تاۋەلسىزدىك تۇعىرى

جالپى, كونستيتۋتسيالىق قۇ­رى­لىستى كەڭ جانە توتە ماعى­نادا تۇسىنۋگە بولادى. ءبىرىن­شىسى مەم­لەكەتتىڭ تۇبەگەيلى كونس­تي­­تۋ­تسيالىق اكتىلەرىن قۇرۋدى قام­­­تيدى. وسى ورايدا ەلىمىزدىڭ تاۋەل­­سىزدىگىن زاڭدىق تۇر­عى­دان بە­كى­تۋ ءۇردىسىنىڭ باسىن­دا مەم­لەكەت­تىك ەگەمەندىك تۋرا­لى دەك­لارا­تسيا, مەملەكەتتىك تاۋەل­سىز­دىك تۋ­را­لى كونستيتۋتسيالىق زاڭ, رەسپۋب­لي­كانىڭ 1993 جىلعى تۇڭ­عىش كونستيتۋتسياسى تۇردى.

كەلەسى جاعىنان كونستي­تۋ­تسيا­لىق قۇرىلىس اتا زاڭدا قاراس­تىرىلعان ەكونوميكالىق, ساياسي-قۇ­قىقتىق, الەۋمەتتىك جانە وزگە دە ەرەجەلەردى جۇزەگە اسىرۋ پروتسەسىن بىلدىرەدى. بۇل ماعىنادا 1995 جىل قازاقستاننىڭ جاڭاشا تاري­حىندا ۇلى دالا ەلىندە كونس­تي­تۋتسيوناليزمدى دامىتۋداعى سا­پالى بەتبۇرىس كەزەڭىن اشتى. 30 تامىزدا بۇكىلحالىقتىق رەفەرەندۋمدا قابىلدانعان قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كونستيتۋتسياسى ەلىمىزدىڭ كونستيتۋتسيالىق دامۋ ستراتەگياسىنىڭ جاڭا مودە­لىن بەكىتتى. رەسپۋبليكانىڭ تۇڭ­­عىش پرەزيدەنتى – ەلباسى ن.ءا.نازارباەۆ ۇسىنىپ, جان-جاق­تى ساراپتامالىق زەردەلەۋدەن ءوتىپ, حالىق قولداعان نەگىزگى زاڭ­نىڭ ومىرشەڭدىگىنە جانە ورتاق يگىلىك­تەرگە قىزمەت ەتەتىنىنە وتكەن جيىرما التى جىل كۋا.

وسى ۋاقىت ىشىندە قازاقتىڭ ءداستۇرلى قۇقىعىنىڭ, كەڭەستىك جانە قازىرگى زامانعى قازاقستاننىڭ جانە دامىعان مەملەكەتتەردىڭ, الەمدىك تاجىريبەنىڭ وزىق جاڭالىقتارىن ۇلتتىق ەرەكشەلىكتەرمەن ۇتىمدى ۇشتاستىرعان قولدانىستاعى كونستيتۋتسيا تىنىس-تىرشىلىكتىڭ بارلىق سالاسىندا اۋقىمدى رەفورمالار جاساپ, ولاردى قايتا جاڭعىرتۋعا تولىقتاي نەگىز بولدى. سوندىقتان حالقىمىزدىڭ ۇزاق ۋاقىت ارمانىنا اينالعان ەڭ باستى قۇندىلىق – ماقساتى تاۋەلسىز تۋى جەلبىرەگەن دەربەس ەل بولۋ ەدى, بۇل مۇددەنى يمپەراتيۆتى قۇقىق نورماسىمەن شەگەلەگەن دە, جۇزەگە اسىرعان دا وسى كونستيتۋتسيا دەپ ايتۋ قاجەت.

اتا زاڭنىڭ قابىلدانۋى قو­عام­عا, مەملەكەتكە جانە ازامات­تارعا كونستيتۋتسيالىق ەركىندىك بەردى. سونىڭ ارقاسىندا بىرەۋگە جال­تاقتاماي وزىنشە, دەربەس ءومىر ءسۇ­رۋ, ساياساتىن انىقتاۋ, ۇناعان قىز­­مەتىمەن اينالىسۋ مۇمكىندىك­تەرىن الدى. 

