كونستيتۋتسيالىق پروتسەسس: ساياسي ەرىك-جىگەر مەن تاباندىلىق

مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ قازاقستاننىڭ ساياسي جانە الەۋ­مەت­تىك-ەكونوميكالىق رەفورمالاردىڭ جاڭا كەزەڭىنە اياق باسقاندىعىن ايتا كەلە, تۇراقتى دامۋ قاعيداتتارىن ەنگىزبەيىنشە, ەلدىڭ, تىپتەن جالپى ادامزاتتىڭ, تابىس­تى العا باسۋىنىڭ مۇمكىن ەمەستىگىن اتاپ كورسەتتى. سوندىقتان ونىڭ «بارشاعا ورتاق يگىلىك! ساباقتاستىق. ادىلدىك. ورلەۋ» سايلاۋالدى باعدارلاماسىنىڭ ء«بىز – قازاقستاننىڭ ءبىرتۇتاس حالقىمىز. ءبىزدى قاسيەتتى جەرىمىزدەگى ورتاق قۇندىلىقتار بىرىكتىرەدى: بەيبىتشىلىك, يگىلىك, وركەندەۋ, ادىلدىك جانە بارشاعا ورتاق تەڭ مۇمكىن­دىكتەر» دەگەن سوزدەردەن باستالۋى كەزدەي­سوق ەمەس. بۇل – مەملەكەتىمىزدىڭ الەۋەتىن, ونىڭ تاۋەلسىزدىگى مەن ۇلتتىق قاۋىپسىزدىگىن نىعايتۋدىڭ بىردەن-ءبىر جولى. ول ءۇشىن تۇراقتىلىق, ازاماتتىق تاتۋلىق پەن كە­لى­سىم, سونىمەن بىرگە سەرپىندى ەكونوميكا جانە مىقتى الەۋمەتتىك ساياسات كەرەك. باسىمدىقتاردىڭ قاتا­رى­نا قوعامنىڭ بىرلىگىن ساقتاۋ, زاڭ ۇستەم­دىگى جانە ءادىل سوت تورەلىگى, قوعام­د­ىق قاۋىپسىزدىك, ءتيىمدى مەملەكەتتىك باس­قا­رۋ مەن ساياسي جۇيەنى ترانسفورماتسيا­لاۋ جات­قىزىلدى. وسىلاردىڭ ىشىندە مەم­لە­كەت باسشىسى تۇجىرىمداعانداي, ادىلدىك تاۋە­لسىز قازاقستاننىڭ مىقتى ىرگەتاسىنا اينال­ماق.

وسى ماقساتتاردىڭ ورىندالۋى ءۇشىن ق.توقاەۆ مەملەكەتتىك بيلىكتىڭ «كۇشتى پرەزيدەنت – ىقپالدى پارلامەنت – ەسەپ بە­رەتىن ۇكىمەت» فورمۋلاسىن ۇسىندى. ول بيلىكتىڭ حالىقتىڭ الدىنداعى جاۋاپ­كەر­شىلىگىن ارتتىرۋعا, ماڭىزدى ستراتە­گيا­لىق ماسەلەلەر بويىنشا شەشىمدەردى قوعامدىق پىكىردى ەسكەرە وتىرىپ قا­بىل­داۋ­عا, مەملەكەتتىك باسقارۋدىڭ بارلىق جۇيەسىنىڭ اشىقتىعى, حالىقپەن ۇزدىكسىز كەرى بايلانىس جانە جەدەل ارەكەت ەتۋ قاعي­داتىنا نەگىزدەلدى. كوپپارتيالى جۇ­يە­­نى دامىتۋعا جانە جەتىلدىرۋگە, شە­شىم­دى قابىلداۋ مەن ورىنداۋ پروتسەسىنە ازا­مات­تاردىڭ قاتىسۋىنىڭ شىنايى تەتىگى رەتىندە جەرگىلىكتى ءوزىن-ءوزى باسقارۋ ورگان­دا­رىنىڭ بەلسەندىلىگىن ارتتىرۋعا نازار اۋدارىلدى. قوعامدىق كەڭەستەر اياسىندا مەملەكەتتىك ينستيتۋتتار قىزمەتىنە قوعامدىق باقىلاۋ جاساۋدى جولعا قويۋ كوزدەلدى. ازاماتتىق قوعامدى دامىتۋدىڭ جاڭا تۇجىرىمداماسىن قابىلداۋعا جانە كاسىبي جۇمىس ىستەيتىن قازاقستاندىق ءباسپاسوز قۇرالدارىنىڭ ءرولىن كوتەرۋگە ەرەكشە ءمان بەرىلدى. قازاقستاننىڭ الدىندا وسىنداي اۋقىمدى جانە كۇردەلى جالپىۇلتتىق مىندەتتەر تۇرعاندىقتان, پرەزيدەنت ق.توقاەۆ ۇلتتىق قوعامدىق سەنىم كەڭەسىن قۇرۋ ارقىلى حالىقپەن تۇراقتى تۇردە اقىلداسىپ وتىرۋدى قولعا الدى.

