قىرىققا بولىنگەن حالىقتى تاريحى تابىستىرادى

– جاقىندا قازاقستاننىڭ سىرتقى ىستەر مينيسترلىگى اۋعان جەرىندەگى ەتنوستىق قازاقتاردى ەلگە الىپ كەلۋگە دايىن ەكەنىن ايتتى. اۋعانستاننىڭ پاسپورتىندا ازاماتتىڭ قاي ۇلت وكىلى ەكەنى كورسەتىلە مە؟

– اۋعان جەرىندەگى قازاقتار­دىڭ العاشقى توبى 1930 جىلدارى, كەيىنگى توپ قىزمەت بابىمەن بارىپ, قالىپ قويعاندار. ال پاس­پورتتا ۇلتىن كورسەتۋ ماسەلەسىن ازاماتتىڭ ءوزى شەشەدى. تىلدىك ورتا بولماعاندىقتان, ەتنوستىق قازاق­تار جەرگىلىكتى ۇلتپەن ءسىڭىسىپ, انا ءتىلىن ۇمىتىپ بارادى. اعا بۋىن بولماسا, انا ءتىلىن بىلەتىن قازاق جاستارى وتە از. ءتىپتى اتى-جون­دەرىنىڭ ءوزى پارسى تەكتەنىپ بارادى.

اۋعانستاندا قانشا قازاق تۇ­راتىنى جايلى مالىمەتتەر ءار­تۇرلى. 1990 جىلدارى تۇركىستان وبلىسىنا 10 مىڭ قازاق كوشىپ كەلدى. قال­عان قازاقتاردىڭ باسىم كوپ­شىلىگى مازاري شاريف, قۇندىز قالا­لارىندا تۇرادى. جاستار جاعى جول سومكەسىن ارقالاپ, ەل اسىپ كەتۋگە دايىن بولسا, اعا بۋىن مال-جانىمەن بىرگە كوشكىسى كەلەدى. ال مەن اسكەري ادام رە­تىن­دە ادامنىڭ تاعدىرى ءبىر وق­قا بايلانىپ تۇرعانىن جاقسى تۇسى­نەمىن. كوشتى كەشەۋىلدەتۋگە بول­مايدى دەپ ايتۋعا وڭاي. مال-جان, اتا-بابا بەيىتىن تاستاپ كەتۋ قيىن. باۋىر باسىپ قالعان ەلدى ءبىر كۇندە تاستاپ كەتۋدىڭ قيىن ەكەنىن ءوز باسىمنان بىلەمىن. اعا تولقىندا جاعداي ەرتەڭ تۇزەلەر دەگەن ءۇمىت بار. قازاقستان ۇكىمەتى قانداس­تا­رىن ەلگە الدىرۋدىڭ بارلىق مۇم­كىندىكتەرىن قاراس­تىرىپ جاتىر.

– قازىر اۋعانستاندا ەرتەڭ نە بولارىن ەشكىم ايقىن بولجاپ ايتا الماي وتىرعان سياقتى...

– سوعىستىڭ ءار ءتۇرلى سيپاتتا بولاتىنىن بۇگىنگى اۋعان­ستان­داعى جاعدايعا قاراپ بىلۋگە بولادى. وتكەن اپتادا  تاليبتەردىڭ بالالار اتتراكتسيوندارىندا ويناپ جۇرگەن سۋرەتتەرى عالامتوردى كەزىپ كەتتى. اۋعان جەرىندە كوزىن ەسىن جيا سالىسىمەن قولىنا قارۋ ۇستاعان ۇرپاق قالىپتاستى.

مەن پۋشتۋن تايپاسىنىڭ موماد­زاي تارماعىنان شىق­تىم. ەستە جوق ەرتە زاماننان بەرى اۋعان جەرىندەگى ساياسي ەليتا وسى تاي­پادان شىقتى. بابامىز شاح اح­ماتحان بابا دوراني 250-280 جىل بۇرىن قازىرگىدەي قىرىق رۋعا ءبولىنىپ كەتكەن تايپانىڭ باسىن قوسىپ, تاۋەلسىز اۋعانستان مەملەكەتىنىڭ نەگىزىن قالاعان.

مەن مەملەكەتتىك قىزمەت ەمەس, اسكەري سالانى تاڭدادىم. ءبىر كەزدەرى قولىما قارۋ الىپ, اس­كەري وپەراتسيالارعا قاتىستىم. ول كەزدەگى ارمان-ماقساتىمىز مەم­لەكەتتىلىكتى قالىپقا كەلتىرۋگە باعىتتالدى.

بىراق يدەولوگياسىنىڭ قاق­پاعى اشىق ەلدى بيلەپ-توستەۋ­گە د­ايىن ەلدەر جان-جاقتان تابى­لا كەتەدى ەكەن. اۋعان حالقى – ءبىر­تۇتاس حالىق. مەن ءبىر-ءبىرىن تايپا-تايپاعا ءبولىپ-بولشەك­تەمەي­تىن ورتادا ازامات بولىپ قالىپ­تاستىم. الەمدىك قوعامداستىقتىڭ دا وسىن­داي ۇستانىمعا باسىمدىق بەر­گەنىن قالايمىن.

اۋعان حالقىنىڭ قانداي حا­لىق ەكەنىن تەك ءبىز عانا بىلەمىز. ءبىر-ءبىرىمىزدى تايپا-تايپاعا بول­­شەكتەمەي, بويىنداعى كەم­شى­لىگىمەن ءھام جەتىستىگىمەن قابىلداپ, باۋىرىمىزعا باسا الامىز. مۇددەلەر قاقتىعىسى, سودان كەيىنگى ءبىر-ءبىرىن جاۋ كورگەن سەنىمسىزدىك سيندرومى ءتۇبى ءبىر حالىقتى ءبىر-بىرىنەن الىستاتىپ جىبەردى. سوندىقتان بۇل ماسەلەنى وزگە ەمەس, اۋعاندىقتاردىڭ وز­دەرىنىڭ شەشكەنىن قالايمىن. قازىر اۋعان حالقىنا قارۋ ەمەس, گۋمانيتارلىق كومەك كەرەك. توعىز جولدىڭ تورابىندا ور­نا­­­لاس­قان ەلدە, زاماننىڭ بەتى وڭ­عا­­­رىلس­ا, وركەنيەتتى ەلدەردىڭ كوشىنە قو­سىلۋعا مۇمكىندىكتىڭ ءبارى بار.

اۋعانستان – باي تاريحىمەن كەز كەلگەن ازاماتىنىڭ كوكى­رە­گىندە ماقتانىش سەزىمىن ۇيالاتا الاتىن ءبىرتۇتاس مەملەكەت, ءبىرتۇ­تاس حالىق. قىرىققا ءبولىنىپ كەتكەن حالىقتى ءتۇپتىڭ تۇبىندە تاريحى تابىستىرادى .

– اۋعانستاننىڭ مەملەكەت­تىك بىرتۇتاستىعىنا قاي جىلداردان باستاپ سىزات تۇسە باس­تادى؟

 – مەنىڭشە, مەملەكەتتىلىكتىڭ بىرتۇتاستىعىنا قاۋىپ توندىرگەن سىزات 1980 جىلداردىڭ سوڭىندا پرەزيدەنت نادجيبۋللا بيلىكتەن كەتكەننەن كەيىن باستالدى.

1992 جىلداردىڭ باسىندا ەل باسشىلىعى وزدەرىن وپپوزيتسيا دەپ ساناپ جۇرگەن 13 پارتيا وكىل­دەرىمەن كەلىسىمگە كەلمەك بولدى. پرەزيدەنت نادجيبۋللا ۇكىمەت قاراۋىنداعى اسكەري توپقا قارۋىن تاستاۋعا بۇيرىق بەردى, قارسى تاراپ تا سونداي شەشىم قابىلدايتىنىنا سەندى. ونىڭ باس اماندىعىنا كەپىلدىك بەرگەندەر بولدى. بىراق مۇنىڭ سوڭى نەمەن اياقتالعانىن بىلەسىز. شەتەلدەگى وپپوزيتسيونەرلەر­دىڭ اۋعانستانعا ورالۋى دا وسى جىلدارعا تۇس­پا-تۇس كەلدى. كەيىن اقپارات قۇ­رال­دا­رىن­دا ولاردىڭ باسىم كوپ­شى­لى­گى, ءتىپتى اۋعانستاندى باس­قار­عان تۇل­عالاردىڭ الىس-جا­قىن شەت مەم­لەكەتتەردىڭ بارلاۋ مەكتەبىنەن وتكەن ازاماتتار ەكەنى ايتىلدى.

1990 جىلدارى جاقىن دوسىم احماد شاح ماسۋد قورعانىس ءمينيسترى بولدى. سول جىلدارى, 31 جاسىمدا گەنەرال شەنىن الدىم. مەن باسقارعان ديۆيزيا حالىق اراسىندا بەدەلدى ەدى. جاقسى قارۋ­لانعان, جوعارى ءبىلىمدى اس­كەري ماماندارمەن قامتاماسىز ەتىل­گەن ديۆيزيانى وپپوزيتسيا دا, بيلىكتەگىلەر دە ءوز قاتارىنا تارت­پاق بولدى: 1992 جىلى ءتۇن ىشىن­دە ماعان بەل­گىسىز ءبىر توپ قارۋ كەزەنىپ تۇ­رىپ, ديۆيزيام­مەن بىرگە وزدەرى­نىڭ جاعىنا ءوتۋىمدى تالاپ ەتتى. «اۋعانستاندا حالىق تانىعان ءبىر پرەزيدەنت, ءبىر قورعانىس ءمينيسترى بار, سولارمەن بىرگەمىن, ولارعا قارسى شىعۋ – مەملەكەتكە قارسى شىعۋ», دەگەن سوزدەرىم قاپەرگە الىنبادى.

مەندە ءولىم نەمەسە ەكىنشى جاققا ءوتىپ, حالقىما قارۋ كەزەنگەننەن وزگە جول جوق ەدى.

– وسى اڭگىمەدەن سوڭ اۋعان جەرىندە قالۋدىڭ ءمانى جوق دەگەن شەشىمگە كەلدىڭىز بە؟

– باستاپقىدا ەلدەن مۇلدەم كەتە­­مىن دەپ تۇپكىلىكتى شەشىم قا­­بىل­­داعان جوقپىن. ۋاقىت­شا, جاع­­داي تىنىشتالعانشا دەپ وي­لا­­­دىم. ارتتا قالعان اعا­يىن دا مە­نىڭ ساپارىمدى سولاي قابىلدادى.

قورعانىس ءمينيسترى احماد شاحقا قوڭىراۋ شالىپ, جاعدايدى ءتۇسىندىردىم. تاڭەرتەڭ ىشىندە 20 ادام بار كولىك ون ەكى سولداتتىڭ قورعاۋىمەن مازاري شاريفكە ءجۇرىپ كەتتىك. تاشكەنتتە ەكى كۇن ايالداپ, ودان ءارى ۋكرايناعا كەتتىك.

مەندە ەۋروپانىڭ كەز كەلگەن ەلىندە تۇراقتاپ قالۋعا مۇمكىندىك بار ەدى. بىراق قايدا بارسام دا «اۋعاندىق» دەگەن اتاۋ قىر-سو­ڭى­منان قالمادى. بۇل جەردە «اۋعاندىق» دەپ تۋعان ەلىم, تۋعان حالقىمنان جەرىنىپ وتىر دەپ ويلاپ قالماڭىز. تۋعان ەلىمدەگى اتىلعان وقتىڭ جاڭعىرىعى مەنىمەن بىرگە ىلەسىپ جۇرگەندىكتەن, ەل-جۇرتقا ءسىڭىپ كەتۋدىڭ مۇمكىندىگى از بولدى. سودان قازاقستاندىق دوستارىما قوڭىراۋ شالدىم. اۋعان جەرىندە ءبىر ناندى ءبولىپ جەگەن قارۋلاس دوستاردان شاقىرتۋ العان سوڭ كەلگەن توبىمىزبەن قازاقستانعا, شىمكەنتكە قاراي ات باسىن بۇردىق. 2004 جىلى ازا­ماتتىق الدىم, ەل-جەردىڭ تى­نىس-تىرشىلىگىنە ۇيرەندىك.

قازاقستاندا بالالارىم دۇ­نيەگە كەلدى, قىز بەرىپ, كەلىن الىپ, ءورىسىمدى كەڭەيتتىم.

– اۋعانستاننان تىنىشتىق كەتتى عوي...

– ۇشاقتىڭ شاسسيىنە اياق ىلىك­تىرە الماي قۇلاپ جاتقان ازامات­تار­دى, جانى قالسا بولدى دەپ قور­­عاننىڭ ارعى جاعىنا ءسابيىن لاق­­تىرىپ جاتقان اتا-انالاردى, با­­لالار اتتراكتسيونىندا, باتۋت­­تە سەكىرىپ ويناپ جۇرگەن  تاليب­­تەر­دى كورگەندە جۇرەگىم قى­رىق جاپى­راققا بولىنگەندەي كۇي كەشتىم.  تاليب­تەرگە قاتىستى ايتارىم, ولار­دىڭ بالالىق شاعىن سوعىس ۇرلادى, قاندى كەك قولىنا قارۋ الدىردى.

مەن – قازاقستان ازاماتىمىن. مەم­لەكەتىم رۇقسات بەرسە, اۋعان جەرىنە سوعىسۋعا ەمەس, بىتىمگەر­شىلىك ماقساتپەن بارۋعا, قاجەت بولسا, قولىما كەتپەن الىپ, ەگىن ەگۋگە, ءۇي سالۋعا بارۋعا دايىنمىن. قانداس باۋىرلارىما قارۋ كەزەنىپ, كۇناعا باتقىم كەلمەيدى.

اۋعانستاننىڭ پروب­لەماسى – وزگە ەلدەردىڭ ىشكى ىسىنە ارالاسۋى. قازىر بۇل ەلدىڭ ىشكى ىسىنە ارالاسقىسى كەلەتىن ەلدەر­دىڭ قاتارى وسكەن سايىن تىنىش­تىقتىڭ الىستاپ كەتەتىنىن سەزىپ وتىر­مىن. مەنىڭ ويىمشا, سوعىس – الپاۋىت ەلدەر ءۇشىن تەك قانا قۇنى قىمبات جوبا. ال قارا­­پايىم حالىققا كەتىسەتىن ەمەس, بىتىم­گە كەلۋدى ۇندەيتىن, ءبىر-بى­رىنە جاۋى­عىپ كەتكەن باۋىرلاردى تابىستىراتىن شەشىم كەرەك. مۇنىڭ كىلتى باسقانىڭ ەمەس, اۋعان­دىق­تاردىڭ ءوز قولىندا ەكەنىن تۇسىنەتىن كەز كەلدى.

– اۋعان جەرىندە قالعان دوس­تارى­ڭىزبەن, اعايىن-تۋعان­دارى­­ڭىز­بەن حابارلاسىپ تۇرا­سىز با؟

– بىرگە تۋعان باۋىرلارىم قازىر مەنىمەن بىرگە. الىستان تۋى­ساتىن اعايىن ءالىپتىڭ ارتىن با­عىپ ەلدە وتىر. جاس كەلگەندە الدىڭ تۇمان, ارتىڭ جارىق بولادى ەكەن. مۇنداي كوڭىل كۇيمەن مال-جاندى, كىندىك كەسكەن جەردى, اتا-بابا بەيىتىن تاستاپ كەتۋ وڭاي ەمەس. جاستار جاعى – تۇركيا, يراندا. باسىم كوپشىلىگى سوندا جوعارى وقۋ ورنىن ءتامامداپ, قالىپ قويدى. ەلدە قالعان دوس­تارمەن, اعايىنمەن حابارلاسىپ تۇرامىن. جاعداي ءماز ەمەس...

اڭگىمەلەسكەن

گۇلبارشىن ايتجانبايقىزى,

«ەgemen Qazaqstan»

الماتى