تاۋەلسىزدىك العانىمىزدان بەر­گى ءۇش ونجىلدىق ىشىندە تالاي اقتاڭداق اقيقاتى اشىلدى. ولاردىڭ كونستيتۋتسيالىق تا­قىرىپقا دا قاتىسى بار. رەسەي قۇرامىنداعى بوداندىق كەزەڭدە جانە كوممۋنيستىك جالاڭ ۇران ۋاقىتىندا بۇل ماسەلەلەردى تەرەڭ زەرتتەۋگە جول بەرىلمەدى. ەگەمەندىك سىيلاعان ەركىندىكتىڭ ارقاسىندا قازىر ىزدەنۋ اياسى كەڭىپ, ايقىندالعان دەرەكتەر ەرتە كەزدەن قازاق قوعامىندا بىرنەشە رەت كونستيتۋتسيالىق-قۇقىقتىق رەتتەۋ مودەلدەرىنە تالپىنىس جاسالعانىن كورسەتىپ وتىر. «تاقىر جەرگە ءشوپ شىقپايدى» دەمەكشى, قازىرگى قۇقىق سالاسىنداعى جەتىس­تىكتەردە اتا-بابالارىمىزدان قالع­ان باي زاڭي مۇرانىڭ ۇلەسى دە جە­تەرلىك. قاسىم حاننىڭ قاسقا جولى, ەسىم حاننىڭ ەسكى جولى, تاۋكە حاننىڭ جەتى جارعى­سىنان كەيىن قارقارالى پەتيتسياسى, قارامولا ەرەجەلەرى, ۇلت ينتەللي­گەن­تسياسىنىڭ دەموكراتيالىق قۇقىقتىق ۇسىنىمدارى دايىندالدى. 1917 جىلى 21 قاراشادا «قازاق» گازەتىندە جاريالانعان «الاش» پارتياسىنىڭ باعدارلاماسىندا بىرقاتار كونستيتۋتسيالىق سۇراققا جاۋاپ بەرىلدى. تۇڭعىش پرەزيدەنت اتاپ وتكەندەي, بۇل باعدارلاما بارلىق كەڭەستىك كونستيتۋتسيالارعا قاراعاندا كونستيتۋتسيوناليزم يدەيالارىنا نەعۇرلىم باي بولدى.

قازاقستاننىڭ قۇقىقتىق دامۋ تاريحىندا (قۇجات 1981 جىلى تابىلىپ, العاش رەت 1992 جىلى «تۇرىك بىرلىگى» گازەتىندە شىققان) بارلىبەك سىرتانوۆتىڭ 1911 جىلى ازىرلەگەن «قازاق ەلى» جارعىسىنىڭ (العاشقى قازاق كونستيتۋتسياسىنىڭ جوباسى) ورنى ەرەكشە. ونىڭ كىرىسپەسىندە «قازاق ەلى – كونە ۇلتتاردىڭ ءبىرى. ونىڭ تاريحىنىڭ تامىرى تەرەڭگە جايىلعان. جاڭا زاماندا اتىسسىز, سوعىسسىز, قان توكپەي, بەيبىت جولمەن جەرىمىزدە حۇكمەت ءوز قولىندا ەل بولۋ ماقساتىندا, بارلىق ەلدەرمەن دوستىقتا بولۋ ءۇشىن جەكە قازاق ەلى رەسپۋبليكاسىن قۇرامىز» دەلىنسە, ءتورت تاراۋدان تۇراتىن نەگىزگى مازمۇنىندا مەملەكەتتىك بيلىكتىڭ قاينار كوزى, مەملەكەتتىك تۋ, حالىق سايلايتىن ۇلت ءماجىلىسى, پرەزيدەنت, ول تاعايىندايتىن مينيسترلەر, ادام قۇقىقتارى, قازاق جەرى, ونىڭ مەنشىك نىسانى, سوت بيلىگى, القابيلەر ينستيتۋتى جايلى ايتىلعان. بۇل ماسەلەلەر كەز كەلگەن ەلدىڭ كونستيتۋتسياسىنىڭ ءداستۇرلى رەتتەۋ نىساناسىنا جاتاتىنى بارشاعا ءمالىم. 

اتالعان قۇجاتتاردىڭ بارلىعى ءالى دە تەرەڭ زەردەلەۋدى تالاپ ەتەدى. بۇل – ۇلتتىق سانانى كوتەرۋدىڭ ماڭىزدى فاكتورى. 

