جۇمابەك ومىرزاقوۆ: قارا باسىنىڭ قامىن ويلايتىندار از ەمەس

ال توكيوداعى باسەكەلەر بەس سالماقتا ءوتتى. وكىنىشكە قاراي, ايتۋلى دودادا قازاقستاننىڭ ءبىر عانا بىلعارى قولعاپ شەبەرى باق سىناپ, ونىڭ ءوزى العاشقى اينالىمنان اسا المادى. وسى ساتسىزدىكتىڭ سەبەپ-سالدارىن ءبىلۋ ءۇشىن كسرو سپورت شەبەرى, قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن جاتتىقتىرۋشىسى جۇمابەك ومىرزاقوۆتى سوزگە تارتقان ەدىك.

– جۇمابەك اعا, ءسىز – ەلىمىزدە ايەل­دەر بوكسىن دامىتۋدىڭ التىن باستا-ۋ­ىن­­دا تۇرعان مامانداردىڭ ءبىرىسىز. ءوز كو­مانداڭىزعا قىزداردىڭ العاشقى لە­گىن قابىلداعان كەزدەر ەسىڭىزدە شى­عار؟

– ارينە, ەسىمدە. 2008 جىلى ءبىز ال­ماتىداعى كاركەن احمەتوۆ اتىنداعى سپورتتاعى دارىندى بالالارعا ارنالعان مامانداندىرىلعان مەكتەپ-ينتەرناتتان «شاڭىراق» شاعىن اۋدانىنداعى جاڭادان اشىلعان ءبىلىم وشاعىنا اۋىس­تىق. سول جەردە مەن ايەلدەر بوكسى ۇيىرمەسىن اشتىم. العاشىندا ءبىزدىڭ بولىمدە نەبارى ءتورت قىز بولدى. سولارمەن جۇمىس ىستەپ, ءتۇرلى جارىستارعا اپاردىم. بارلىعى دا شاما-شارقى جەتكەن­شە ۇمتىلىپ, ءتۇرلى جارىستاردا جۇل­دە الىپ ءجۇردى. ۋاقىت وزا سول قىز­دار­دىڭ ارا­سىنان نازىم قىزايباي سۋىرى­لىپ شىعىپ, قازاق ەلىنىڭ ماقتان تۇتار سپورتشىسىنا اينالدى. ءتول شا­كىرتىم الەم چەمپيوناتىندا ەكى رەت توپ جارىپ, كوپتەگەن اسا ءىرى حالىقارالىق جارىس­تاردىڭ جەڭىس تۇعىرىنا كوتەرىلدى. كە­يىننەن قاتارىمىزعا تاعى بىرنەشە بۇ­رىمدى قوسىلدى. سولاردىڭ اراسىنان دا مىقتى سپورتشىلار شىقتى. بىراق قانداي دا ءىستى باستاۋ قاشاندا قيىن عوي. سوندىقتان بارلىعىنا وڭايلىقپەن قو­لىمىز جەتتى دەپ ايتا المايمىن. كوز ارباعان بەلەستەردى باعىندىرىپ, مىق­تىلىعىمىزدى مويىنداتۋ ءۇشىن جاتپاي-تۇرماي ەڭبەكتەندىك, كوپ تەر توكتىك.

– قازاقستاندا سپورتتىڭ بۇل ءتۇرى 2008 جىلدان بەرى مىقتاپ قولعا الىنا باستادى دەپ وتىرسىز. ال ناقتى دە­رەك­تەرگە سۇيەنسەك, الەم چەمپيوناتتا­رى 2001 جىلدان بەرى ۇزدىكسىز ۇيىم­داس­تىرىلىپ كەلەدى. سول جارىستاردا قىزدارىمىز جۇلدە دە الدى. وسىعان نە دەيسىز؟

