سەنات توراعاسى قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ جەتەكشىلىگىمەن وتكەن پالاتانىڭ كەزەكتى جالپى وتىرىسىندا جول ءجۇرىسى, وڭالتۋ مەن بانكروتتىق, تۇرمىستىق زورلىق-زومبىلىققا قارسى ءىس-قيمىل جانە وزگە دە زاڭ جوبالارى قارالدى.
سەنات توراعاسى قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ جەتەكشىلىگىمەن وتكەن پالاتانىڭ كەزەكتى جالپى وتىرىسىندا جول ءجۇرىسى, وڭالتۋ مەن بانكروتتىق, تۇرمىستىق زورلىق-زومبىلىققا قارسى ءىس-قيمىل جانە وزگە دە زاڭ جوبالارى قارالدى.
كۇن تارتىبىندە ءبىرىنشى بولىپ تالقىعا سالىنعان «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ۇكىمەتى مەن ۆەتنام سوتسياليستىك رەسپۋبليكاسىنىڭ ۇكىمەتى اراسىنداعى ينۆەستيتسيالاردى كوتەرمەلەۋ جانە ءوزارا قورعاۋ تۋرالى كەلىسىمدى راتيفيكاتسيالاۋ تۋرالى» زاڭ جوباسى ءبىراۋىزدان قابىلداندى. كەلىسىم سالىق سالۋعا, مەملەكەتتىك ساتىپ الۋعا, ۋاعدالاسۋشى تاراپ بەرگەن سۋبسيديالارعا نەمەسە گرانتتارعا قولدانىلمايدى. تيىسىنشە ەكسپروپرياتسيا, ۇلت مەنشىگىنە الۋ, ينۆەستورعا وتەماقى تولەۋ جانە داۋلاردى شەشۋگە قاتىستى نورمالار كورىنىس تاپقان. جانە دە تاراپتار اراسىنداعى داۋلاردى شەشۋ ماقساتىندا ۇيىمداستىرىلعان حالىقارالىق تورەلىك سوتتار ماسەلەسى نازاردان تىس قالماپتى. ەكونوميكا جانە بيۋدجەتتىك جوسپارلاۋ ءمينيسترى ەربولات دوساەۆ اتاپ وتكەندەي, 2005 جىلدان باستاپ ەلىمىز ەكونوميكاسىنداعى ۆەتنام ينۆەستيتسياسىنىڭ كولەمى 2,4 ميلليون اقش دوللارىن قۇراعان. ال ەكى ەل اراسىنداعى ساۋدا اينالىمى 221,8 ميلليون دوللار بولسا, بۇل وتكەن جىلعا قاراعاندا, 2 ەسەگە ارتىق.
سونداي-اق, كەشەگى وتىرىستا «2007 جىلعى 6 قازانداعى ۇجىمدىق قاۋىپسىزدىك تۋرالى شارت ۇيىمىنا مۇشە مەملەكەتتەردىڭ قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى مەن ارنايى قىزمەتتەرىن جاراقتاندىرۋ ءۇشىن ارنايى تەحنيكا مەن ارنايى قۇرالداردى جەتكىزۋدىڭ جەڭىلدىكتى شارتتارى تۋرالى كەلىسىمگە وزگەرىستەر ەنگىزۋ تۋرالى حاتتامانى راتيفيكاتسيالاۋ تۋرالى» زاڭ جوباسى دا قولداۋ تاپتى. حاتتاماعا 2010 جىلعى 10 جەلتوقساندا ماسكەۋ قالاسىندا قازاقستان, ارمەنيا, بەلارۋس, قىرعىزستان, تاجىكستان جانە رەسەي باسشىلارى قول قويعان. كەلىسىمگە قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى مەن ارنايى جاساقتارعا ارنالعان تەحنيكا مەن قۇرالداردى جەڭىلدىكتى شارتتارمەن جەتكىزۋدى جۇزەگە اسىرۋ كەزىندە شىعىستاردى ەركىن ايىرباستالاتىن ۆاليۋتامەن جۇزەگە اسىرۋ كوزدەلەدى. اسىرەسە, رەسەي رۋبلىمەن تولەۋ مۇمكىندىگى ۇسىنىلادى. قۇجات ۇقشۇ-عا مۇشە مەملەكەتتەردىڭ اراسىنداعى وداقتاستىق قاتىناستاردى نىعايتۋعا باعىتتالعان.