ليبەراليزاتسيا اياسىندا بۇرىن تىيىم سالىنعان تاقىرىپتار قوزعالدى, ولارعا دەگەن وقىر­مان­نىڭ دا, قالامگەرلەردىڭ دە قىزى­عۋ­شىلىعى ەسەلەپ ارتتى. ۇمىت بولا باستاعان, تاسادا قالعان, جاسىرىلعان دەرەكتەر كورىنىس تاۋىپ, تاريحي شىندىقتى قالپى­نا كەلتىرۋدە وراسان كولەمدى جۇ­مىس­تار جۇرگىزىلدى.

رەسپۋبليكا پرەزيدەنتىنىڭ جار­لىعىمەن ساياسي قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارىن تولىق اقتاۋ جو­نىندەگى مەملەكەتتىك كوميسسيا قۇ­رىلدى. استانا كۇنى قارساڭ­ىندا باس قالامىزدا ءاليحان بو­كەيحان, احمەت بايتۇرسىن ۇلى جانە مىرجاقىپ دۋلات ۇلى سىندى الاشتىڭ اقسۇڭقارلارىنا ار­نال­عان ەسكەرتكىش بوي كوتەردى. بۇل ەسكەرتكىش زامانىنىڭ سىن-قاتەرى­نە قاراماي ەلىمىزدىڭ ازاتتىعى مەن وركەندەۋى جولىندا ايانباي قىزمەت ەتكەن ۇلتىمىزدىڭ ۇلى تۇل­عالارىنا دەگەن شەكسىز قۇرمە­تىمىزدىڭ بەلگىسى.

وسى جاسالىپ جاتقان اۋقىمدى جۇمىستار اتا زاڭنىڭ كىرىسپەسىندە جازىلعان ء«بىز, ورتاق تاريحي تاعدىر بىرىكتىرگەن قازاقستان حال­قى, بايىرعى قازاق جەرىندە مەملە­كەتتىلىك قۇرا وتىرىپ» دەگەن سوز­تىركەسىندە پايىمدالعان قوعامدىق-يدەولوگيالىق قۇندىلىقتار ساباق­تاستىعىنان, سونداي-اق ادام­­نىڭ قادىر-قاسيەتىنە قولسۇعىل­­ماۋشىلىق, اركىمنىڭ ار-نامى­سى مەن ابىرويلى اتىن قورعاۋ قاعي­داتتارىنان تۋىندايدى. مۇن­داي قۇقىقتارعا مەملەكەت تۇلعانىڭ ءومىر بويى, ءتىپتى باقيلىققا ات­تان­عاننان كەيىن دە كەپىلدىك بەرۋگە مىندەتتى. 

ۇستىمىزدەگى جىلى مەملەكەت باسشىسى ق.ك.توقاەۆتىڭ باستاماسىمەن قابىلدانعان بىرقاتار زاڭنامالىق جانە وزگە دە شەشىمدەر كونستيتۋتسيا ەرەجەلەرىن جۇزەگە اسىرۋعا وڭ اسەرىن تيگىزىپ وتىر.

ايتالىق, جاقىندا عانا العاش رەت اۋىل اكىمدەرىنىڭ تىكەلەي سايلاۋى ءوتتى. بۇل – وسى جىلدارى بايىپ­پەن جۇرگىزىلىپ كەلە جاتقان دەمو­كراتيالاندىرۋ پروتسەسىندەگى ما­ڭىزدى شارا. «مەملەكەتتىك بي­لىك­تىڭ بىردەن-ءبىر باستاۋى – حالىق» كونستيتۋتسيالىق فورمۋلاسى جەرگىلىكتى مەملەكەتتىك باسقارۋ جانە ءوزىن ءوزى باسقارۋ سالاسىندا جاڭا ءبىر كورىنىس تاپتى.

بۇل ساياسي دوداعا ازاماتتار مەن ساياسي پارتيالار بەلسەندى قاتىسىپ, باسەكەگە تولى كۇرەستىڭ ناتيجەلەرى بويىنشا 700-دەن استام اكىم سايلاندى. الداعى ۋاقىتتا اۋدان جانە قالا دەڭگەيىندەگى اكىمدەردى سايلاۋ – جوسپاردا. ساياسي پارتيالاردىڭ پارلامەنتكە ءوتۋ كۆوتاسىن 7-دەن 5 %-عا دەيىن تومەندەتۋ كەلەسى ءما­جى­لىس دەپۋتاتتارىنىڭ سايلاۋىن­دا ازاماتتاردىڭ ساياسي قۇقىق­تارى­نىڭ جۇزەگە اسۋىنا زور مۇم­كىندىكتەر اشادى. 

