پرەزيدەنت ق.ك.توقاەۆتىڭ بيىلعى «حالىق بىرلىگى جانە جۇيەلى رەفورمالار – ەل وركەندەۋىنىڭ بەرىك نەگىزى» اتتى حالىققا جولداۋى اسا جاۋاپتى كەزەڭدە جاريا ەتىلدى. الەمدىك كوروناۆيرۋس پاندەمياسى سالدارىن «ۇزىننىڭ قىسقارىپ, جۋاننىڭ جىڭىشكەرگەن ءولارا شاعى» دەپ سيپاتتاۋعا دا كەلىپ قالدى. مۇندايدا نە كەرەك؟ باردى ۇقساتۋ, ءال-قۋاتتى جۇيەلى ەسەپتەۋ, الەۋەتتى اقىلمەن جۇمساۋ كەرەك. سونىمەن بىرگە الگى «جىڭىشكەنىڭ ۇزىلەر ۋاقىتى» دەگەندە قازاق سارى ۋايىمعا سالىنباي جاڭا كۇننەن – ناۋرىزدىڭ بەرەكەسىنەن ۇمىتتەنەدى. بۇل جەردە ناۋرىز – ءرامىز-سيمۆول. ءبىز دە جاڭا كۇننەن ۇمىتتەنەمىز.
مەملەكەت باسشىسى ءسوزىنىڭ القامىندا: «ەگەمەندىك دەگەنىمىز – جالاڭ ۇران مەن جالىندى ءسوز ەمەس. ءبىز ءۇشىن ەڭ ماڭىزدىسى – ءار ازاماتتىڭ تاۋەلسىزدىك يگىلىگىن سەزىنە الۋى» دەدى. قازىر ەلىمىزدىڭ قاي ورتاسىنا بارىڭىز, اقىلى بار كەز كەلگەن ادامىنا جولىعىڭىز, ايتاتىنى, سەزىنگىسى كەلەتىنى – وسى يگىلىك.
ەكونوميكانى وركەندەتۋ جاقسى, ءوندىرىستى دامىتۋ ودان دا ءتاۋىر, ءال-اۋقاتتى ويلاعان ەكىباستان تاماشا, بىراق قالىڭ قاۋىمدا, اسىرەسە جاستاردا ءبىلىم, مادەنيەت, عىلىم بولماسا, وسىنىڭ ءبارى قايدان كەلەدى؟ بۇل رەتتە جولداۋ جۇرتقا جاقىن تىلمەن جازىلعان جانە قاۋمالاعان قيىندىقتان شىعاتىن جولدى دۇرىس كورسەتكەن دەپ سانايمىز.
مىنا تۇجىرىمداماعا نازار اۋدارىڭىز: «مەملەكەتتىڭ ەكونوميكاعا تىم كوبىرەك ارالاسۋى ونىڭ ءوسىمىن تەجەيدى, سىبايلاس جەمقورلىققا جانە زاڭسىز لوببي جاساۋعا اكەپ سوقتىرادى». بۇل جەردە اڭگىمە – بەيتاراپتىقتا ەمەس, قۇر دابىرانى, جالاڭ باقىلاۋدى, ەسەپ ءۇشىن ەسەپتى, قۇناماقورلىقتى تىيۋدا.
كوبىمىز اۋىلدان شىقتىق. جەردى ەمۋ مەن سۋ قادىرىن, مال باعۋ مەن جان باعۋدى, توپىراق پەن داقىلدىڭ ءتۇر-ءتۇسىن, ءونىمىن جانىمىزبەن سەزىنەمىز. اۋىل شارۋاسىنداعى بەرەكەسىزدىكتى كوزىمىزبەن كورىپ ءجۇرمىز. سوندىقتان مەملەكەت باسشىسىنىڭ: «اۋىل شارۋاشىلىعىن تەحنولوگيالىق تۇرعىدان قايتا جابدىقتاۋدى قولداۋ تاسىلدەرىن مۇقيات قاراۋىمىز قاجەت. اگروونەركاسىپ كەشەنى قولداناتىن تەحنولوگيانىڭ شامامەن 90 پايىزى ابدەن ەسكىردى. ونى جاڭارتۋ كەرەك» دەگەن ويىنىڭ, تاپسىرماسىنىڭ تەزىرەك ورىندالۋىنا تىلەۋقورمىز.
