تورلەت, الىپپە!

ءبىلىم نەگىزى مەكتەپتە قالانادى, ال مەكتەپ تابالدىرىعىن اتتاعان جاس شاكىرتتىڭ قولعا ۇستايتىن العاشقى كىتابى – «الىپپە». ەندەشە «الىپپە» «بار كىتاپتىڭ اتاسى» دەۋگە ابدەن لايىق.

وسىدان بىرنەشە جىل بۇرىن «الىپپەنىڭ» وقۋ باعدارلاما­سىنان شىعىپ قالعاندىعى تۋرالى جاعىمسىز حابار تارادى.

ءبىلىم اتاۋلىنىڭ باستاۋىندا تۇرعان «الىپپە» قاي زاماندا بولسىن قازاق قوعامىنىڭ ەرەكشە نازارىندا بولدى.

ۇلى رەفورماتور-پەداگوگ اح­مەت بايتۇرسىنوۆ اۋەلى 1912 جىلى «وقۋ قۇرالى» دەپ ۇسى­نىپ, كەيىن ۇدايى تولىقتىرۋ, جەتىل­دىرۋ ناتيجەسىندە 1927 جىلى «جاڭا ءالىپبي» دەگەن اتپەن مەك­تەپ تابالدىرىعىن اتتاعان بۇل­دىر­شىندەردىڭ باس كىتابى بۇدان كەيىنگى كەزەڭدە جارىق كورگەن بارلىق «الىپپەلەرگە» بەرىك ىرگەتاس بولدى.

بايتۇرسىنوۆ رەپرەسسياعا ۇشىراپ, ونىڭ ەسىمىن اتاۋعا مۇلدە تىيىم سالىنعان جىلداردا دا احاڭنىڭ «الىپپەسى» عانا ەمەس, ول قالىپتاستىرعان ءتىل ءبىلىمى مەن ادەبيەتتانۋ عىلىمىنىڭ 500-گە جۋىق تەرميندەرى قازاقتىڭ تالاي بۋىنىن ۇلتتىق رۋحتا تار­بيەلەۋگە ولشەۋسىز ۇلەس قوستى.

احاڭنان كەيىن جارىق كو­رگەن تەلجان شونانوۆتىڭ «جاڭا­لى­عى» مەن مولداعالي جول­دى­باەۆتىڭ «جاڭا ارناسى» باي­تۇرسىنوۆ تۇزگەن, قالىپتاعان «جاڭا ءالىپبيدىڭ» شەڭبەرىندە جاسالدى.

«الىپپەنى» لەنينگراد شىعىس­­تانۋ ۋنيۆەرسيتەتىن ءبىتىرىپ كەلگەن سوڭ بىزگە ۇستاز بولعان, ول كەزدە جاس عالىم, كەيىن ءماشھۇر اكادەميك ىسمەت كەڭەسباەۆ تا جازدى. جيىرما جىلعا جۋىق ۋاقىت بويىنا وقىتىلعان ونىڭ «الىپپەسىمەن» 30, 40-جىلداردىڭ وقۋشىلارى ءبىلىم الدى. بۇدان كەيىنگى جا­رىق كورگەن ن.ميرشانوۆ پەن م.تورە­جانوۆ­تىڭ «الىپپەلەرىنىڭ» مازمۇ­نىنا سول كەزدەگى كوممۋنيس­تىك يدەولوگيا مەن كەڭەس زامانى سايا­ساتىنىڭ سالقىنى تيگەنىمەن قۇرىلىمى مەن تەرمينولوگياسى جاعى­نان العاندا احمەت بايتۇرسىنوۆ سال­عان سارا جولدان الىسقا ۇزاي العان جوق.

بايتۇرسىنوۆ ۇلى عالىم عانا ەمەس, قازاق اۆتونوميالىق رەس­پۋبليكاسىنىڭ العاشقى حالىق اعارتۋ كوميسسارى, بۇگىنگى تىل­مەن ايتقاندا وقۋ ءمينيسترى دە بولدى. وسى قىزمەتتى اتقارۋ وت­كەن عاسىردىڭ سەكسەنىنشى جىلدارى ءبىزدىڭ دە ماڭدايىمىزعا جازىلدى.