بۇل جاڭاشىلدىقتار كونس­تي­تۋتسيادا بەلگىلەنگەن سايلاۋ قۇقى­عىنا قاتىستى قۇقىقتىق ۇستا­­نىم­دارمەن ۇندەس. اتالعان نور­ما­لارعا سايكەس, حالىق بيلىك­تى تى­كەلەي رەسپۋبليكالىق رەفە­رەن­دۋم جانە ەركىن سايلاۋ ار­قىلى جۇزەگە اسىرادى, سونداي-اق ءوز بيلىگىن جۇزەگە اسىرۋدى مەم­لە­كەتتىك ورگاندارعا بەرەدى. بۇل كونستيتۋتسيالىق ەرەجەلەر دەموكراتيانىڭ تىكەلەي جانە وكىلدى نىساندارىن, حالىق بيلىگىنىڭ تۇتاس جۇيەسىنىڭ ساياسي-قۇقىقتىق باستاۋلارىن قۇرايدى. سايلاۋ ازاماتقا مەملەكەتتىك بيلىكتى بەرۋدىڭ نىسانى بولىپ تابىلادى. ونىڭ قورىتىندىلارى بويىنشا لاۋازىمدى تۇلعا باسقارۋعا, وكىلدىك ەتۋگە جانە سايلاۋشىلاردىڭ مۇددەسىن بىلدىرۋگە ماندات الادى. 

 بۇدان باسقا زاڭنامالىق نوۆەللالاردىڭ قاتارىندا ساياسي پارتيا قۇرۋ ءۇشىن ازاماتتاردىڭ سانىن ەكى ەسە قىسقارتۋ, سايلاۋ پارتيالىق تىزىمدەرىندە ايەلدەر مەن جاستار ءۇشىن مىندەتتى 30 % كۆوتانى قاراستىرۋ, سايلاۋشىلارعا بارىنە قارسى داۋىس بەرۋ قۇقىعىن بەرۋ جانە باسقالار بار. 

اتالعان قىزمەت نەگىزگى زاڭدا كوزدەلگەن حالىق بيلىگى جۇيەسىنىڭ ۋاقىت تالاپتارىنا سايكەس بىر­تىن­دەپ ترانسفورماتسيالانۋى ءۇشىن اسا ءماندى بولىپ تابىلادى.

تالاي جىلدار قوعامدى ەلەڭ­دەتىپ وتىرعان اۋىل شارۋاشىلىعى ماقساتىنداعى جەر ۋچاسكەلەرىن شەتەلدىكتەرگە ساتۋ نەمەسە جال­عا بەرۋ تۋرالى ماسەلەگە تۇپ­كى­لىكتى نۇكتە قويىلدى. ەندى بۇعان تولىق تىيىم سالىندى. كونس­­تيتۋتسيالىق كەڭەس ءوزىنىڭ بىرنە­شە قاۋلىسىندا «اۋماقتىق تۇتاس­تىق – قازاقستاننىڭ ۇلتتىق قاۋiپ­سiزدiگiن ايقىنداۋشى شارت بولىپ تابىلادى. كونستيتۋتسيا جەر قاتى­ناستارىن رەتتەگەن كەزدە مەم­لەكەتتiڭ جوعارى تۇرۋىن بايان­دى ەتەدi, ول, تiپتi جەرگە دەگەن تەك قا­نا مەملەكەت مەنشiگi رەجى­مiن بەلگiلەۋگە دەيiن بارا وتىرىپ, مەن­­شiكتiڭ جانە جەر اينا­لىمى­نىڭ قۇقىقتىق رەجىمدەرiن ايقىن­دايدى», دەپ تۇسىندىرگەن بولاتىن.

بيىلعى جىل كۇنتىزبەسىندە تاعى ءبىر اتاۋلى وقيعانىڭ ورنى ەرەكشە. 29 تامىزدا سەمەي ياد­رو­لىق پوليگونىنىڭ جابىلعانىنا دا وتىز جىل تولماق. 1991 جىلعى ەلبا­سىنىڭ بۇل شەشىمى ەگەمەندىگىن ەندى جاريالاعالى تۇرعان قازاق­ستان­نىڭ جالپىگۋمانيستىك قۇن­دىلىقتارعا دەگەن قۇرمەتىن, بەيبىت ۇستانىمىن بۇكىل الەمگە پاش ەتتى. قۋاتى بويىنشا اقش-تاعى نەۆادادان كەيىن ەكىنشى ورىندا تۇرعان الىپ سىناق الاڭىنان ءوز ەركىمەن باس تارتۋ وڭاي بولعان جوق. جاھاندىق انتيادرولىق قوزعالىستىڭ قالىپتاسۋىنا سەرپىن بەرگەن تۇڭعىش پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ بۇل جارلىعى قيىن تاريحي جاعدايدا, ەلىمىزدىڭ ءالى دە بولسا كسرو-نىڭ قۇرامىندا بولۋى جانە ونىڭ باسشىلىعىندا, ءتىپتى ەل ىشىندە مۇنداي باتىل قادامدى قۇپ­تامايتىن تۇلعالاردىڭ قاتتى قارسىلاسۋى جاعدايىندا قابىلداندى. ول ءساتتى قازاق حالقى قىرىق جىلدان استام كۇتتى. 1949 جىلدان باستاپ ۇلى ابايدىڭ جەرىندە 450-دەن استام يادرولىق سىناق جۇرگىزىلىپتى. 1,5 ميلليون­نان استام ادام پوليگوننىڭ زاردابىن شەككەن. جاپپاي قىرىپ-جويۋ قارۋىنان باس تارتۋ جاھاندىق جانە ايماقتىق قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋدەگى ماڭىزدى قادام بولدى. 2009 جىلى بۇل تەڭدەسسىز شەشىم بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمى باس اسسامبلەياسى دەڭگەيىندە مويىندالىپ, 29 تامىز يادرولىق سىناقتارعا قارسى حالىقارالىق كۇن بولىپ جاريالاندى.

تۇڭعىش پرەزيدەنتتىڭ سارابدال ساياساتى الەمدىك كونستي­تۋتسيو­ناليزمنىڭ بارلىق پروگرەسسيۆتى پرينتسيپتەرىمەن ۇيلەسەدى. ونىڭ ءتۇپ-تامىرىندا ادامنىڭ ادام­زاتتىڭ ەڭ قىمبات قازىناسى ەكەندىگى, حالىقارالىق قۇقىق نورمالارىن قۇرمەتتەۋ, مەملەكەتتەر اراسىنداعى ىنتىماقتاستىق پەن تاتۋ كورشى قارىم-قاتىناس جاساۋ, داۋلاردى بەيبىت جولمەن شەشۋ يدەيالارى جاتىر. 

ەگەمەندىكپەن بىرگە كەلگەن جا­ڭا­لىقتاردىڭ قاتارىندا كونستيتۋتسيالىق باقىلاۋ ينستيتۋتى دا بار. قازىرگى تاڭدا بۇل ميس­سيا كونستيتۋتسيالىق كەڭەس­كە جۇك­تەلگەن. ونىڭ قىزمەتى ازامات­تاردىڭ قۇقىقتا­رىنىڭ ۇس­تەم­دىگىن ساقتاۋعا, جالپى­مەم­­لەكەتتىك قۇندىلىقتاردى ۇلىق­تاۋعا مۇددەلى اتا زاڭنىڭ مىز­عى­ماس­تىعىن قامتاماسىز ەتۋگە باعىت­تالعان. وركەنيەتتى ەلدەردىڭ باسىم كوپشىلىگىندە كونستيتۋتسيالىق ادىلەت ورگاندارى قۇرىلعان. قۇقىق ۇستەمدىگىنە نەگىزدەلگەن مەملەكەت قۇرۋ ۇستانىمىن ۇران ەتكەن ەلدەر وسىنداي ارنايى ينستيتۋتتار ارقىلى وزىق قۇقىقتىق يدەيالار مەن پرينتسيپتەردى زاڭنامانىڭ بويىنا سىڭىرەدى. شىعىستىڭ اريستوتەلى, ۇلى عالىم ءال-فارابي «ادام تەك قۇقىقتىق مەملەكەتتە باقىتقا كەنەلەدى», دەگەن ەكەن.

كونستيتۋتسيا نورمالارىنىڭ مازمۇنىن اشۋ, ولاردىڭ ومىرگە ەنۋىنە جاعدايلار جاساۋ ارقىلى كونستيتۋتسيالىق كەڭەس تاۋەلسىزدىك نەگىزدەرىن نىعايتۋعا ەلەۋلى ۇلەس قوسىپ كەلەدى. مەملەكەتتىلىكتىڭ جەكەلەگەن بەلگىلەرىن قالىپتاستىرۋ بارىسىندا كەڭەس دەر كەزىندە قاجەتتى تۇسىندىرمەلەر بەرە وتىرىپ, ولاردىڭ تۇجىرىمدامالارىن انىقتاۋعا اتسالىستى. ونىڭ قۇ­قىقتىق ۇستانىمدارى پرەزي­دەنتتىك باسقارۋ, ۋنيتارلىق مەم­لە­كەتتىك قۇرىلىس نىساندارى, ساياسي رەجىم, اۋماقتىق تۇتاستىق, دەموكراتيالىق, زايىرلى, قۇقىق­تىق جانە الەۋمەتتىك مەملەكەت سيپاتتامالارى, ءبىرتۇتاس مەملەكەتتىك بيلىك تارماقتارى, ولاردىڭ ءوزارا ارەكەتتەسۋى, قوعام, مەملەكەت جانە جەكە تۇلعا اراسىنداعى قاتى­ناستار, ادام قۇقىقتارى, مەملە­كەتتىك جانە وزگە تىلدەردىڭ مارتە­بەسى, كوپپارتيالى ساياسي جۇيە, ۇلتتىق قۇقىق, مەنشىك تۇرلەرى جانە ت.ب. ماسەلەلەرگە قاتىستى بولدى, ولاردى جۇزەگە اسىرۋ ماق­ساتىندا ءتيىستى كەشەندى زاڭناما قابىلداندى.

ايتا كەتۋ كەرەك, كونستيتۋتسيا – قوعام مەن مەملەكەتتىڭ ۇزاق مەر­زىمگە ارنالعان باعىت-ماق­سات­تارىن جانە ولارعا جەتۋ جولدارىن ايقىندايتىن قۇجات. ونىڭ الەۋەتى جىلدار, ونجىلدىقتار عانا ەمەس, ءتىپتى عاسىرلار تالاپتارىنا جاۋاپ بەرۋگە قاۋقارلى. قاجەتتى ەكو­نوميكالىق, ساياسي, مادەني جانە باسقا دا جاعدايلاردىڭ ءپى­سىپ-جەتىلۋىنە بايلانىستى كونس­تي­تۋتسيالىق نورمالاردىڭ مازمۇنى زاڭ شىعارماشىلىق جانە قۇقىق قول­دانۋ سيپاتىنداعى قوسىمشا شا­رالارمەن كۇشەيتىلىپ وتىرۋعا ءتيىس.

«حالىق ۇنىنە قۇلاق اساتىن», ءتيىمدى, ەسەپ بەرەتىن, كاسىبي جانە پراگماتيكالىق مەملەكەت تۇ­جى­رىمداماسىن ىسكە اسىرىپ جاتقان ستراتەگياسى اياسىندا مەملەكەت باسشىسى ەلىمىز الداعى بەس جىل ىشىندە ۇستاناتىن ءۇش ءتۇ­يىن­دى باعىتتى بەلگىلەدى. ولار: ينس­­ت­ي­تۋت­تاردىڭ ساپاسى, ازامات­تار­­دىڭ ءال-اۋقاتى جانە قۋاتتى ەكو­نوميكا.

جاقىندا بەكىتىلگەن قازاق­ستان رەسپۋبليكاسىنىڭ 2025 جىل­عا دەيىنگى ۇلتتىق دامۋ جوس­پا­رى, جالپىۇلتتىق باسىم­دىق­تارى, مەملەكەتتىك باسقا­رۋدى دامى­تۋدىڭ 2030 جىلعا دەيىن­گى تۇجى­رىمداماسى قازىرگى كەزەڭ­نىڭ سىن-قاتەرلەرىن ەڭسەرۋگە باعىتتالعان جانە ورتا مەرزىمدى پەرسپەكتيۆادا حالىقتىڭ تۇر­مىس ساپاسى مەن تابىسىنىڭ ارتۋىن, ەلدىڭ ورنىقتى جانە سا­پالى ەكونوميكالىق ءوسۋىن قامتا­ماسىز ەتۋگە ارنالعان.

ماۋسىم ايىندا مەملەكەت باس­شىسى ادام قۇقىقتارى سالا­سىنداعى شارالار تۋرالى جار­لىققا قول قويدى. وندا: بۇۇ-نىڭ شارتتىق ورگاندارىمەن ءوزارا ارەكەتتەسۋ مەحانيزمدەرىن جەتىل­دىرۋ; ادام ساۋداسى قۇرباندارىنىڭ قۇقىقتارىن قامتاماسىز ەتۋ; مۇمكىندىگى شەكتەۋلى ازاماتتاردىڭ ادام قۇقىقتارى; ايەلدەرگە قا­تىستى ديسكريميناتسيانى جويۋ; ءسوز بوستاندىعىنا قۇقىق بەرۋ; ادامنىڭ ءومىر سۇرۋگە جانە قو­عامدىق تارتىپكە قۇقىعى; ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمدارمەن ءوزارا ىقپالداسۋ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋ; قىلمىستىق سوت تورەلىگى جانە ماجبۇرلەپ ورىنداۋ, ازاپتاۋ مەن قاتىگەز قارىم-قاتىناستىڭ الدىن الۋ سالاسىنداعى ادام قۇقىقتارى قوزعالعان. بۇل ماسەلەلەر بويىنشا ۇكىمەتكە ناقتى ءىس-شارالار جوسپارىن بەكىتۋ تاپسىرىلدى.

كونستيتۋتسيالىق كەڭەس ال­عاش­قىلاردىڭ ءبىرى بولىپ اتال­عان ماسەلەلەر بويىنشا ءوز ۇسى­نىم­دارىن ەنگىزدى. ولاردىڭ قاتار­ىندا: قىلمىستىق كودەكستى جانە وزگە دە زاڭنامالىق اكتىلەردى قازاق­ستان جاقىندا راتيفي­كاتسيا­لاعان, ءولىم جازاسىنىڭ كۇشىن جويۋعا باعىتتالعان ازا­مات­تىق جانە ساياسي قۇقىقتار تۋرالى حا­لىقارالىق پاكتىگە ەكىنشى فاكۋل­تاتيۆتىك حاتتامانىڭ ەرە­جەلە­رىمەن ۇيلەستىرۋ; قىلمىستىق جانە اكىم­شىلىك زاڭنامادا جاسالعان ارە­كەتتىڭ قوعامدىق قاۋىپتىلىك دارە­جەسىنە, كەلتىرىلگەن زالالدىڭ سيپاتى مەن مولشەرىنە, قۇقىق بۇزۋ­شىنىڭ جەكە باسىنا جانە وزگە دە فاكتورلارعا قاراي جاۋاپتىلىقتى دارا­لاندىرۋ جانە سارالاۋ ءۇشىن قو­سىمشا جاعدايلار جاساۋ; سوت­تاردا قىلمىستىق ىستەردى قاراۋ­دىڭ اقىلعا قونىمدى مەرزىم­دەرىن ايقىنداۋدىڭ جالپى ولشەم­شارتتارىن بەكىتۋ, سونداي-اق سوت ءىسىن جۇرگىزۋ مەرزىمدەرىن بۇزعانى ءۇشىن وتەماقىنى جۇزەگە اسىرۋ شارتتارىن ايقىنداۋ; جەكە ادامعا قول سۇعىلماۋشىلىققا, ادامنىڭ دەنساۋلىعىنا جانە ونىڭ قادىر-قاسيەتىنە قول سۇعاتىن قۇقىق بۇزۋ­شى­لىقتارعا قارسى ءتيىمدى كۇرەس شارالارىن قابىلداۋ جانە تاعى باسقالار.

كەڭەس ازاماتتاردىڭ كونستي­تۋتسيالىق باقىلاۋعا قول جەتكىزۋىن كەڭەيتۋ قاجەت دەپ پايىمدايدى. بۇل باعىتتا سوتتاردىڭ كونس­تيتۋتسيالىق كەڭەسكە ءوتىنىش جاساۋ ءتارتىبىن, سوتتاردىڭ سوت ءىسىن جۇرگىزۋگە قاتىسۋشىلاردىڭ زاڭنىڭ كونستيتۋتسيالىلىعىن تەكسەرۋگە باستاماشىلىق جاساۋ تۋرالى وتىنىشتەرىن قاراۋ ءتارتىبىن جەتىلدىرۋ وزەكتى بولىپ تابىلادى.