عىلىمسىزدىق ياكي عىلىمعا ءاتۇستى قاراۋ الەمدىك دەرت كەزىندە انتيۆاكسەرلىككە, قيال-عاجايىپقا سەنۋگە نەمەسە ومىردەن تۇڭىلۋگە الىپ كەلدى. وسى ورايدا پرەزيدەنت: «دەنى ساۋ ۇلت» جوباسى بويىنشا كەمىندە 12 زەرتحانانى جوعارى تەحنولوگيالىق قۇرالدارمەن جابدىقتاۋ قاجەت. سونىڭ ارقاسىندا زەرتحانالارىمىز 90 پايىزعا دەيىن حالىقارالىق تالاپقا ساي جۇمىس ىستەيتىن بولادى» دەپ, ءتيىستى ورىندارعا ۋاقىتتىڭ ءوزى كۇن تارتىبىنە شىعارعان ماسەلەنى لايىقتى شەشۋدى تاپسىردى.
جالپى ادامزات دامۋ جولىنا تۇسكەلى بەرى ءبىلىم مەن عىلىم – قوعامنىڭ, مەملەكەتتىڭ پروبلەماسى ەمەس, سول پروبلەمانى شەشەتىن كەرەمەت تەتىگى. الاش تۇلعاسى, ۇلت ۇستازى احمەت بايتۇرسىن ۇلى: «نەشە ءتۇرلى عىلىم, ونەر – ءبارى دە تىرشىلىكتىڭ اۋىرلىعىن ازايتۋ ءۇشىن, راحاتىن مولايتۋ ءۇشىن شىعارىلعان نارسەلەر» دەۋى سوندىقتان. قازىر وسى «داعدارىس», «قيىندىق» دەپ جاتىرمىز, مۇنىڭ ءبارى الەمدىك دەڭگەيدە ساياسي ماسەلەدەن باستاپ ادامي ماسەلەگە دەيىنگىنىڭ دۇرىس رەتتەلىنبەگەندىگىندە. دۇنيە ءجۇزىنىڭ ءىرى ەلدەرىندە بيلىك وليمپىنە شىققانداردىڭ, ترانسۇلتتىق تەتىكتەردى ۇستاعانداردىڭ ورگە دوڭگەلەتۋگە ءتيىستى تاستى شىڭىراۋعا قاراي گۇرس ەتىپ تاستاعانىندا. تۋرا ءازىل ارالاس اپساناداعىداي: ء«بىر جىندى ەتەكتەگى وزەننىڭ تار اڭعارىنا قيادان قۇلاتقان كەسەك تاستى ءجۇز اقىلدى شىعارا الماي ءجۇر...».
بيىلعى جولداۋدا عىلىمنىڭ ءبىرسىپىرا كۇردەلى ماسەلەسى تەرەڭ ايتىلدى. «عىلىمدى دامىتۋ – ءبىزدىڭ اسا ماڭىزدى باسىمدىعىمىز. بۇل سالاداعى تۇيتكىلدەردىڭ شەشىمىن تابۋ ءۇشىن جىلدىڭ سوڭىنا دەيىن زاڭناماعا وزگەرىستەر ەنگىزۋ قاجەت. ەڭ الدىمەن, جەتەكشى عالىمدارىمىزعا تۇراقتى جانە ءوز ەڭبەگىنە لايىقتى جالاقى تولەۋ ماسەلەسىن شەشۋ كەرەك. مۇنى عىلىمعا بولىنەتىن بازالىق قاراجات ەسەبىنەن قامتاماسىز ەتكەن ءجون. مەن ۇلتتىق قوعامدىق سەنىم كەڭەسىنىڭ وتىرىسىندا ىرگەلى عىلىممەن اينالىساتىن عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتتارىن تىكەلەي قارجىلاندىرۋ ءتارتىبىن ەنگىزۋدى تاپسىردىم», دەدى مەملەكەت باسشىسى.
ارينە, مەملەكەت قارجىسى ءتۇبى جوق سابا ياكي مەس ەمەس ەكەنىن ەسكەرسەك, باسەكەگە قابىلەتتى عىلىمي مامان دايارلاۋ, وتاندىق ىرگەلى جانە قولدانبالى عىلىمنىڭ ولشەمىن قالىپتاستىرۋ, جەتەكشى عالىمداردى ىنتالاندىرۋ كوزىن تابۋ – تۇپتەپ كەلگەندە, ەلدىڭ مۇددەسى. عىلىمعا مەملەكەتتىك كوزقاراس وسىلاي قالىپتاسادى. ىشكى جالپى ءونىمنىڭ (gross domestic product) عىلىمعا بولىنەتىن پايىزىن بەلگىلەۋ جانە جۇزەگە اسىرۋ – وسى جولداعى ەڭ ماڭىزدى قادام.
ەكىنشى, «PhD باعدارلاماسىن وقيتىندارعا ءبىرىنشى عىلىم شارت پا, اعىلشىن ءتىلى شارت پا؟» دەگەن سۇراققا شەت ءتىلدى جەڭىمپاز ەتۋ اسقان اقىلدىلىق دەپ ەسەپتەمەيمىز. جاقىندا عانا ءبىر ماتەماتيك-اكادەميك كەلىپ: «مەن قازىر تالانتتى ماتەماتيك تۇلەكتى وزىمە دوكتورانت ەتە المايمىن. ويتكەنى ول اعىلشىن ءتىلى تەستىنەن قۇلاپ قالدى. ەگەر وسى جۇيە ءبىزدىڭ كەزىمىزدە ەنسە, ەشقاشان عالىم بولا المايدى ەكەنبىز» دەپ, مۇڭىن شاعىپ كەتتى. ارينە, مۇنى جاي ەموتسيا دەمەي, «جاڭا جاعدايدا شاكىرت تاربيەلەۋ مەكتەبىن قالاي جۇيەلەندىرەمىز؟» دەپ ويلانۋىمىز قاجەت. وسى ورايدا عىلىم دا, عالىم دا قات كەزدەگى اكادەميك قانىش ساتباەۆتاردىڭ باتىل دا مەملەكەتشىل تاجىريبەسىن جانداندىرۋىمىز كەرەك. انا ءتىلى – ۇلتتىڭ جانى, الەم ءتىلى – كوممۋنيكاتسيا. قازاقستان جاراتىلىستانۋ-تەحنيكا عىلىمى سالاسىنىڭ سوڭعى 40-50 جىلداعى كوريفەيلەرىمەن سۇحباتتاسا قالساڭىز, اعىلشىن ءتىلىن ءوزى ءۇشىن جانە عىلىمى ءۇشىن بىرتە-بىرتە, تابيعي تۇردە مەڭگەرگەنىنە كوزىڭىز جەتەدى.
ءۇشىنشى, «عىلىمعا بولىنەتىن بازالىق قاراجات» بۇرىن عىلىم اكادەمياسى قۇرامىندا بولىپ كەلگەن بارلىق ينستيتۋتقا, سونىڭ ىشىندە گۋمانيتارلىق باعىتتاعى ينستيتۋتتارعا اۋاداي قاجەت. وسى جەردە تاعى دا ءبىر ماسەلە بار. مىسالى, ءبىز ۋنيۆەرسيتەت پەن عىلىمنىڭ ىقپالداسۋىن قانشالىقتى تابىستى جۇرگىزە الدىق؟ قازىرگى جاس تا بولسا ىسكەر مينيستر ا.ق.ايماعامبەتوۆتىڭ وسى ماسەلەگە بايلانىستى ۇسىنىستارىن قانشالىقتى جۇزەگە اسىرىپ جاتىرمىز؟ عىلىمنىڭ وتاندىق ولشەمىن, ونى قارجىلاندىرۋ تەتىكتەرىن, مامان ازىرلەۋدەگى ساباقتاستىقتى ءار سالانىڭ عىلىمي قاۋىمداستىعى كەڭەسىپ, تالقىلاعانىن ەستىپ پە ەدىڭىزدەر؟ بىزدىڭشە, مۇنداي تالقىلاۋ اۋاداي قاجەت.
مىسالى, كەزىندە ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ ۆيتسە-پرەزيدەنتى, سەناتور, پارلامەنتتە كوميتەت توراعاسى بولعان, بۇگىندە جاسى 90-عا تاياعان اكادەميك جابايحان ءابدىلدين بىلاي دەيدى: «گۋمانيتارلىق عىلىم مەن جاراتىلىستانۋ-تەحنيكا عىلىمىنا بىردەي تالاپ قويۋ – عىلىمنىڭ سپەتسيفيكاسىن بىلمەۋدەن. عىلىمنىڭ كريتەريىن Scopus, Web of Science بازاسىنا ەنەتىن جۋرنالدارداعى ماقالالارمەن عانا ولشەۋ – وتاندىق عىلىمداعى ىزدەنىستەردى, ناتيجەلەردى شەتەلگە تەگىن بەرۋ جانە ءوز عىلىمي جۋرنالدارىمىزدىڭ دارەجەسىن تومەندەتۋ دەپ بىلەمىن. ال مۇنان دا سوراقىسى – جاستاردى مەحانيكالىق تۇردە «سكوپۋستىق ماقالا» جاريالاۋعا يتەرمەلەپ (ەندى ولار قايتسىن, PhD قورعاۋ كەرەك), الەمدىك عىلىمداعى الاياقتاردىڭ – «جىرتقىش جۋرنالداردىڭ» جەمتىگى ەتىپ جاتىرمىز. PhD تۇلەكتەرىنىڭ 60-70 پايىزى دەر كەزىندە ديسسەرتاتسياسىن قورعاي الماۋى تەك وسى Scopus جاريالانىمىنا بايلانىستى ەكەنى مەملەكەتتى جانە جاۋاپتى ورىنداردى ويلانتۋى كەرەك. الپينيزممەن ەندى اينالىسىپ جاتقان ادامعا «ەكى-ءۇش جىلدا دجومولۋنگماعا شىعاسىڭ!» دەۋگە بولا ما؟ جانە تالاپتا ايتىلعان شىڭ ناعىز عىلىمنىڭ شىڭى بولسا, ءبىر ءسارى. بۇل نەنى كورسەتەدى؟ ءبىر كەزدە وسى تالاپتى ەنگىزگەن سالا باسشىلارىنىڭ وتاندىق عىلىم ولشەمىن جان-جاقتى ويلاستىرماعاندىعىن ايعاقتايدى. ونىڭ ەسەسىنە قولدان كەلەتىن جانە وتاندىق عىلىمعا كوپ پايداسىن تيگىزەتىن قاتاڭ دا جۇيەلى تالاپتى قويساق, ەلىمىزدىڭ عىلىمى وركەندەي تۇسەر ەدى. جاستار دا عىلىمعا ىقىلاسپەن, ىنتامەن كەلەر ەدى. سونىمەن بىرگە عىلىمدى جالپاقشەشەيلىككە, شۇلەن ۇلەستىرۋگە اينالدىرماۋ كەرەك. بۇگىنگى عىلىمداعى كوپ قيىندىق – 1990-2000 جىلدارداعى سونداي پرينتسيپسىزدىكتىڭ سالدارى».
بىزدىڭشە, عىلىم سالاسى اقساقالىنىڭ وسى پىكىرى پرەزيدەنت جولداۋى اياسىندا اسا كوكەيكەستى ەستىلەدى. بۇل ماسەلە مينيستر ا.ق.ايماعامبەتوۆتى دە الاڭداتىپ وتىرعانىن جاقسى بىلەمىز. سالا باسشىسى: ء«بىزدىڭ عالىمداردىڭ ماقالالارى حالىقارالىق بازاعا ەنبەيتىن جۋرنالداردا جاريالانعان جاعدايلار جيىلەپ كەتتى. البەتتە, بۇل تاجىريبەنى وزگەرتۋ كەرەك. قاعيدا قاراپايىم – «بەدەلسىز» جۋرنالدارداعى بىرنەشە جاريالانىمنىڭ ورنىنا جوعارى ساپالى جۋرنالداعى ءبىر ماقالا بولعانى دۇرىس. بۇل رەتتە گۋمانيتارلىق جانە الەۋمەتتىك ماماندىقتار بويىنشا ماقالالارعا قويىلاتىن تالاپتار ونىڭ ەرەكشەلىگىنە قاراي سارالانادى» دەپ, سىندارلى ۇستانىمىن جەتكىزگەنى ەسىمىزدە. ال اكادەميك جابايحان مۇباراك ۇلى ايتقان گۋمانيتارلىق سالا تۋرالى مينيستر: «بۇل باعىتتاعى زەرتتەۋلەردىڭ بيزنەس تاراپىنان قوسىمشا قارجىلاندىرىلۋ پەرسپەكتيۆاسى جوق. وسىعان وراي ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگى الەۋمەتتىك-گۋمانيتارلىق بەيىندى عىلىمي ۇيىمداردى بازالىق قارجىلاندىرۋدى جەتىلدىرۋ جانە كەڭەيتۋ شارالارىن قابىلداۋدا» دەپ اتاپ كورسەتكەن-ءدى. مىنە, وسى مەملەكەت باسشىسى بيىك مىنبەردەن ءمالىم ەتكەندەي, عىلىمدى قارجىلاندىرۋدىڭ باستاما-تەتىگى ءوز شەشىمىن تاپقالى تۇر.
جولداۋدىڭ اسىل ارقاۋى بولىپ ەنگەن ۇعىم – ينكليۋزيۆ. پرەزيدەنت: ء«بىزدىڭ ءبىلىم بەرۋ جۇيەمىز قولجەتىمدى ءارى ينكليۋزيۆتى بولۋعا ءتيىس» دەپ ءبىر قايىرسا, تاعى ءبىر تۇستا: ء«بىز ينكليۋزيۆتى قوعام قۇرىپ جاتىرمىز» دەپ تۇجىرىمدايدى. ءال-ءازىر قازاقشا اۋدارماسى جوق وسى ۇعىمنىڭ الاش زيالىلارى تۇسىندا «يگىلىك» قاۋىمى دەگەن پراكتيكالىق بالاماسى بولعان. بۇل – كەمباعالعا قول سوزۋ, شەتتەتىلگەندى ورتاعا تارتۋ, قوعام يگىلىگىن ءبولىسۋ, وزگەنى وزىڭدەي كورۋ دەگەنگە ساياتىن يدەيا ەدى. تۇركىستان ءوڭىرى تاريحىنا قاتىستى مۇراعات دەرەكتەرىنەن كەزىندە زاعيپ جانە مىلقاۋ جاندارعا قۇران ۇيرەتەتىن مەكتەپتەر بولعانىن وقىپ, قايران قالعان ەدىك... بۇگىندە ينكليۋزيۆ تەك مۇگەدەكتەرگە عانا قاتىستى ءىس-امالدار كەشەنى ەمەس, بۇل – قوعامنىڭ مەيىرىمى مەن جاۋاپكەرشىلىگى. ويلانا قاراساق, بۇعان دا عىلىمنىڭ ۇستانىمى, كوزقاراسى كەرەك. ءبىرتۋار ءاليحان بوكەيحان: ء«بىر ونەر قىلعان كىسىگە تار جەر ەكى ونەر قىلعان كىسىگە كەڭ بولادى» دەپ جازادى. الاش كوسەمى شىنايى نيەت پەن يگى ءىس-ارەكەتكە يەك ارتتى.
مەملەكەت باسشىسى جولداۋىنىڭ ءتۇيىنى ايقىن: حالىقتىڭ بەرەكە-بىرلىگى مەن ەلدى دامىتاتىن ساياسي-ەكونوميكالىق, الەۋمەتتىك-مادەني جاڭعىرۋلار – وركەندەۋدىڭ ىرگەتاسى. وسى ورايدا ءبىلىم مەن عىلىمعا قوعامنىڭ اداستىرماس تەمىرقازىعى بولۋ, جاڭاشىل قاعيداتتاردى ەنگىزۋ مەن جۇزەگە اسىرۋ جۇكتەلىپ وتىر.
ديحان قامزابەك ۇلى,
ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پرورەكتورى, ۇعا اكادەميگى