بۇدان باسقا, كەشە «جول ءجۇرىسى تۋرالى» جانە وعان ىلەسپە زاڭ جوبالارى ءبىرىنشى وقىلىمدا قارالدى. ىشكى ىستەر ءمينيسترى قالمۇحانبەت قاسىموۆتىڭ ايتۋىنشا, قازىرگى تاڭدا ەلىمىزدىڭ اۆتوموبيل پاركى قارقىندى ارتىپ كەلەدى. سوڭعى بەس جىل ىشىندە ەلىمىزدەگى كولىك قۇرالدارىنىڭ سانى ەكى ەسەگە ارتىپ, شامامەن 4 ميلليون بىرلىكتى قۇراپ وتىر. اۆتوكولىك پاركىنىڭ ءوسۋى كوشە-جول تورابىنىڭ دامۋ قارقىنىنان ەداۋىر العا كەتكەن. وكىنىشتىسى سول, جول قوزعالىسىنا قاتىسۋشىلاردىڭ, ەڭ الدىمەن كولىك جۇرگىزۋشىلەرىنىڭ كولىكتى باسقارۋ ءتارتىبى مەن مادەنيەتى ءالى دە بۇرىنعىسىنشا تومەن دەڭگەيدە قالۋدا.
مينيستر كەلتىرگەن مالىمەتتەرگە قاراعاندا, وتكەن جىلى ەلىمىزدە 23 مىڭنان استام جول-كولىك وقيعاسى تىركەلىپتى. ونىڭ ىشىندە 3 مىڭ ادام قازا تاۋىپ, 20 مىڭنان استامى ءارتۇرلى جاراقاتتار العان. ەندىگى ماسەلە ەلىمىزدە جول قاۋىپسىزدىگى ءاۋديتى ينستيتۋتىن ەنگىزۋ كوزدەلسە, ول ادامي فاكتوردان بولاتىن جول اپاتتارىن ازايتۋعا سەپتىگىن تيگىزۋى ءتيىس. اتالعان ينستيتۋت جوبالاۋ كەزەڭىندە نەمەسە قۇرىلىستىڭ باستاپقى كەزەڭدەرىندە جولدىڭ تەحنيكالىق جوباسىنداعى قاۋىپسىزدىك دەڭگەيىن انىقتاۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. سونداي-اق, زاڭ جوباسىمەن جول قوزعالىسىن قامتاماسىز ەتۋ بارىسىندا مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ قۇزىرەتىن ناقتى ايقىنداۋ قاراستىرىلادى. جانە دە كولىك قۇرالدارىنا, ولارعا تەحنيكالىق قىزمەت كورسەتۋ تالاپتارىنا قاتىستى نورمالار جەكە قاراستىرىلىپ وتىر.