تەحنولوگيالاردىڭ قارقىندى دامۋى, اقپارات كولەمىنىڭ ەداۋىر ۇلعايۋى, «ۇلكەن مالىمەتتەردىڭ» ءوسۋى جاڭا تسيفرلى شىندىقتى ايقىنداپ وتىر. بۇل ءۇردىس جىل ساناپ كۇشەيۋدە, مەملەكەتتىك جا­نە قوعامدىق ينستيتۋتتار قىز­مەتىنىڭ بارلىق سالالارىنا تارالۋدا. اقپاراتتىق تەحنولوگيالار ادام­داردىڭ كونستيتۋتسيالىق قۇ­قىق­تارىن جۇزەگە اسىرۋدىڭ تيىم­­دىلىگىن ارتتىرۋعا ىقپالىن تيگى­­زىپ وتىر. پاندەميا جاع­داي­ىن­­دا ءبىزدىڭ وعان كوزىمىز ابدەن جەت­­تى. تسيفرلى قۇرالدار حالىق­تىڭ تى­نىس-تىرشىلىگىنىڭ قاجەتتى دەڭ­گەيىن ساقتاپ قالدى.

الايدا IT يندۋسترياسىنىڭ جانە «ەلەكتروندىق ۇكىمەت» ينفرا­­قۇرىلىمىنىڭ تەز دامۋى, مەم­­لەكەتتىك قىزمەتتەردى كور­سەتۋ جانە مەملەكەتتىك قىزمەت­تىڭ جەكەلەگەن تۇرلەرىن (ەلەك­ترون­­دى مەملەكەتتىك ورگاندار, ونلاين قابىلداۋ بولمەسى, ەلەك­ترون­دى دەنساۋلىق ساقتاۋ, قىل­مىس­تىق قۋدالاۋ, سوت تورەلىگى جانە باسقالارى) جۇزەگە اسىرۋ كەزىن­دە تسيفرلى تەحنولوگيالار قول­دا­نىلۋىنىڭ تەرەڭدەۋى ادام­نىڭ بىرقاتار كونستيتۋتسيالىق قۇ­قىق­تارىنىڭ ىسكە اسىرىلۋى دارە­جەسىنە تىكەلەي اسەر ەتىپ, بارابار قۇقىقتىق بازا قالىپتاستىرۋ تالا­بىن ايقىندايدى. ول ازا­مات­تار­دىڭ دەربەس دەرەكتەرىن, مەم­لە­كەتتىك قۇپيالاردى قورعاۋعا كە­پىل­­دىك بەرۋى, قۇقىقتار مەن بوس­تان­دىقتاردى ىسكە اسىرۋعا حا­لىق­تىڭ قاتىسۋىنىڭ جانە مەملە­كەتتىك فۋنك­­تسيالاردى اتقارۋدىڭ ەلەك­ترون­دى نىساندارىن كەڭەيتۋگە ءتيىس.

بۇگىن ەلوردادا ونلاين رەجى­مىندە «ينتەرنەت ءداۋىرى: قۇقىق ۇستەمدىگى, ادام قۇندىلىقتارى, مەملەكەتتىك تاۋەلسىزدىك» تاقى­رى­بىندا حالىقارالىق سيمپوزيۋم جوسپارلانعان. ونىڭ جۇمىسىنا ازيالىق كونستيتۋتسيالىق سوتتار جانە كونستيتۋتسيالىق باقىلاۋ ورگاندارىنىڭ ەۋرازيالىق قا­ۋىمداستىقتارىنا مۇشە جيىرمادان استام ەلدىڭ ساراپشىلارى قاتىسىپ, اتالعان ماسەلەلەر بو­يىنشا ءوز ويلارىن ورتاعا سالادى.

ەگەمەندىكتىڭ وتىز جىلدىعى اياسىندا بىلتىر اتا زاڭنىڭ شي­رەك عاسىرلىق مەرەيتويىنان باس­تالعان كونستيتۋتسيالىق نورما­لاردىڭ جاسامپاز قۋاتىن ءالى دە تەرەڭىرەك ۇعىنىپ, كەڭىنەن اشۋعا باعىتتالعان جۇمىس جالعا­سىپ جاتىر. ول ءومىردىڭ باستى سالالارىن جاڭعىرتۋ, دەموكراتيانى ودان ءارى دامىتۋ, قۇقىق ۇستەمدىگىن نىعايتۋ ۇردىسىندە وتە ماڭىزدى.

كونستيتۋتسيا كۇنى قارساڭىندا بارشا قازاقستاندىقتاردى مەم­لە­كەتتىك مەرەكەمەن شىن جۇرەكتەن قۇت­­تىقتايمىن. بارشاعا زور دەن­­ساۋ­لىق, تابىس, باق-بەرەكە تىلەي­مىن.

قايرات ءمامي,

كونستيتۋتسيالىق كەڭەس توراعاسى