– ءيا, كەيبىر جەرلەردە بىرەن-ساران ۇيىرمەلەردىڭ جۇمىس ىستەگەنى راس. الايدا ولار تىم از ەدى جانە دە مەملەكەت ەسە­بىنەن قارجىلاندىرىلمايتىن. سول سەبەپتى دە ايەلدەر بوكسى كوپ باپكەردى قىزىقتىرا قويمايتىن. تەك 2008 جىلدان بەرى عانا بيۋدجەتتەن قارجى ءبولىنىپ, سپورت مەكتەپتەرى مەن ينتەرناتتاردا ارنايى بولىمدەر جۇمىس ىستەي باستادى. سونىڭ باستاۋىندا بىزدەر تۇردىق. ال وعان دەيىن وتكەن جارىستار جايىن­دا ايتار بولساق, 2001-2005 جىلدار ارا­لىعىندا جالاۋى جەلبىرەگەن العاشقى ءۇش الەمدىك دوداعا قازاقستان قۇراماسى قاتىسقان جوق. 2006 جىلى ءۇندىستاننىڭ استاناسى – نيۋ-دەليدە شىمىلدىعى تۇرىلگەن بايراقتى باسەكەدە نازگۇل بورانباەۆا قولا مەدالدى موينىنا ءىلدى. سول كەزگە دەيىن ول كيكبوكسپەن اينالىسىپ, حالىقارالىق ارەنادا ءبىرشاما تابىسقا قول جەتكىزدى. ياعني نازگۇلگە ايەلدەر بوكسىنا بەيىمدەلۋ ايتارلىقتاي قيىندىق تۋعىزعان جوق. ودان كەيىن ەلەنا كولتسوۆا شىقتى. ول باسكەتبولدان اۋىسىپ كەلدى. 2008 جىلى قىتايدىڭ نينبو قالاسىندا ۇيىمداستىرىلعان جارىستا كولتسوۆا دا قولاعا قول سوزدى.

– ءيا, قىسقا عانا مەرزىم ارالىعىندا ايەلدەر بوكسى قازاقستاندا ايتار­لىق­تاي دامىپ, حالىقارالىق ارەنادا بۇرىمدىلارىمىز وزدەرىنىڭ مىق­­تىلىعىن مويىنداتا باستادى. لون­دون مەن ريو-دە-جانەيرو وليم­پيادالا­رىندا قولا مەدالداردى ولجالاپ, 2006-2019 جىلدار ارالىعىندا وتكەن سەگىز بىردەي الەم چەمپيوناتىندا 5 التىن, 4 كۇمىس, 9 قولا جۇلدەنى ەن­شىلەۋىمىز – جوعارىدا ايتىلعان ءسوزى­مىزدىڭ ايقىن دالەلى. وسى ۋاجبەن كە­لىسەتىن شىعارسىز؟

– وعان ەشكىمنىڭ كۇمانى جوق. ءبىزدىڭ قىزدار وزدەرى قاتىسقان جارىستاردىڭ بىردە-بىرەۋىنەن قۇرالاقان ورالعان ەمەس. العاشىندا التى سپورتشىمىز الەمدىك دودادا جۇلدەگەرلەر قاتارىنان كو­رىندى. ودان كەيىن 2014 جىلى وڭتۇستىك كورەيانىڭ چەدجۋ قالاسىندا نازىم قى­زايباي چەمپيوندىق 

اتاققا قول جەت­كىزدى. ارادا ەكى جىل وتكەن سوڭ ول سول ناتيجەسىن قايتالادى. استانادا ۇيىم­­داستىرىلعان الەم چەمپيوناتىندا نازىمنان بولەك, دينا جولامان, ۆالەنتينا حالزوۆا جانە ءلاززات كۇن­گەيباەۆا التىننان القا تاقتى. ولاردان بولەك, تاعى ەكى قىزىمىز ءۇشىنشى ورىنعا تابان تىرەدى. 2018 جانە 2019 جىلدارداعى جا­رىستاردا جەرلەستەرىمىزگە باس جۇلدە بۇ­يىر­­ماعانىمەن, قورجىنىمىز كۇمىس جانە قولا مەدالدارمەن تولىقتى. وسىن­داي ەلەۋلى تابىسىمەن جەر-جاھان­دا­عى ساناۋلى مەملەكەتتەر عانا ماقتانا الادى.