«الىپپە» تۋرالى اڭگىمەنى ارىدەن قوزعاۋىمنىڭ تاعى ءبىر سىرى – مەكتەپتىڭ باس كىتابى ارقاشان ءاربىر وقۋ ءمينيسترىنىڭ باستى نازارىندا بولدى. ءبىز دە وسى ءداستۇردى ۇستانىپ, كەزىن­دە «الىپپەنىڭ» ءار باسىلىمىن مۇقيات پاراقتاپ, اقىل-كەڭەسى­مىزدى ايتقانبىز.

«الىپپەنىڭ» ماڭىزدىلىعى سونشالىق ەلىمىز تاۋەلسىزدىك ال­عاننان كەيىن جارىق كورگەن جاڭا بۋىن «الىپپەسىنە» ەلبا­سى­مىز نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆ العىسوز جازىپ, مەكتەپ تابالدىرىعىن اتتاعان جاس بۋىندى ءوزى ارنايى قۇتتىقتاعان ەدى. سول «الىپپەنىڭ» وقۋ باعدار­لاماسىنان شىعىپ قالۋى بارشا اتا-انالاردىڭ, ۇستازدار قاۋىمىنىڭ, بۇكىل قازاق قوعامى­نىڭ نارازىلىعىن تۋدىردى. ەندى ءبىلىم جانە عىلىم ءمينيسترى اسحات قانات ۇلى ايماعامبەتوۆ اياۋلى كىتاپتى وقۋشىلارعا قايتارىپ, كوپتىڭ ريزاشىلىعىنا بولەندى. جاس مينيسترىمىزگە ءبىز دە «بارەكەلدى!» دەپ, ەندى جاس وقۋشىلارمەن قايتا قاۋىشقان «الىپپەنىڭ» ەرەكشەلىكتەرىنە ارنايى توقتالايىق.

ارينە, بايتۇرسىنوۆ «الىپ­پەسىن» تۋرا سول كۇيىندە بۇگىنگى مەكتەپ وقۋشىلارىنا ۇسىنۋعا بولا قويمايتىنى بەلگىلى. بىزگە كەرەگى – احاڭ قالىپتاعان ۇلگى ارقىلى جاس ۇرپاققا انا ءتىلىنىڭ بار اۋەزىن ءسىڭىرىپ, اتا ءداستۇرىنىڭ بار قاسيەتىن دارىتۋ. بۇل ماقساتقا جەتۋدىڭ پەداگوگيكالىق, ديداكتيكالىق جانە ادىستەمەلىك نەگىزىن دە كەزىندە ا.بايتۇرسىنوۆ جاساپ بەرگەن ەدى.

احاڭنىڭ پايىمداۋىنشا, ءارىپ – دىبىستىڭ تاڭبالانۋى, دىبىستان – بۋىن, بۋىننان – ءسوز, سوزدەن سويلەم قۇرالادى.

وسىنىڭ ءبارىن ۇلت ۇعىمىنا ساي ۇيلەستىرۋ ارقىلى انا ءتىلىمىز­دىڭ اسىل قاسيەتتەرىن مەڭگەرەمىز. ال ول ءبىزدى ۇلتتى تانۋعا, عىلىم-ءبىلىمدى يگەرۋگە, حالىققا قىزمەت ەتۋگە باستايدى. ءا.جۇماباەۆا, ن.قۇرمان, ب.سابدەنوۆالار دايار­لاعان جاڭا «الىپپە» احاڭنىڭ وسى كونتسەپتسياسىن ەرەكشە باس­شىلىققا العان.

الىپپە شارتتى تۇردە ءۇش بولىم­نەن قۇرالعان. العاش­قى بەتى جاس دوستارىنا: ء«بىلىم جولىن­داعى العاشقى قادامىڭ قۇتتى بولسىن!» دەگەن ۇلت ۇستازى­نىڭ مەيىربان بەينەسىمەن اشىلاتىن كىتاپ ءوز وقىرمانىن بىردەن ءبىلىم الەمىنە جەتەلەي جونەلەدى.

ءبىرىنشى ءبولىم ۇستاز بەن شاكىرت­تەردىڭ سۋرەت ارقىلى بىر­لەسە جۇمىس ىستەۋىنە قۇرىلعان. ءبىرىنشى ساباقتا-اق جاس ءبۇل­دىرشىننىڭ مۇعالىم كومەگى­مەن مەملەكەتتىك تۋ, ەلتاڭ­با, ءانۇران سياقتى كيەلى رامىز­دەرى­مىزبەن تانىسۋىنىڭ ءوزى وقۋ­لىق­­تىڭ وتانشىلدىق رۋحتا جا­زىل­­عانىنان حابار بەرەدى. بۇدان كەيىنگى «سالەمدەسۋ», «مەك­تەپتەگى ءبىر كۇنىم», «مەن ادەپتى بالامىن» اتتى سۋرەتتى ساباقتار جاس بۋىندى اتا-بابا داستۇرىنە ادالدىققا شاقىرادى.

