.

ال IT QCC جشس سەرتيفيكاتتاۋ ورتا­لىعىنىڭ جەتەكشىسى جولامان ۋۆا­لەەۆ­تىڭ شاعىن جانە ورتا بيزنەستىڭ قۇلدىراۋى سالدارىنان بۋحگالتەرياعا, ەلەكتروندىق پوشتاعا جəنە وزگە دە قىز­مەت كورسەتەتىن اقت ينجەنەرلەرى تابىس كوزىنەن ايىرىلدى دەگەندى ايتادى.

«سونداي-اق كومپيۋتەرلىك تەحنيكانى جوندەۋمەن, باپتاۋمەن اينالىساتىن شاعىن ءىت كəسىپورىندارىنىڭ سانى ازايدى. داعدارىس سالدارىنان ءىرى كəسىپورىندار ۇلتتىق كومپا­نيالاردى قوسا العاندا, وزدەرىنىڭ ينۆەستيتسيالىق بيۋدجەتتەرىن قىسقارتتى. سالدارىنان بارلىق اكت جوبالارى توقتاتىلدى. بۇل اكت يننوۆاتسيالارى مەن دامۋىمەن اينالىساتىن كوپتەگەن كومپانيالاردىڭ بانكروتقا ۇشىراۋىنا نەمەسە وڭتاي­لان­دىرىلۋىنا əكەلدى. ءبىزدىڭ ءوزارا ءىس-قيمىل سالامىزداعى بىرقاتار ءىت كومپانيالارى جۇمىس فورماتىن قايتا قۇردى, بيزنەس-پروتسەستەردىڭ ەدəۋىر بو­لى­گى قاشىقتان ورىنداۋعا اۋىس­تى­رىلدى. وسى كومپانيالاردىڭ جۇ­مىس كولەمى مەن قىزمەتكەرلەر سانى اي­تار­لىق­تاي وزگە­رىستەرگە ۇشىراعان جوق», دەگەن پى­كى­رىن جولدايدى.