– نازىم قىزايباي ەكى دۇركىن الەم چەمپيونى بولا تۇرا, ەكى بىردەي وليم­پيا ويىندارىنان شەت قالدى. 2016 جىلى ريو وليمپياداسى قارسا­ڭىن­دا ول ناعىز بابىندا ەدى. مىقتى بوكس­شىمىز برازيلياعا نەگە بارا المادى؟

– وليمپيادانىڭ العاشقى ىرىكتەۋ تۋرنيرىنە قىزايباي قاتىستى. ول كەزدە ونىڭ تاماعى اۋىرىپ, سىرقاتتانىپ قالعان. سول سەبەپتى دە ءبىز قىتايعا بار­ماۋعا بەكىنگەن ەدىك. بىراق جوعارى جاق تالاپ ەتكەن سوڭ باس تارتۋدىڭ رەتى كەلمەدى. اقىرى باردىق. قىتايعا كەلگەن بەتتە وسى سالانىڭ باسى-قاسىندا جۇرگەن پىسىقايلار استىرتىن جوسپارلارىن جۇزەگە اسىرا باستادى. وزدەرىنىڭ ىشكى ەسەپتەرى بولسا كەرەك, ولار ءبىزدىڭ جولداما العانىمىزدى قالامادى. وسىلاي دەپ وي تۇيۋىمىزگە بىرنەشە نەگىز بار. بىرىنشىدەن, دارىگەرلەر نازىمنىڭ سىرقات ەكەنىن كورە تۇرا, ەم-دوم جاساۋعا ەش قۇلقى بولمادى. سان مارتە ءوتىنىش بىلدىرسەك تە, اق حالاتتىلار شاكىرتىمنىڭ ماڭايىنا دا جولامادى. ەكىنشىدەن, تۇساۋكەسەر كەزدەسۋىندە قازاق قىزىنىڭ جولى لوندون وليمپياداسىنىڭ قولا جۇلدەگەرى, بەس دۇركىن الەم چەمپيونى, ۇندىستاندىق مەري كوممەن قيىستى. ول دا قيتۇرقى ويىننىڭ «جەمىسى». ايتپەسە, قوس مىقتىنى بىردەن جولىقتىرۋدىڭ نە قاجەتى بار ەدى؟! جەرەبە اۋىر تۇسسە دە, نامىسقا تىرىسقان قىزايباي كوم­نىڭ جاقسىلاپ تۇرىپ «سىباعاسىن» بەردى. بىراق جەڭىس اتاعى جەر جارعان بوكسشىنىڭ ۋىسىندا كەتتى. ءسويتىپ, نازىم وليمپيا ويىندارىنان شەت قالدى. وسى ورايدا جاۋدىڭ الىس­تان كەلمەگەنىن ايتا كەتكىم كەلەدى. ارامزا ارەكەتتەرى ارقىلى شاكىرتىمدى «قۇر­باندىققا شالعان» سول جەردە جۇرگەن ءوز ازاماتتارىمىز, ءوزىمىزدىڭ باس­شىسىماقتار. ولار «قىزايبايدىڭ قاسىنا جولاماڭدار» دەپ دارىگەرلەرگە بۇيرىق بەردى. ال ء«سۇرىندىرۋ» جاعىن تورەشىلەرگە مىقتاپ تۇرىپ تاپسىردى.

– جۇمابەك اعا, تەلەديدار ارقى­لى ءسىز توكيو وليمپياداسىن باسىنان اياعىنان دەيىن تاماشالاعان بولار­­سىز؟ وكىنىشكە قاراي, ايتۋلى جا­­رىسقا ءبىر عانا بۇرىمدىمىز قاتى­سىپ, ونىڭ ءوزى العاشقى اينالىم­دا ءسۇرىندى. جانكۇيەرلەر بەس جىل بويى تا­عاتسىزدانا كۇتكەن بايراقتى باسە­كەگە تولىق قۇراممەن بارۋعا نە كە­دەرگى بولدى؟

– ەڭ ءبىرىنشى كەزەكتە مىنا نارسەنى ايتا كەتكەن ءجون. قازىرگى كەزدە ەل سپورتى ءۇشىن شىن نيەتىمەن باسى اۋىرىپ, بالتىرى سىزدايتىن ازاماتتار ازايىپ بارادى. ولارعا مەملەكەتتىڭ مۇددەسى نەمەسە ەل نامىسى دەگەن ۇعىمداردىڭ قۇنى كوك تيىن. كوبىسى تەك قارا باسىنىڭ قامىن كۇيتتەيدى. ويلاعاندارى – اقشا, مال تابۋ, قانداي دا جولمەن بايۋ. ودان قالسا, جەرشىلدىك, تامىر-تانىس دەگەن ماسەلە ۋشىعىپ تۇر. وسى «ىندەتتىڭ» تامىرىنا بالتا شاپپاساق, ەش ىلگەرىلەۋ بولمايدى. باستاعان ءىسىمىز ەشۋاقىتتا ورگە باسپايدى. اسىرا سىلتەپ وتىر دە­سە­ڭىزدەر, سوڭعى وليمپيادانىڭ ناتي­جەسىنە زەر سالىڭىز. توكيوعا قازاق­ستاننان جالعىز عانا بوكسشىنىڭ بارۋى ۇيات جاعداي. باسشىلاردان باس­تاپ, باپكەرلەرگە دەيىن نە ويلاعانى بەلگىسىز. نەگىزى وليمپيا ويىندارىنىڭ ىرىكتەۋ تۋرنيرىنە ەلىمىزدىڭ ەڭ مىقتى بىلعارى قولعاپ شەبەرلەرىن قاتىستىرۋ كەرەك ەدى. ولاي بولمادى. ەگەر نازىم قىزايباي, كارينا يبراگيموۆا جانە داريعا شاكىموۆاعا سەنىم ارتىلعاندا, ولاردىڭ قاي-قايسىسى دا 

جولدامانى قالتالارىنا باساتىنى ءسوزسىز ەدى. بىراق مىقتىلار ەلدە قالىپ قويدى. ولاردىڭ ورنىنا بارعان وسال بوكسشىلار سىپىرا ۇتىلدى. ارالارىندا جالعىز نادەجدا ريابەتستىڭ عانا جولى بولدى. الايدا ول دا الىسقا شاپپادى. جەرلەسىمىز وليم­پيادانىڭ العاشقى اينالىمىندا ءسۇرىندى. كەلەسى ليتسەنزيالىق تۋرنير پا­ريجدە ۇيىمداستىرىلۋعا ءتيىس ەدى. بىراق پاندەميانىڭ كەسىرىنەن ول جارىس وتپەي قالدى.

– بۇل كۇندەرى بىرقاتار بۇقارالىق اقپارات قۇرالى قازاقستان ايەلدەر قۇ­راما كومانداسىنىڭ مۇشەلەرى ارا­­­سىندا تۋىنداعان داۋ-داماي جايىن­دا جارىسا جازۋدا. بارلىعى انگە­لينا لۋكاستىڭ Instagram ارقىلى جا­­ريا­لاعان جازباسىنان باستالدى. ول جەردە لۋكاس كو­ماندالىق ارىپ­تەس­تەرى تارا­پىنان تە­پەرىش كورىپ وتىر­­عانىن ايتا كەلە, وسى ىسكە نازىم قى­­زاي­باي­دىڭ تىكەلەي قاتىسى بار دەپ ايىپ­تادى. داۋلى ماسەلەگە بايلانىس­تى ءوز پىكىرىڭىزدى بىلدىرسەڭىز.

– ەكى قىزدىڭ اراسىندا ناقتى نە بولعانىن مەن بىلمەيمىن. ەگەر جانجال «51 كيلو سالماق دارەجەسىنىڭ تىزگىنىن كىم ۇستاۋعا لايىق؟» دەگەن ماسەلەدەن تۋىن­داسا, وندا مەن قىزايباي لۋكاستان الدەقايدا مىقتى دەپ ايتار ەدىم. سپاررينگ كەزىندە دە, ءتۇرلى جارىستار با­رى­سىندا دا نازىم ونى ۇنەمى ۇتىپ ءجۇر. بۇل جاعدايدى بارلىق باپكەر جاقسى بىلەدى.