وسى سايلاۋالدى باعدارلاماسى مەن «حالىق ۇنىنە قۇلاق اساتىن مەملەكەت» تۇجىرىمداماسى ونىڭ قازاقستان حال­قىنا ارناعان جولداۋلارىنا ارقاۋ بولىپ, كوپتەگەن كۇردەلى جانە وزەكتى ماسە­لەلەرگە قوزعاۋ سالدى. جاڭا ساياسي باعىت­تىڭ تۇجىرىمدامالىق قىرلارى پرەزيدەنتتىڭ جولداۋلارىنان باسقا, ونىڭ ۇلتتىق قوعامدىق سەنىم كەڭەسى مەن رەفورمالار جونىندەگى جوعارى كەڭەستىڭ وتىرىستارىنداعى سويلەگەن سوزدەرىندە, سونداي-اق «تاۋەلسىزدىك بارىنەن قىمبات» باعدارلامالىق ماقالاسىندا كورىنىس تاپتى.

بۇل جاڭا باعىت 2019 جىلدىڭ 20 ماۋ­سىمىندا پرەزيدەنتتىڭ جارلىعىمەن بە­كىتىلگەن اتالعان سايلاۋالدى باعدار­لا­مانى جۇزەگە اسىرۋ جوسپارىندا ناق­تى­لاندى. بۇدان مەملەكەت باسشىسى ق.توقاەۆتىڭ ونى سول كەزدىڭ وزىندە-اق انىقتاپ العاندىعىن اڭعارۋ قيىن ەمەس. مەملەكەتتىك بيلىكتىڭ فورمۋلاسى مەن «حالىق ۇنىنە قۇلاق اساتىن مەملەكەت» تۇجىرىمداماسى ارقىلى ول باسىنان-اق رەفورمالاردى تاباندىلىقپەن بارلىق ساياسي ەرىك-جىگەرىن جۇمىلدىرۋ جانە جۇيەلىلىككە نەگىزدەلە وتىرىپ جۇر­گى­زە­تىن­دى­گىن انىق تانىتتى. سوندىقتان وسى ساياسي باعىتتىڭ نەگىزگى قاعيداتتارى رەتىندە ساباقتاستىق, ادىلدىك جانە ورلەۋدىڭ الىنۋى دا زاڭدىلىق. بايقاساڭىز, قازاقستان پرەزيدەنتى ق.توقاەۆ ءبىرىنشى جولداۋىندا زاماناۋي ءتيىمدى مەملەكەت قالىپتاستىرۋ شەڭبەرىندە ساياسي وزگەرىستەر جۇرگىزۋگە باسىمدىق بەردى. ونداعى ماقساتى – مەملەكەتتىك ينستيتۋتتاردىڭ ءرولىن نى­عاي­تۋ, ازاماتتاردىڭ قۇقىقتارى مەن بوس­تان­دىقتارىن قورعاۋ. ويتكەنى وركەن­دەۋ­دىڭ بىردەن-ءبىر جولى ساياسي جۇيەنى جاڭ­عىرتۋ عانا ەمەس, دەموكراتيا نەگىزىندە ترانس­فورماتسيالاۋ ەكەندىگى تۇسىنىكتى بولا باستادى. ول مەملەكەتتىك شەشىم قا­بىل­داۋ پروتسەسىنىڭ اشىقتىعىن, كوپپار­تيا­لىق جۇيەنى جەتىلدىرۋدى, جەرگىلىكتى ءوزىن-ءوزى باسقارۋدى دامىتۋدى جانە كەيبىر مەملەكەتتىك فۋنكتسيالاردى ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمدارعا بەرۋدى دۇرىس كوردى. رەفورمالاردى جۇيەلى تۇردە, پوپۋليزمگە ۇرىنباي, تەرەڭ جانە جان-جاقتى ويلاستىرا وتىرىپ جۇرگىزۋگە ەرەكشە ءمان بەرىلدى. ساياسي وزگەرىستەر پرەزيدەنتتىك ينستيتۋتپەن قاتار, مەملەكەتتىك شەشىم قابىلداۋدا پارلامەنتتىڭ قاتىسۋ دەڭگەيىن كوتەرۋ مەن ۇكىمەت جۇمىسىنىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋدى جانە ونىڭ قوعام الدىنداعى جاۋاپكەرشىلىگى مەن ەسەپ بەرۋىن كۇشەيتۋدى قامتىدى.