كىتاپ اۆتورلارى بۇدان كە­يىنگى ساباقتاردا شاكىرتتەردى قور­شاعان ورتا, تابيعات, قالا مەن دالاداعى الۋان ءتۇرلى دىبىس­تار الەمىن ارالاتىپ, بالالار­دىڭ كوممۋنيكاتيۆتىك, تانىم­دىق قابىلەتتەرىن ۇشتاي تۇسەدى. وسىلايشا 12 ساباقتان تۇراتىن ءبىرىنشى بولىمدە شاكىرت سۋرەتتەر ارقىلى دىبىس, بۋىن, ءسوز الەمىنە ساياحات جاساپ, بىرتىندەپ ارىپتەر ولكەسىنە كەلەدى.

«الىپپەنىڭ» ەكىنشى جانە باس­تى ءبولىمى جاس وقىرماندى دىبىس پەن ءارىپتىڭ ارا جىگىن اجىراتۋعا ۇيرەتەدى. ءارىپتى قولدانۋ ارقىلى بىرتىندەپ ءسوز بەن سويلەم قۇراۋدى مەڭگەرتەدى.

كەڭەس زامانىندا جاسال­عان «الىپپەلەردە» ورىس «بۋكۆار­لارىنىڭ» اسەرى از بولعان جوق. ورىس الفاۆيتىنە سايكەس ءارىپ ۇيرەتۋ قازاق ۇعىمىنا لايىق ءسوز قۇراۋدا كوپ قيىندىقتار تۋ­عىزدى. مۇنى ءوز تاجىريبەسىنەن ەرتە كەزدەن-اق اڭعارعان احاڭ ارىپتەردى ۇيرەتۋدىڭ مۇلدە جاڭا, تازا قازاقي ۇعىمعا نەگىزدەلگەن وزىق ۇلگىسىن ۇسىندى. جاڭا «الىپ­پەنىڭ» اۆتورلارى ءدال وسى ۇلگىنى باسشىلىققا الىپتى.

«الىپپە» اتاۋلى «ا» ءارپىن ۇيرەتۋدەن باستالاتىنى بارشاعا بەلگىلى. احاڭ ەكىنشى ءارىپ رەتىندە ء«ا» نەمەسە «ازبۋكاداعىداي» «ب» ەمەس, «ر» ءارپىن العان.

مۇنىڭ ەكى ءتۇرلى سەبەبى بار. بىرىنشىدەن, «ا» مەن «ر» ءارپى ارقىلى قازاقشا ءسوز قۇراۋعا بولادى. ەكىنشىدەن, «ر» دىبىسىن ۇيرەتۋ ارقىلى بالانى دۇرىس دىبىستاۋعا, ارتيكۋلياتسيالاۋعا, سول ارقىلى دۇرىس سويلەۋ مادەنيەتىن قالىپتاستىرۋعا تاربيەلەيدى. وقۋلىق اۆتورلارى احاڭنىڭ ءدال وسى تاسىلىمەن ەكىنشى ءارىپ «ر» دىبىسى مەن ءارپىن ۇيرەتىپ, وسى ەكى ءارىپتىڭ قوسىندىسىنان بالالارعا بىردەن «ار», «ارا» سوزدەرىن ايتقىزادى. مۇنىمەن دە شەكتەلمەي شاكىرت­تەر مۇعالىم كومەگىمەن باسىندا, ورتاسىندا, اياعىندا «ر» دىبىسى بار «قار», «قارعا», «راۋشان», ءتىپتى وسى زامانعى «راديو», «روبوت» سوزدەرى ارقىلى «ر» ءارپى كەزدەسەتىن تالاي سوزگە قانىعادى. بۇل – ابدەن قۇپتارلىق ءادىس.

