كونستيتۋتسيا جانە پرەزيدەنت

تورتكۇل دۇنيەدە ورىن الىپ جات­قان نەبىر قيىن وقيعالار مەن جا­­ھاندانۋ ءۇردىسىنىڭ ىقپالى ءبىزدىڭ ەلگە دە تيگەنى بەلگىلى. سونىڭ ىشىندە كە­زەڭ-كەزەڭىمەن قايتالانا وتىرىپ سوققان دۇنيەجۇزىلىك ەكونوميكالىق داعدارىستاردىڭ سالدارى ەرەكشە بولدى. توسىننان تۋىنداعان وسىن­داي قيىندىقتاردى ەڭسەرۋ جا­ۋاپ­كەرشىلىگى, ارينە, حالىق ءۇمىتىن ار­قالاعان مەملەكەت باسشىسىنا تۇسە­تىنى بەلگىلى. مىنە, ءدال وسىنداي جاۋاپتى ساتتەردە, قازاقستان رە­س­پۋب­ليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى – مەم­لە­كەت باسشىسى, مەملەكەتتىڭ ىشكى جانە سىرتقى ساياساتىنىڭ نەگىزگى با­­عىت­­تارىن ايقىندايتىن, ەل ىشىندە جانە حالىقارالىق قاتىناستاردا قا­زاق­ستان­نىڭ اتىنان وكىلدىك ەتەتىن ەڭ جو­عا­رى لاۋازىمدى تۇلعا رەتىندە قازاق­ستان كونستيتۋتسياسىنىڭ قۋاتى مەن كۇشىنە جۇگىنە وتىرىپ, قاجەتتى ءارى قابىلەتتى ۇلتتىق زاڭداردى دەر كە­زىندە قابىلداتىپ, بارلىق قي­ىن­دىق­تى ەڭسەرىپ, بولاشاققا ايقىن جول اشىپ بەرگەنى ەل-جۇرتقا ءمالىم.

وسى پروتسەستە پرەزيدەنت ءۇشىن كونستيتۋتسيانىڭ كومەگى مەن ىقپالى قا­لاي بولدى؟ اتا زاڭنىڭ قانداي نور­مالارى قۋاتتىلىعىن كورسەتتى؟ ونىڭ ناتيجەسى قانداي؟ وسى سۇراق­تار­عا قۇقىقتىق تۇرعىدان جاۋاپ قاراس­تىرعانىمىز ورىندى بولار دەپ وي­لايمىن.

كونستيتۋتسيانىڭ 40-بابىنىڭ 2 جانە 3-تارماقتارىندا قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتىنىڭ حالىق جانە مەم­لەكەتتىك بيلىك بىرلىگىنىڭ, كونس­تي­تۋتسيانىڭ مىزعىماس­تى­عى­نىڭ, ادام جانە ازامات قۇقىقتارى مەن بوستان­دىقتارىنىڭ نىشانى ءارى كە­پىلى ەكەندىگى جانە ول مەملەكەتتىك بي­لىك­تىڭ بارلىق تارماعىنىڭ (زاڭ شى­عارۋشى, اتقارۋشى جانە سوت بيلىگى) كەلىسىپ جۇمىس ىستەۋىن جانە وكى­مەت ورگاندارىنىڭ حالىق الدىن­دا­عى جاۋاپكەرشىلىگىن قامتاماسىز ەتۋ مارتەبەسى مەن باسشىلىق قۇزىرى قا­رالعان.

پرەزيدەنتتىڭ وسى اتالعان وتە جا­ۋاپ­تى وكىلەتتىلىكتى اتقارۋ نىشا­نى رەتىندەگى كونستيتۋتسيالىق سي­پات­تاماسى ونىڭ مەملەكەت پەن قو­عام اراسىنداعى ىلگەرى­­لەۋ قۇن­دى­لىق­تارىن تەك قازاقس­تان­دىق­تاردىڭ مۇددەسى ءۇشىن پايداعا جاراتۋدى قام­تاماسىز ەتىپ, كونستيتۋتسيانىڭ كىرىس­پەسىندە قارالعان تۇپكى مىن­دەت­تەرگە ابىرويمەن قول جەتكىزۋگە ادال ارەكەت جاساپ, ءوزىنىڭ تىكەلەي ۇلگى بولۋىندا دەپ تۇسىنگەنىمىز ءجون. ال پرەزيدەنتتىڭ كەپىل رەتىندەگى كونستيتۋتسيالىق سيپاتتاماسى ونىڭ مەملەكەتتەگى ەڭ جوعارى لاۋازىمدى تۇلعا مارتەبەسى مەن ايرىقشا زاڭدىق قۇزىرەتىنە تىكەلەي بايلانىستى بولىپ, ءار سالانى ۇلتتىق زاڭنامامەن قا­م­تۋدى ۇيىمداستىرا بىلۋىنەن اي­قىن كورىنەدى.

كونستيتۋتسيادا كوزدەلگەن وسى جانە باسقا دا مارتەبەلى مىندەتتەرىن ىسكە اسىرۋ جولىندا پرەزيدەنت ءاربىر ءىس-ارەكەتىن جانە شەشىمىن كون­س­تي­­تۋتسيا تالاپتارىنا ساي مۇلت­ىك­­سىز ىسكە اسىرادى. سونىمەن قا­تار مەملەكەت باسشىسى رەتىندە وزىنە تى­كە­لەي باعىنىستاعى جانە جاۋاپتى مەملەكەتتىك قۇرىلىمداردان دا وسىنى تالاپ ەتەدى. ناتيجەسىندە, ۇي­لە­سىمدى قارىم-قاتىناس ورناپ, مەم­لەكەتتىك باسقارۋ جۇيەسى بىركەل­­كى قىز­مەت اتقارىپ, ازامات­تاردىڭ قۇ­قىقتارى مەن بوستان­دىق­تا­رى­نىڭ ساقتالۋىنا, جەكە ومىر­لەرىنە قارسى زاڭسىز ارەكەت­تەر جاسالۋىنا جول بەرمەۋگە, اركىمنىڭ ار-نامىسى مەن قادىر-قاسيە­تىنىڭ قورعالۋىنا, زاڭ مەن سوت الدىندا تەڭ بولۋ قۇقىعى جانە باسقا كونس­تي­تۋتسيادا قارالعان كە­پىل­دىك­تەر­دىڭ شى­نايى ورىندالۋىنا مۇم­­كىن­دىك تۋىندايدى.

مەملەكەت باسشىسىنىڭ ەلدى دە­موك­راتيالىق جولمەن وركەندەتىپ, مىقتى ەكونوميكا مەن باسەكەگە قابى­لەتتى ۇلتتىق زاڭناما جۇيەسىن قالىپ­تاس­تىرۋ ارقىلى ىلگەرىلەتۋدەگى كوش­باس­­شىلىق ءرولى ەرەكشە. سونىمەن قاتار پرەزيدەنت ەلدەگى بەيبىت ءومىر مەن كونستيتۋتسيالىق تۇراقتىلىقتى قامتا­ماسىز ەتۋ ماقساتىندا كونستي­تۋ­تسياعا ورىندى وزگەرىستەر مەن تو­لىق­­تىرۋلار ەنگىزۋدىڭ ءتارتىبىن قام­تا­ماسىز ەتۋدە شەشۋشى تۇلعا بولىپ تابىلادى.

قارقىندى دامىپ جاتقان قوعام مەن مەملەكەت ومىرىندەگى ارقيلى اسا ماڭىزدى قوعامدىق قاتىناستار ۇلت­­تىق زاڭنامانىڭ دا جاعدايىنا تى­كە­لەي اسەر ەتەدى. ءوزىنىڭ تاريحي مىن­­دەتىن اتقارعانىمەن, جاڭا تالاپ­تار­عا بەيىمسىز بولعان جاعدايدا, قان­داي سالاعا قاتىستى بولسىن, قول­­­دا­نىستاعى زاڭداردىڭ وزگەرىسكە ۇشى­­­راپ وتىرۋى قاجەتتى قۇبىلىس. زاڭ قاتىپ قالعان قۇجات بولماۋى كەرەك. حالىقتىڭ مۇددەسىن شەشۋ قاجەت بولعان ۋاقىتتا ول وزگە­رىسكە ۇشى­رايدى. ءدال وسىنداي جاعداي كونس­تي­تۋ­تسياعا دا قاتىستى. سوندىق­تان دا ەلدەگى قارقىندى وزگەرىستەردىڭ ىق­پالىمەن ەل كونستيتۋتسياسىنا ءتورت رەت وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەن­گى­زىلدى.

العاشقى كونستيتۋتسيالىق رەفورما 1998 جىلى «قازاقستان رەس­پۋب­­ليكاسىنىڭ كونستيتۋتسياسىنا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» كونستيتۋتسيالىق زاڭنىڭ اياسىندا ىسكە استى. وندا پارلامەنت پالاتالارىنىڭ وكىلەتتىك مەرزىمدەرى وزگەرتىلدى, 77 دەپۋتاتتان تۇراتىن ماجىلىسكە 10 ورىن قوسىلدى. پار­لا­مەنتتىڭ وكىلەتتىلىگى كەڭەيتىلىپ, ۇكىمەت مۇشەلەرىنىڭ پارلامەنت ال­دىن­داعى جاۋاپكەرشىلىگى بەكىتىلدى. سوت تورەلىگىن جەتىلدىرۋ باعىتىندا القا­بيلەر جۇيەسى ەنگىزىلدى.

ەكىنشى كونستيتۋتسيالىق رەفورما 2007 جىلى ەل ىشىندەگى تەرەڭ ەكو­نوميكالىق, ساياسي, الەۋمەتتىك-ما­دەني وزگەرىستەرگە بايلانىستى ءوتتى. اتاپ ايتقاندا, پارلامەنت ءما­جىلىسىنىڭ سايلاۋى كەزىندە پرو­پو­رتسيالىق سايلاۋ جۇيەسى تولىق بەكىتىلدى. پارلامەنتتىڭ وكىلەتتىلىگى كەڭەيتىلىپ, ۇكىمەتتى جاساقتاۋدىڭ جاڭا ءراسىمىن ەنگىزۋ جانە بيلىكتىڭ اتقارۋشى تارماعىنا قاتىستى زاڭ شىعارۋشى تارماقتىڭ باقىلاۋ تەتىك­تەرىن وڭايلاتۋ ەسەبىنەن پار­لا­­مەنت مارتەبەسى نىعايتىلدى. پرەمەر-ءمينيستردى پارلامەنتتىك كوپ­شىلىكتىڭ بەكىتۋى تۋرالى نورما جانە پرەزيدەنتتىڭ ۇكىمەت باسشىسىن تا­عايىنداۋ كەزىندە پارتيالىق فراكتسيالارمەن كەڭەسۋ ءراسىمى ەنگىزىلىپ, قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنا كونستيتۋتسيالىق مارتەبە بەرىلدى. سونداي-اق ءولىم جازاسىن قولدانۋ شەكتەرى, تەك سوتتىڭ قاماۋعا الۋعا جانە قاماۋدا ۇستاۋعا سانكتسيا بەرۋى ايقىندالدى. مەملەكەتتىك باسقا­رۋ پروتسەسىنە كەڭىنەن قاتىسۋ قۇ­قى­عىن قامتاماسىز ەتەتىن جانە ۇي­لەس­تى­رەتىن مەملەكەتتىك جۇيە نەگىز­دەرىن قالىپتاستىرۋ پروتسەسى اياق­تال­دى.

ءۇشىنشى كونستيتۋتسيالىق رەفورما 2011 جىلى جۇرگىزىلىپ, ەل پرە­­زيدەنتىنىڭ كەزەكتەن تىس سايلا­ۋىن تاعايىنداۋ مەن وتكىزۋدىڭ كونس­تي­تۋ­تسيالىق نەگىزدەرىن بەلگىلەۋ­گە باعىت­تال­عان وزگەرىستەر ەنگىزىلدى.

ءتورتىنشى كونستيتۋتسيالىق رەفورما 2017 جىلى وتكىزىلىپ, وندا بيلىك تارماقتارى اراسىندا وكىلەتتىكتەردى اۋقىمدى قايتا ءبولۋ, پارلامەنت پەن ۇكى­مەتتىڭ دەربەستىگى مەن جاۋاپ­كەر­شى­لىگىن ارتتىرۋعا قاتىستى نورمالار قابىلداندى.

تۇتاستاي العاندا, بۇل رەفورمالار كوزدەگەن تاريحي مىندەتتەرىن جۇزەگە اسىرىپ, ناتيجەسىندە ەلدىڭ العا قاراي دامۋداعى باعىت-باعدارىن اي­­قىنداۋعا سۇبەلى ۇلەس قوسىپ وتىر دەۋگە تولىق نەگىز بار. وعان دالەل, قۇ­قىقتىق باعىتتا قىزمەت اتقاراتىن بەل­­سەندى حالىقارالىق ۇيىمداردىڭ ارا­سىندا بەدەلى جوعارى, پىكىرى ءوتىمدى ەۋروپا كەڭەسىنىڭ قۇقىق ارقى­­لى دەموكراتيا ءۇشىن ەۋروپالىق كو­ميس­­سياسى (ۆەنەتسيا كوميسسياسى) بۇل رەفورمالارعا وڭ باعاسىن بەر­گەنىنە تورتكۇل دۇنيە كۋا بولدى. بۇل جونىندە وسى كوميسسيانىڭ پرە­زيدەنتى, الەمدىك دەڭگەيدەگى قو­عام قايراتكەرى, دوكتور دجانني بۋكيك­­كيونىڭ: «مەملەكەت باسشىسى ن.نازار­­باەۆتىڭ تىكەلەي باسشى­لى­­عى­مەن ازىرلەنگەن قازاقستان رەس­­پۋبلي­كاسىنىڭ قولدانىستاعى كونس­­­تيتۋتسياسى قازاقستان تابى­سى­­نىڭ اسا ماڭىزدى فاكتورى بولدى دەپ سەنىممەن ايتۋعا بولادى. كونستيتۋتسيا ەكونوميكالىق, سايا­سي, الەۋمەتتىك وزگەرىستەر ءۇشىن بە­رىك ىرگەتاس بولا وتىرىپ, مەملە­كەت پەن قوعامدا بولىپ جاتقان بار­لىق پرو­تسەستى جانداندىردى. قازاق­ستان­نىڭ دەموكراتيا جولىندا جاساۋ­عا ءتيىس ماڭىزدى قادامدارى ءالى دە بار. دەموكراتيا جاعدايىندا تۇراقتىلىق قوعامدى ىلگەرى جىلجىتۋ ماقساتىندا اشىق پىكىرتالاستار, ساياسي ديالوگتار جانە يدەيالارمەن الماسۋ ارقىلى قامتاماسىز ەتىلۋگە ءتيىس. قازاقستان وسى جولدا ودان ءارى پروگرەس­كە قول جەتكىزەتىنىنە سەنەمىن», دەگەن پىكىر ايتقانى بەلگىلى.

كونستيتۋتسيا – ەل دامۋىنىڭ ارقا­ۋى, مىقتى قوزعاۋشى كۇشى. كونس­­تيتۋتسيانى قۇرمەتتەپ, ونىڭ الە­ۋەتىن تۇسىنە ءبىلۋ وتە پايدالى بولماق. سەبەبى حالىقتىڭ باسىم كوپشىلىگىنىڭ قۇقىقتىق ساۋاتتىلىعى كوتەرىلىپ, اركىم ءوز مۇددەسىن قورعاۋدا تەك زاڭنىڭ كۇشىنە جۇگىنۋدىڭ, ونىڭ ىشىندە كونستيتۋتسياعا باسىمدىق تانىتۋدىڭ ءتيىمدى ءارى پايدالى ەكەن­دى­گىنە كوزدەرى جەتىپ كەلەدى. بۇل كە­ڭ­­ىنەن ورىن الىپ كەلە جاتقان قۇ­ب­ى­لىس ەكەندىگى بەلگىلى. ويتكەنى كونس­تيتۋتسيانىڭ قاعي­­داتتارىن جاق­سى ءتۇسىنىپ, مەڭگە­رۋ­­دىڭ ارقاسىندا ەلى­مىز­دە ءومىر ءسۇرىپ جاتقان كىم بولسا دا ءوزىنىڭ قۇقىعى مەن بوستاندىعىنا نۇقسان كەلتىرۋگە جول بەرمەيدى. زاڭ تالاپتارىن تۇسىنە بىلگەن ادام وزى­نە قيانات جاساتپايدى, ءارى ءوزى دە باسقانى سىيلاپ, قوعام ءتارتىبىن ساقتاۋعا بەيىم بولادى.

رامازان سارپەكوۆ,

زاڭناما جانە قۇقىقتىق اقپارات ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى, قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى, زاڭ عىلىمدارىنىڭ كانديداتى, پروفەسسور