الەمدى جايلاعان پاندەميا ىندەتى قازاق­ستانداعى مەملەكەتتىك بيلىك جۇيەسى­نىڭ وسال تۇستارىنىڭ بەتىن اشىپ بەرگەنى اقيقات. سوندىقتان تۋىنداعان جاعداي 2020 جىلى بۇل ماسەلەگە باسقاشا قاراۋدى قاجەت ەتتى. ويتكەنى مەملەكەتتىك بيلىك پەن باسقارۋدىڭ قوعاممەن بايلانىسىندا ورىن العان اقاۋلار ولاردىڭ جۇمىسىنىڭ تيىمدىلىگىن بۇرىنعىدان بەتەر تومەندەتىپ جىبەردى. وسى ۇردىستەردىڭ الدىن الۋ ءۇشىن مەملەكەتتىك باسقارۋ, كادر ساياساتى, شەشىم قابىلداۋ جۇيەسى مەن ولاردى ورىن­داۋداعى جاۋاپكەرشىلىك ماسەلەلەرى جاڭا­شا كوزقاراستى تالاپ ەتتى. ەڭ الدىمەن ازاماتتاردىڭ تالاپ-تىلەكتەرىنە دۇرىس جانە شىنايى كوڭىل اۋدارۋ, قوعام مۇددەسىنە ءىس جۇزىندە قىزمەت ەتۋ جانە ادىلەتتىلىك قاعيداتتارىن جۇزەگە اسىرۋ قاجەت بولدى. بۇل احۋال الەۋمەتتىك-ەكو­نو­ميكالىق سالاداعى جاعىمسىز ۇردىس­تەر­دىڭ ساياسي سيپاتقا يە بولىپ كەتپە­ۋىنىڭ الدىن الۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن داعدارىسقا قارسى ناقتى شەشىمدەر قابىلداپ, ءتيىستى ءىس-شارالاردى جۇرگىزۋدى قاجەت ەتتى. وسى ماقساتتا مەملەكەتتىك جوسپارلاۋ جۇيەسىن دامىتۋعا ەرەكشە باسىمدىق بەرىلىپ, ونى ينستيتۋتتاندىرۋ قولعا الىندى. سترا­تە­گيالىق جوسپارلاۋ جانە رەفورمالار جونىندەگى اگەنتتىك قۇرىلىپ, ونىڭ قۇرامىنا ۇلتتىق ستاتيستيكا بيۋروسى بەرىلدى. ەلدە جۇرگىزىلىپ جاتقان رەفورمالاردى ىلگەرىلەتۋ ماقساتىندا قازاقستان رەسپۋب­ليكاسى پرەزيدەنتى جانىنان جا­ڭادان قۇرىلعان رەفورمالار جونىندەگى جوعارى كەڭەس تۇپكىلىكتى شەشىمدەر قابىل­داۋ قۇزىرەتىنە يە بولدى.

دەمەك, ينستيتۋتتىق قايتا قۇرۋلار COVID-19 ىندەتىنىڭ ساباعىن ەسكەرە وتىرىپ, مەملەكەتتىك باسقارۋ جۇيەسىن جە­تىل­دىرۋدى كوزدەدى. داعدارىسقا قارسى شارا­لاردى ىسكە اسىرۋ قاجەتتىلىگى پرەزي­دەنت­تىك بيلىكتى كۇشەيتۋ ماسەلەسىن كۇن تارتىبىنە قويدى. وسىعان بايلانىستى مەملەكەت باسشىسى ق.توقاەۆتىڭ 2020 جىلدىڭ 16 ناۋرىزىنداعى «الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق تۇراقتىلىقتى قامتاماسىز ەتۋ جونىندەگى شارالارى تۋرالى» جانە «ەكونوميكانى تۇراقتاندىرۋ جونىندەگى ودان ارعى شارالار تۋرالى» جارلىقتارى ونىڭ اتالعان سالالارداعى قۇزىرەتىن كەڭەيتە ءتۇستى. سونىمەن بىرگە ول بۇكىل مەملەكەتتىك باسقارۋ جۇيەسىن جاڭعىرتۋ شەڭبەرىندە 2019 جىلى ۇكىمەت پەن وزىنە ەسەپ بەرەتىن مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ قۇرىلىمىنا وزگەرىستەر ەنگىزدى. 2019-2020 جىلدار ارالىعىندا بىرقاتار مينيس­تر­لىك پەن اگەنتتىك, قىزمەتتەر مەن رەس­پۋب­ليكالىق مەملەكەتتىك مەكەمەلەر جاڭا­دان, ال كەيبىرەۋلەرى قايتادان قۇرىل­دى. سولاردىڭ ىشىندە اگەنتتىكتەر تىكە­لەي پرەزيدەنتكە باعىناتىن بولدى. بۇل پرە­زيدەنتتىڭ جاۋاپكەرشىلىگىن دە كۇ­شەيت­تى.