مينيستر اتاپ وتكەندەي, ءجۇرگىزۋشى كۋالىگىنىڭ جاڭا ءتۇرى ەنگىزىلسە, وندا 7 مەن 6-شى ساناتتىڭ تارماقشالارى قامتىلادى. ايىپپۇل سالىنعان ۋاقىتىنان ءبىر تاۋلىك ىشىندە تولەنسە, ونىڭ مولشەرىنىڭ 50 پايىزىن عانا وتەۋ, ال ەگەر اپتا ءىشىندە وتەلسە, تەك 30 پايىزىن ازايتۋ كوزدەلەدى. مۇگەدەكتەرگە ارنالعان ورىندارعا قاتىستى ەرەجەنى بۇزعانى ءۇشىن اكىمشىلىك جاۋاپكەرشىلىك قاراستىرىلادى. سونىمەن قاتار, جۇرگىزۋشىلەر دايارلاۋعا قاتىستى جاۋاپكەرشىلىك تە قاتايتىلماق. اسىرەسە, جۇيەلى تۇردە جول ەرەجەسىن بۇزعاندارعا جاۋاپكەرشىلىك كۇشەيتىلەدى. باعدارشامنىڭ تىيىم سالىنعان بەلگىسىن ءۇش رەت ەلەمەي وتكەن جۇرگىزۋشى جارتى جىلعا كۋالىگىنەن ايىرىلسا, ال ماس كۇيىندە كولىكتى باسقارعاندار ءبىرىنشى رەت ۇستالسا جۇرگىزۋشى كۋالىگىمەن 3 جىلعا قوشتاسادى. ەكىنشى رەت 7 جىلعا كۋالىكتەن ايىرىلىپ, 15 تاۋلىك اكىمشىلىك قاماۋعا الىنادى. بۇدان كەيىن قايتالاسا, وندا 30 تاۋلىك اكىمشىلىك قاماۋعا الىنىپ, جۇرگىزۋشى قۇقىعىنان 15 جىلعا دەيىن ايىرىلادى. زاڭ جوبالارى ءبىرىنشى وقىلىمدا ماقۇلداندى.
سونىمەن قاتار, «وڭالتۋ جانە بانكروتتىق تۋرالى» جانە وعان ىلەسپە زاڭ جوبالارى بىرقاتار وزگەرىستەرىمەن ماجىلىسكە قايتارىلدى. پرەمەر-ءمينيستردىڭ ورىنباسارى – قارجى ءمينيسترى باقىت سۇلتانوۆتىڭ ايتۋىنشا, بانكروتتىق جۇيەسىن رەفورمالاۋعا بايلانىستى وزگەرىستەردىڭ ءبىر توپتاماسى تولەمگە قابىلەتسىزدىكتى شەشۋ قاعيداتتارىن وزگەرتۋگە نەگىزدەلەدى. ءمينيستردىڭ پايىمىنشا, قولدانىستاعى ءتارتىپ ءبىرشاما دەڭگەيدە كاسىپورىنداردى تاراتۋعا باعىتتالعان جانە قارجىلىق ساۋىقتىرۋ راسىمدەرىن قولدانۋدى ىنتالاندىرمايدى, ال بانكروتتىق جۇيەنى رەفورمالاۋ «كولەڭكەلى ەكونوميكاعا» قارسى ءىس-قيمىل جاساۋ شارالارىنىڭ ءبىرى بولىپ تابىلادى. بۇگىنگى تاڭدا كوپتەگەن بورىشكەرلەر بانكروتتىق ءراسىمىن جاۋاپكەرشىلىكتەن جانە كرەديتورلار الدىنداعى ءوز مىندەتتەرىن ورىنداۋدان جالتارۋ ءادىسى رەتىندە پايدالانۋدا. زاڭ جوباسىندا بانكروتتىق جۇيەگە كوزقاراستاردى تۇبىرىمەن وزگەرتۋ ۇسىنىلىپ وتىر. سىرتتاي باقىلاۋشىدان ۋاقىتشا باسقارۋشى تۇلعانى ەنگىزۋگە كوشۋ قاراستىرىلىپتى. ب.سۇلتانوۆ بۇگىنگى سىرتتاي باقىلاۋ ءراسىمى ءتيىمسىز ءارى بورىشكەردىڭ تولەمگە قابىلەتتىلىگىن ناقتى شەشە المايدى دەگەندى دە ەرەكشە اتاپ كەتتى. سوندىقتان دا زاڭ جوباسىمەن وسى ءراسىم الىنىپ تاستالادى. بۇل رەتتە, بورىشكەردىڭ جاۋاپكەرشىلىگى كۇشەيتىلگەن.
جانە دە «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كەيبىر زاڭنامالىق اكتىلەرىنە تۇرمىستىق زورلىق-زومبىلىققا قارسى ءىس-قيمىل ماسەلەلەرى بويىنشا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» زاڭ جوباسى ەكىنشى وقىلىمدا قولداۋ تاپتى.
اسقار تۇراپباي ۇلى,
«ەگەمەن قازاقستان».