– بىراق 2019 جىلى سەربيادا وتكەن تۋرنيردە لۋكاس قىزايبايدى سان سوقتىرىپ كەتتى ەمەس پە؟ بالكىم, قارسى جاق وسى جايتتى العا تارتقان بولار؟

– سەربيادا انگەلينا نازىمدى ۇت­قان جوق. كەرىسىنشە, ول جەكپە-جەكتە قىزايباي جەڭىسكە جەتتى. اتالعان جارىس­تا تۇسىرىلگەن بەينەتاسپانى ءبىر قاراپ شىقساڭىز, وسى ءسوزىمنىڭ راستىعىنا انىق كوز جەتكىزەسىز. بىراق تورەشىلەردىڭ لۋكاس­تىڭ قولىن كوتەرگەنى راس. جاسى­راتىن نەسى بار, قازىلار ادىلدىكتى بەلدەن باستى. ويتكەنى باسشىلىق قىزمەت اتقارىپ وتىرعان ءبىراز ازامات لۋكاستىڭ وليمپياداعا بارۋىنا مۇددەلى بولدى. سولار تورەشىلەردىڭ كومەگىمەن قىزايبايدى قارسىلاسىنا جىعىپ بەردى. وسىنىڭ سالدارىنان ليتسەنزيالىق تۋرنيرگە انگەلينا باردى. شىن مىقتى بولسا, سول جەردە ول ءوزىنىڭ مىقتىلىعىن دالەلدەيتىن ەدى عوي. الايدا لۋكاس باس­تاپقى باسەكەلەردىڭ بىرىندە ۇتىلىپ, ەلگە قۇرالاقان ورالدى. سوندىقتان دا ونىڭ رەنجيتىن ءجونى جوق. رەنجىسە, قىزايباي رەنجۋى كەرەك. ويتكەنى وعان ونداي مۇم­كىندىك بەرىلگەن جوق.

– كەشىرەرسىز, وسى ورايدا وقىر­ماندار تاراپىنان «ول نازىم قىزاي­بايدىڭ جەكە جاتتىقتىرۋشىسى بول­عان سوڭ وسىنداي پىكىر ءبىلدىرىپ وتىر» دەگەن وي تۋىنداۋى مۇمكىن. وسىعان نە ايتاسىز؟

– نازىمدى بالاۋسا كەزىنەن جاتتىق­تىرىپ كەلگەنىم راس. ول مەنىڭ كوز الدىمدا ءوستى دەسەم دە بولادى. سوندىقتان دا شاكىرتىمنىڭ مىنەز-قۇلقىن, شاما-شارقى مەن مۇمكىندىگىن جانە الەۋەتىن جاقسى بىلەمىن. بىراق قازىرگى كەزدە قى­زاي­باي مەنىڭ قول استىمدا جاتتىعىپ جۇرگەن جوق. وسىدان ەكى جىلداي ۋاقىت بۇرىن ول باسقا باپكەرگە اۋىستى. «كە­تەمىن» دەگەن ادامدى كۇشتەپ ۇستاپ تۇرا المايسىڭ عوي. ءجونىن ايتىپ كەتسە, ءبىر ءسارى. الايدا ول ماعان ەسكەرتپەي, تىنىش قانا كەتىپ قالدى. وسى جايتتان قۇلاعدار بولعاندا كوڭىلىم قاتتى قۇلازىدى. وڭاي ما, نازىمدى سپورتشى رەتىندە قالىپتاستىرىپ, بۇگىنگى دەڭگەيگە جەتكىزۋ ءۇشىن 12 جىل عۇ­مىرىمدى سارپ ەتتىم. وسىنى ويلاسام, كوڭىلىم نىلدەي بۇزىلادى. دەسەك تە جولىن بوگەۋدى ءجون كورمەدىم. سول سەبەپتى دە وسى ماسەلەگە بايلانىس­تى كوپشىلىك اراسىندا «نازىم قىزاي­بايدىڭ ۇستازى بولعاندىقتان, سونى قولداپ وتىر» دەگەن وي تۋىنداماۋى كەرەك. قازىرگى كەزدە ەكەۋمىزدىڭ جولىمىز ەكى ايىرىلدى. ءيا, مەن دە قول قۋسىرىپ وتىرعان جوقپىن. قازىرگى كەزدە باپكەرلىك كاسىبىمدى جالعاستىرىپ, جالىنداپ تۇرعان جاستاردى تاربيەلەپ جاتقان جايىم بار. ماقساتىم – سولاردى دۇرىستاپ دايارلاپ, باعىت-باعدار بەرىپ, الەمدىك ارەناعا شىعارۋ.