وسىلايشا, جاڭا ساياسي باعىتتىڭ ىسكە اسىرىلۋ پروتسەسىنىڭ ۇزدىكسىزدىگى قام­­تا­ماسىز ەتىلدى. ساياسي رەفورمالار پا­كەت­تەرىنە ەنگەن تاپسىرمالار ءىس جۇزىندە ورىندالىپ وتىردى. ياعني مەملەكەت باسشىسى ق.توقاەۆ سايلاۋالدى بەرگەن ۋادەلەرى مەن ايتقاندارىن ەكى ەتكەن جوق. بۇل ساياسي سالاداعى رەفورمالاردىڭ باسى عانا, ساياسي جۇيەنى قايتا قۇرۋ ءۇردىسى ءوز جالعاسىن تاباتىن بولادى. مۇندا مەم­لە­كەتتىك بيلىكتىڭ بارلىق ينستيتۋتىن رەفورمالاۋ نەگىزىندە بۇكىل مەملەكەتتىڭ جۇمىس ىستەۋىنىڭ تيىمدىلىگىن كوتەرۋ ماقسات ەتىلىپ وتىر. ءارى قارايعى ساياسي رەفورمالار ازاماتتاردى ەلدى باسقارۋ ىسىنە تار­تۋعا مۇمكىندىك بەرۋى كەرەك. ويتكەنى پرەزيدەنتتىڭ ايتقاندارىنىڭ بارلىعى زاڭمەن ناقتىلاندى. قابىلدانعان 10 زاڭنىڭ ىشىندە كونستيتۋتسيالىق زاڭدار دا بار. ال كەيبىر زاڭدارعا وزگەرىستەر ەنگىزىلدى. مىسالى, «ساياسي پارتيالار تۋرالى», «سايلاۋ تۋرالى», «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پارلامەنتى جانە ونىڭ دەپۋتاتتارىنىڭ مارتەبەسى تۋرالى». سايا­سي پارتيالاردى تىركەۋگە قاتىستى تالاپ جەڭىلدەتىلدى. پارتيا قۇرۋ ءۇشىن قاراس­تى­رىلاتىن تىركەۋ كەدەرگىسى 40 مىڭ­نان 20 مىڭعا دەيىن تومەندەتىلدى. سايلاۋعا تۇسەتىن ساياسي پارتيالار ايەلدەر مەن جاستار ءۇشىن 30 پايىزدىق كۆوتا بولە باستادى. تاۋەلسىز قازاقستان تاريحىندا تۇڭعىش رەت پارلامەنتتىك وپپوزيتسيا ينس­تيتۋتى ەنگىزىلدى. مەملەكەت پەن قوعام اراسىنداعى وسىنداي ۇنقاتىسۋدىڭ ورناۋى مەملەكەتتىلىكتى نىعايتۋ مەن قو­عام­دىق-ساياسي قارىم-قاتىناستى قالپى­نا كەل­تىرۋدىڭ كەپىلى بولماق.

دەموكراتيالىق ءمان-مازمۇنى جا­عىنان «قازاقستان رەسپۋبليكاسىندا بەيبىت جينالىستاردى ۇيىمداستىرۋ جانە وتكىزۋ ءتارتىبى تۋرالى» جاڭا زاڭ ەرەكشە ورىن الادى. ول رەسپۋبليكا ازاماتتارىنىڭ بەيبىت جانە قارۋسىز جينالىپ, جينالىس­تار, ميتينگىلەر مەن دەمونستراتسيالار, شەرۋلەر مەن پيكەتتەر وتكىزۋ قۇقىعىن ىسكە اسىرۋعا با­عىت­تالعان قوعامدىق قاتى­ناستاردى رەت­تەۋ­دەگى رەۆوليۋتسيالىق قا­دام, سەر­پى­لىس­تى قوعامدىق-ساياسي وقيعا بول­ماق. بۇل قۇجاتتىڭ قوعامدىق-ساياسي قا­تىناستاردى ودان ءارى دامىتۋعا تۇرتكى بولارى دا ءسوزسىز. سونىمەن قاتار قازاقستان ازاماتتىق جانە ساياسي قۇقىقتار تۋرالى حالىقارالىق پاكتىنىڭ ەكىنشى فاكۋل­تا­تيۆتىك حاتتاماسىنا قول قويۋى ارقىلى ەلىمىزدە رەسمي تۇردە ءولىم جازاسىن جويدى. جالا جابۋدى قىلمىس ساناتىنان الىپ تاس­تاۋ جانە قىلمىستىق كودەكستىڭ 174-بابىن ىزگىلەندىرۋ جونىندەگى نورمالارعا وزگەرىستەر ەنگىزىلدى.

مەملەكەت باسشىسىنىڭ «جاڭا جاع­داي­داعى قازاقستان: ءىس-قيمىل كەزەڭى» جول­داۋى بويىنشا 2021 جىلدان باستاپ اۋىل اكىمدەرىن تىكەلەي سايلاۋ قاراس­تى­رىلىپ, ونى وتكىزۋ تامىز ايىنان باستالىپ كەتتى. سول سياقتى, جەرگىلىكتى ءوزىن-ءوزى باسقارۋدى دامىتۋدىڭ 2025 جىل­عا دەيىنگى تۇجىرىمداماسى بەكىتىلىپ, ۇكى­مەت تاراپىنان ونىڭ 2030 جىلعا دەيىنگى كەزەڭگە ارنالعان جوباسى دايىندالۋدا. «قوعامدىق باقىلاۋ تۋرالى» زاڭدى ازىرلەۋ جانە بىرىڭعاي زاڭدى ونلاين-پەتيتسيالار ينستيتۋتىن قۇرىپ, ونى زاڭ­داستىرۋ ماسەلەلەرى قاراستىرىلۋدا. «قوعامدىق باقىلاۋ تۋرالى» زاڭ جوباسى ازىرلەنىپ, ول پارلامەنتتىڭ قاراۋىنا ەنگىزىلدى. بۇل قۇجاتتا مەملەكەتتىك ورگاندار مەن كۆازيمەملەكەتتىك سەكتوردىڭ قوعام الدىنداعى اشىقتىعى مەن ەسەپ بەرۋىن قامتاماسىز ەتۋ ماسەلەسى كوتە­رىل­مەك. زاڭ جوباسىندا ادام جانە ازامات قۇقىقتارى, جاريالىلىق, اشىقتىق, زاڭ­دىلىق, وبەكتيۆتىلىك, ناتيجەلەردىڭ سەنىمدىلىگى جانە قوعامدىق باقىلاۋعا كەدەرگى كورسەتپەۋ سياقتى باسىمدىقتارعا نەگىزدەلەتىن قاعيداتتارعا سۇيەنە وتىرىپ, قوعامدىق باقىلاۋدى جۇزەگە اسىرۋ كوزدەلەدى. سونىمەن بىرگە دەپۋتاتتار ازىر­لەگەن ومبۋدسمەن تۋرالى ارنايى زاڭ قا­بىل­داناتىن بولادى.

ادامداردىڭ قۇقىقتارى مەن ازاماتتاردى, سونىڭ ىشىندە اسىرەسە, بالالاردى, ينتەرنەتتە, الەۋمەتتىك جەلى مەن ءتۇرلى مەسسەندجەرلەردە قورقىتىپ, زور­لىق كورسەتۋدەن قورعاۋ پروبلەماسىنا ەرەك­شە ءمان بەرە وتىرىپ, ازاپتاۋعا, ادام ساۋداسىنا قارسى كۇرەسكە باعىتتالعان زاڭ­­نامانى جەتىلدىرۋ قاجەتتىلىگىنە ەرەكشە نازار اۋدارىلدى. وسى جۇمىستاردىڭ ناتيجەسىندە ءتيىستى زاڭ جوبالارى دايىندالىپ, پارلامەنتتىڭ قاراۋىنا جىبەرىل­دى. ساياسي رەفورمالاردىڭ ءۇشىنشى پاكە­تى شەڭبەرىندە ساياسي پارتيالاردىڭ پار­لا­مەنتكە ءوتۋ شەگىن 7%-دان 5%-عا دەيىن تومەندەتۋ, سايلاۋ بيۋللەتەندەرىنە «بار­لى­عىنا قارسى» باعانىن ەنگىزۋ تۋرالى ماسەلە دە زاڭداستىرىلدى.

پرەزيدەنت ق.توقاەۆ جاڭا مەملەكەتتىك مودەلدى قالىپتاستىرۋدىڭ جۇيەلى ىسكە اسىرىلۋىنا كوپ كوڭىل اۋدارىپ وتىر. ءتيىمدى مەملەكەت قۇرۋ ونىڭ قوعاممەن بايلانىسىنداعى سەرۆيستىك مودەلگە كوشۋى نەگىزىندە ىسكە اسىرىلماق. ولاي بولسا, بيلىككە دە بۇگىنگى تۋىنداپ وتىرعان جاعدايدى قايتا قاراۋىنا تۋرا كەلەدى. دەمەك, ول ءوزىن دە وزگەرتۋى شارت. ياعني مەملەكەتتىك باسقارۋ دۇرىس ماعىناعا يە بولۋى كەرەك. سوندا عانا بيلىكتىڭ حالىق الدىنداعى بەدەلى ءوسىپ, جاۋاپكەرشىلىگى ارتادى. ەندەشە بيلىك جاۋاپكەرشىلىكتى بولۋ ءۇشىن دامىعان ازاماتتىق قوعام كەرەك. ال ونى دامىتۋ ءۇشىن ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمداردىڭ مارتەبەسىن ءوسىرۋ قاجەت. مۇنداعى باستى ماسەلەلەردىڭ ءبىرى ازامات­تار مەن قازاقستاندىق ازاماتتىق قوعام ينستيتۋتتارىن رەفورمالاۋ جانە ولار­دى مەملەكەتتى باسقارۋ پروتسەسىنە تارتۋ بولدى. ونداعى ماقسات, بىرىنشىدەن, مەملەكەت پەن ونىڭ ورگاندارىنىڭ جۇ­مى­سىنىڭ تيىمدىلىگىن كوتەرۋ بولسا, ەكىن­شىدەن, حالىقتىڭ تۇرمىس دەڭگەيىن جاق­سارتۋ. ماسەلەن, اۋىل əكىمدەرىنىڭ تىكەلەي سايلاۋى جەرگىلىكتى باسقارۋ جۇيە­سىندە تىڭ ءəرى قاجەتتى وزگەرىستەردىڭ باس­تالعانىن جانە مەملەكەت پەن قوعام ارا­سىنداعى بايلانىستىڭ نىعايۋىنا وڭ­تاي­لى جاعدايدىڭ تۋاتىندىعىنا سەنىم ۇيالاتادى. بۇدان كەيىن اۋدان اكىمدەرىنىڭ سايلاۋى وتكىزىلمەك. ال ەگەر وسى جاڭا جۇيە ءوزىنىڭ تيىمدىلىگىن كورسەتسە, وندا كەلەسى دەڭگەيدەگى اكىمدەردىڭ سايلاۋىنا كوشۋ دە قاراستىرىلعان. سول سياقتى بۇل جەردە جەرگىلىكتى ءوزىن-ءوزى باسقارۋ مەن ونىڭ جەرگىلىكتى مەملەكەتتىك باسقارۋ جۇيەسىمەن اراجىگىن شەكتەۋدى, جەرگىلىكتى قوعامداستىقتاردىڭ جيىندارى مەن جينا­لىس­­تارىنىڭ مارتەبەسىن ارتتىرۋدى دا ەسكەرگەن ابزال.

قازاقستاندا ساياسي رەفورمالار قۇر ءسوز جۇزىندە ەمەس, ناقتى ىسكە اسىرىلىپ جات­قاندىعىنا مىنا زاڭداردىڭ قابىل­دان­ۋى دا دالەل بولا الادى: «قازاقستان رەسپۋبليكاسى پارلامەنتiنiڭ كوميتەتتەرi مەن كوميسسيالارى تۋرالى» قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ زاڭىنا پارلامەنتتىك وپپوزيتسيا ماسەلەلەرى بويىنشا وزگەرىس پەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى», «قا­زاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كەيبىر زاڭ­نامالىق اكتىلەرىنە اتقارۋشىلىق ءىس جۇرگىزۋدى جانە قىلمىستىق زاڭنامانى جە­تىلدىرۋ ماسەلەلەرى بويىنشا وزگەرىس­تەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى», «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كەيبىر زاڭنامالىق اكتىلەرىنە قازاقستان رەسپۋب­ليكاسىنىڭ اكىمشىلىك راسىمدىك-پروتسەس­تىك زاڭناماسى ماسەلەلەرى بويىنشا وزگە­رىس­تەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى», ء«ولىم جازاسىنىڭ كۇشىن جويۋعا باعىت­تالعان ازاماتتىق جانە ساياسي قۇ­قىق­­تار تۋرالى حالىقارالىق پاكتىگە ەكىنشى فا­كۋلتاتيۆتىك حاتتامانى را­تي­­في­كا­تسيا­لاۋ تۋرالى», «قازاقستان رەس­­­پۋب­لي­كا­سىنىڭ كەيبىر زاڭنامالىق اكتىلەرىنە قىلمىستىق جولمەن الىنعان كىرىستەردى زاڭداستىرۋعا (جىلىستاتۋعا) جانە تەررو­ريزم­دى قارجىلاندىرۋعا قار­سى ءىس-قيمىل ماسەلەلەرى بويىنشا وزگەرىستەر مەن تولىق­تىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى», «قازاقستان رەس­پۋب­ليكاسىنىڭ كەيبىر زاڭنامالىق اكتى­لەرىنە قوعامدىق كەڭەستەردىڭ قىزمەتى ماسە­لەلەرى بويىنشا وزگەرىستەر مەن تولىق­تىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى». سوندىقتان ساياسي رەفورمالاردىڭ ناقتى ىسكە اسا باس­تاۋى حالىقتىڭ بيلىككە دەگەن سەنىمىن نى­عاي­تارى انىق.

وسى تۇرعىدا مەملەكەت باسشىسى ق.توقاەۆتىڭ پرەزيدەنتتىك بيلىكتىڭ ىق­پا­لىن ارتتىرىپ, بەدەلىن نىعايتۋعا با­عىت­تالعان ۇتىمدى شەشىمدەرىنىڭ ءبىرى رە­تىندە ۇلتتىق قوعامدىق سەنىم كەڭەسىن قۇرۋىن اتاپ وتكەن ءجون. پرەزيدەنت وسىنداي ءتيىمدى مەحانيزمدى پايدالانۋ نەگىزىندە بيلىك پەن قوعام اراسىنداعى قوردالانىپ قالعان ماسەلەلەردى ديالوگ ورناتۋ ارقىلى شەشۋدى جانە ەكى ارادا پايدا بولعان ال­شاق­تىقتى قىسقارتىپ, ونى جاقىنداتۋعا با­عىتتالعان ناقتى جانە كەشەندى ءىس-شا­­رلاردى قولعا الىپ, ىسكە اسىرۋدا.

مەملەكەتتىك باسقارۋدى دامىتۋدىڭ 2030 جىلعا دەيىنگى تۇجىرىمداماسى اكىم­شىلىك-باقىلاۋعا باعدارلانعان مەم­لە­­كەتتىك باسقارۋ مودەلىنەن مەملەكەت پەن تۇرعىنداردىڭ ءوزارا قارىم-قاتىناسىنا نەگىزدەلگەن سەرۆيستىك تۇرىنە كوشۋدى قام­تاماسىز ەتۋگە باعىتتالعان. ول مەم­لە­­كەتتىك قىزمەت كورسەتۋدىڭ تيىمدىلىگىن كو­تەرىپ, كۆازيمەملەكەتتىك سەكتوردى وڭ­تايلاندىرۋ مەن جەرگىلىكتى ءوزىن-ءوزى باس­قا­رۋدى دامىتۋعا ءتيىس. پرەزيدەنت اتاپ كور­سەت­كەندەي, ول تەك پراگماتيكالىق سيپات­قا يە بولىپ, دامۋدىڭ ۇلتتىق جوسپارى جاسالىپ, ستراتەگيالىق جوسپارلاۋعا ەكپىن بەرىلۋى كەرەك.

مەملەكەتتىك باسقارۋ سالاسى مەن قازاق­­ستاندىق قوعامدىق دامۋداعى كوپتە­گەن پرو­بلەمانىڭ اراسىندا سىبايلاس جەم­قور­لىقتىڭ مەملەكەتتىلىگىمىزگە وراسان زور نۇقسان كەلتىرىپ وتىرعانىن ايتپاۋعا بولماس. ەندەشە پرەزيدەنتىڭ كور­رۋ­پتس­يا­نىڭ دەندەپ كەتكەندىگىنە الاڭ­داۋ­شىلىق ءبىلدىرىپ, ونىڭ قوعام ءۇشىن قاۋىپتى دەرت ەكەندىگىن ەسكەرتكەنى تۇسىنىكتى: «بۇل – باتپانداپ كىرىپ, مىسقالدانىپ شىعاتىن كەسەل. وسى اۋرۋدى قازىر شۇعىل تۇردە ەمدەمەسەك, ەرتەڭ كەش بولۋى مۇمكىن». ويتكەنى ول الەۋمەتتىك نارازىلىق پەن بيلىككە دەگەن سەنىمسىزدىكتىڭ ءىرىڭدى جاراسى رەتىندە ساياسي ماسەلەگە اينالىپ وتىر. سوندىقتان 2021 جىلدان باستاپ مەملەكەتتىك قىزمەتشىلەر, پارلامەنت دەپۋتاتتارى, سۋديالار ءۇشىن شەتەلدىك بانكتەردە شوتتاردى يەلەنۋ, قولما-قول اقشا قاراجاتى مەن قۇندىلىقتاردى ساق­­تاۋ بولىگىندە زاڭنامالىق شەكتەۋلەر ەنگىزىلدى. بيىلدان باستاپ مەملەكەتتىك قىزمەتشىلەردىڭ سانى قىسقارتىلا باس­تايدى, ال 2024 جىلعا قاراي مەملەكەتتىك قىزمەتشىلەردىڭ, ولارمەن بىرگە ۇلتتىق كومپانيالار جۇمىسكەرلەرىنىڭ سانىن 25 پايىزعا قىسقارتۋ جوسپارلانىپ وتىر. بۇل پروتسەسس مەحانيكالىق تۇردە ەمەس, مەملەكەتتىك ورگانعا ءتان ەمەس اتقارىمىن قىسقارتۋ تۇرعىسىندا جۇرگىزىلەدى جانە اۋتسورسينگكە نەمەسە ازاماتتىق قوعامعا بەرۋ ارقىلى ىسكە اسىرىلماق. جەرگىلىكتى ءوزىن-ءوزى باسقارۋ تۇجىرىمداماسى بەكى­تىل­دى. مەملەكەتتىك قىزمەتشىلەر مەن ۇلت­تىق كومپانيالاردىڭ باسشىلارىنىڭ قوس ازاماتتىق الۋىنا شەكتەۋ سالىن­باق. ادام قۇقىقتارىن ساقتاۋدى باعا­لاۋ­دىڭ ۇلتتىق ينديكاتورلارىن وسى سالاداعى حالىقارالىق ستاندارتتارمەن ساي­كەستەندىرۋ ماسەلەسى قولعا الىنباق. 

پرەزيدەنت ق.توقاەۆتىڭ «تاۋەلسىزدىك بارىنەن قىمبات» باعدارلامالىق ماقا­لا­سىندا ەل تاۋەلسىزدىگىنىڭ كەلەسى ون­جىل­­­دىعىنىڭ باستى ماقساتى رەتىندە ءادىل قو­عام مەن ءتيىمدى مەملەكەت قۇرۋ انىقتالعان. ولاي بولسا, بۇل رەفورمالار قازاقستاننىڭ ساياسي, ەكونوميكالىق جانە الەۋمەتتىك دامۋىنىڭ نەگىزى بولارى انىق. ساياسي رەفورمالار قازىردىڭ وزىندە ناقتى جانە تۇسىنىكتى قادامدار جاساۋعا مۇمكىندىك بەرىپ, الەۋمەتتىك شيەلەنىستى باسەڭدەتۋگە جانە جاڭا ساياسي ۇلگىگە كوشۋگە جول اشىپ, مەملەكەتتىك باسقارۋدىڭ تىزگىنىن بوساتپاي ۇستاۋعا جاعداي جاساۋدا. ادامداردىڭ مەملەكەتكە دەگەن سەنىمسىزدىگى سەيىلىپ, ۇلتتىق ديالوگ ورناپ, ۇلتتىق يدەولوگيادا جاڭا كوزقاراس قالىپتاستىرۋعا باتىل قادامدار جاسالۋدا. ساياسي باسەكەلەستىك, بالاما كوزقاراستار مەن پىكىرلەر, پار­لا­مەنتتىك وپپوزيتسيا ينستيتۋتى مەن بەيبىت ميتينگىلەر وتكىزۋ مادەنيەتىن قالىپتاستىرۋ قاجەتتىگى دەموكراتيانى دامىتۋدىڭ باستى تالابى ەكەندىگى قو­عام­دىق ساناعا سىڭىرىلۋدە. ەڭ باستىسى – بۇل كوزقاراستار قۇر ايتىلعان كۇيىندە قالىپ قويماي, زاڭ جۇزىندە ورىندالاتىن ۇستانىمدار مەن ناقتى مەملەكەتتىك ساياساتقا اينالا باستادى.

جاپسارباي قۋانىشەۆ,

قوعام قايراتكەرى, ساياساتتانۋشى