احمەت بايتۇرسىنوۆ قازاق ءتىلىنىڭ دىبىستىق جۇيەسىنە ەرەكشە ءمان بەرگەن. ول ءبىر عانا دا­ۋىستى دىبىستاردىڭ ءوزىن: اڭ­عال, بوساڭ, قىساڭ, تۇيىق, وتكەل­دى, قىمقىرۋلى دەپ جىكتەيدى. قازاق تىلىندە عانا كەزدەسەتىن دى­بىستاردىڭ ءوز ەرەكشەلىگىنە وراي دۇرىس ايتۋ ارقىلى ساۋاتتى سوي­لەۋگە, سويلەۋ مادەنيەتىن قا­لىپ­تاستىرۋ ارقىلى ءتىل ما­دەنيەتىن ورنىقتىرۋعا ەرەكشە ءمان بەرگەن. تۇپتەپ كەلگەندە قازاقتى وزگە ۇلتتاردان وزگە­شەلەپ, دارالاپ تۇراتىن احاڭ تۇرلەگەن انا ءتىلىمىز ەمەس پە؟

«الىپپە» اۆتورلارى العاشقى «ا», «ر», «ل», «ۋ» «ن» ارىپتەرىن مەڭگەرگەن شاكىرتتەرگە العان بىلىمدەرىن جىكتەپ, جۇيەلەپ, ەسكە ساقتاۋ ءۇشىن «نە ۇيرەندىم؟», «نە ءبىلدىم؟» دەگەن ارنايى ءبولىم قوسىپ, وندا بالالارعا ۇيرەنگەن ارىپتەرى ارقىلى وزدەرى تانىعان جاڭا ءسوز بەن قىسقا سويلەمدەردى پىسىقتايدى.

كىتاپ اۆتورلارى ارىپتەردى ءسوز قۇراۋ قابىلەتى جانە دىبىستالۋ ەرەكشەلىگىنە قاراي مەڭگەرتۋ ارقىلى شاكىرتتەردى بىرتىندەپ ءبىلىم الەمىنىڭ تورىنە قاراي جەتەلەي تۇسەدى. ءالفاۆيتتىڭ ورتادان تومەندەۋ تۇسىندا ورنا­لاسقان «پ» ارپىنە كەلگەندە وقۋشىلار وسىعان دەيىن ۇيرەنگەن ارىپتەرىنىڭ كومەگىمەن «كىتاپ – ادامنىڭ اقىلشى دوسى. كىتاپتى اقىندار, جازۋشىلار جازادى. سۋرەتشىلەر سۋرەتىن سالادى. كىتاپتى ۇقىپتى, تازا ۇستاۋ كەرەك», دەگەن قىسقا بولسا دا تاعى­لىم مەن تاربيەگە تولى ءماتىن جازىپ ۇلگەرەدى. ارينە, ءماتىندى بۇدان دا تولىعىراق ەتىپ جازۋعا بولار ەدى, بىراق بالالار وندا كەزدەسەتىن ارىپتەردى ءالى تولىق وتكەن جوق. سول سەبەپتى ۇيرەنگەن ارىپتەر سانى كوبەيگەن سايىن ءماتىن دە كۇردەلەنە, ايشىقتالا تۇسەدى. مۇنى بۇدان كەيىنگى ساباقتاردان ايقىن اڭعارامىز.

«الىپپە» جازۋ وڭاي ەمەس. اۋەلى اۆتورلار ۇسىنعان مەتوديكا بالا ۇعىمىنا لايىق تاڭدالۋى كەرەك. ونداعى ءماتىن ماعىنالى, مانەرلى, كوركەم بولۋى شارت. اۆتورلار «ي» ارپىنە كەلگەندە شاكىرتتەرىنە جاي سويلەم عانا ەمەس, سول ارىپتەر كومەگىمەن ولەڭ وقۋعا دا مۇمكىندىك بەرەدى. وعان اقىن ابدراحمان اسىلبەكتىڭ: «ۇزىن قۇرىق ينەلىك, ينەلىككە تيمەلىك. ۇشاقتاردى جاسادىق, ينەلىكتەن ۇيرەنىپ», دەگەن شاعىن ءارى شىمىر, جاتتالۋى وڭاي ولەڭى دالەل بولادى. ەڭ باستىسى, قىسقا عانا شۋماقتا بالالار ءالى وتپەگەن ءبىر ءارىپ تە جوق. ءبارى تاپ-تۇيناقتاي, ءوز ورنىندا تۇر.

«الىپپە» – ءارىپ ۇيرەتىپ, ءسوز, سويلەم قۇراۋعا باۋليتىن وقۋلىق قانا ەمەس, ۇلتتىق ءتالىم-تار­بيەگە, عىلىم-بىلىمگە, الۋان ءتۇرلى ماماندىققا شاقىرىپ, سپورت­قا دەيىن باۋليتىن تانىم­دىق ءمانى زور امبەباپ كىتاپ. بۇل وقۋلىقتىڭ ءار بەتىندەگى بالا ۇعىمىنا ساي تاڭدالىپ, تاقى­رىپقا سايكەس سۇرىپتا­لىپ بەرىلگەن ماتىندەردەن انىق باي­قالادى.

ءبىر كەزدەرى مەكتەپ وقۋلى­عىنا كىرۋ ادەبيەتىمىزدىڭ ۇل­كەن كلاسسيكتەرى ءۇشىن دە اجەپتاۋىر مارتەبە ەدى. كەيىنگى كەز­دەرى جارىق كورگەن ادەبيەت وقۋ­لىقتارىنىڭ كەيبىرىندە ەسىمىن ءبىز بىلمەيتىن اقىن, جازۋشىلار قاپتاپ ءجۇر. وقۋلىقتىڭ وزىندە جانە سول ءۇشىن جاسالعان وقۋ باعدارلاماسىندا الداعى ۋاقىتتا مۇنداي شالاعايلىققا جول بەرمەگەن ءجون. وسى تۇر­عىدان كەلگەندە «الىپپە» اۆتور­لارى وندا ەسىمى اتالىپ, شىعار­مالارىنان ءۇزىندى كەلتىرىلگەن اۆتورلاردى دۇرىس ىرىكتەي بىلگەن.

كىتاپتىڭ ءۇشىنشى بولىمىندەگى شاكىرتتەردىڭ ءوز بەتىنشە وقۋىنا ارنالعان ماتىندەر مەن ولاردىڭ اۆتورلارى وتەباي تۇرمان­جانوۆ, مۇزافار ءالىمباي, شونا سماحان ۇلى, فاريزا وڭعارسىنوۆا, ەرمەك وتەتىلەۋ ۇلىنىڭ وتان, ۇستاز, ءبىلىم, مەكتەپ, «الىپپە» تۋرالى ولەڭدەرى وتكەن ساباق, قام­تىل­عان تاقىرىپ جانە وقۋلىق ماز­مۇنىمەن قابىسىپ تۇر. وسى تۇرعىدان كەلگەندە «الىپپەنىڭ» ءون بويىندا كەزدەسەتىن باسقا دا ەسىمى ەلگە تانىمال بالالار اقىندارى مەن جازۋشىلارىنىڭ شىعارمالارى, «نەگەش» ەنتسيكلوپەدياسىنان الىنعان ۇتىمدى ۇزىندىلەر وقۋلىق اجارىن اشىپ, مازمۇنىن بايىتا تۇسكەن.

اياۋلى احاڭ ءوزىنىڭ العاشقى «الىپپەسىن» جاس وقىرماندارعا ۇسىنا تۇرىپ, سۋرەتتەرىنە كوپ كو­ڭى­لى تولمايتىنىن, ونىڭ قا­زاق­تا كاسىبي سۋرەتشىلەردىڭ ازدىعىنان تۋىنداعان ولقىلىق ەكەنىن قىنجىلا جەتكىزگەن ەدى. بۇل جولعى «الىپپەنىڭ» كاسىبي سۋرەتشى باعداگۇل ەراليەۆا سال­عان ادەمى سۋرەتتەرى وقۋلىق ماز­مۇنىن كوركەمدەپ, كىتاپ كەل­بەتىن ايشىقتاپ تۇر.

ەلىمىزدەگى بارلىق قازاق مەك­تەپ­تەرىنە جول تارتقان جاڭا «الىپپەنى» قايتارعان مينيستر ا.ق.ايماعامبەتوۆكە, ونىڭ اۆتور­لارى: پەداگوگيكا عىلىم­دارىنىڭ دوكتورلارى, پروفەسسور ءا.جۇماباەۆا مەن ن.قۇرمانعا, ادىسكەر ۇستاز ب.سابدەنوۆاعا, اسەم بەزەندىرىپ, ساپالى قاعازعا باسىپ شىققان «اتامۇرا» باسپاسىنا العىسىمىزدى بىلدىرەمىز.

تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ جاس ۇرپاعىن الەمدىك ءبىلىم بيىگىنە باس­تايتىن كىتاپقا «تورلەت, الىپ­پە!» دەيمىز بەك ريزا كوڭىلمەن.

مىرزاتاي جولداسبەكوۆ,

مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرى,

قازاقستان رەسپۋبليكاسى مەملەكەتتىك سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى